Чтение онлайн

Мин мдрсд чагымда бай балаларына, зур хзртлрне мхдмнрен хас булган дресханд байларча гына яши идем. йдн килгн азыкны, трле ашамлыкларны иге-чиге булмый иде. Байлыгым шундый шп булып, др д зарарсыз булганга, мин, лбтт, зем самовар куеп, пешеренеп йрмдем. Минем мондый эшлрне бер ярлы ятим шкерт ти, ул бичара акча алмый, тик тамак ялына эшли иде.

Бу шкертне йзе келсез, сте-башы рвакыт ертык м керле булганга, сабакка да чамалы крелгнг, аны бер д санга сукмыйлар иде. Ул безне мдрсд байтак еллар торды, аны иптшлрене др м урыннары югары ашты ис д, аны урыны мич буеннан кчмде. Ул зе д бик югарылыкны телми иде бугай. Аны ммсе кимсетлр, яратмыйлар, берлилр, телгнч мыскыллыйлар, исеме белн дшмич, башы зурлыктан «Тубал» дип кен йртлр иде.

Бу Тубал тыштан караганда бик гади, бик сад, бераз тилемсрк кебек кренс д, аны эченд тышына башка булган бер днья бар шикелле тоела, кзенд кайбер вакыт куркыныч галмтлр ялтырап кит иде. м нтид шундый бер халт алашылды да.

Ул бер елны згреп китеп, рвакыт сагышка батып йри башлады. Башка вакытларда беркая чыкмый торган Тубал, бу елны рамазаны кергч, икешр кн югалып торгалады. зе аман уйлана иде. Шкертлр, аардан клеп:

– Тубалга дрт тулган бу ел! – дилр иде.

Уразаны егерме идесенд Кадер кичсе булды. Бтен шкерт травихка [67] китте. Тубал ис, «авырыйм» дип, мдрсд калган.

Ышанырсымы? – Кайтсам, Тубалдан иллр искн, йберлре д кренми. Белгн-кргн д юк. Шул юктан юк. Шулай итеп Тубалыбыз югалды. Яа малай тапканчы, миа да зем чен самовар куеп йрерг туры килде.

зеннн со аны хакында трле хбрлр чыгып, кайсылар: «Хаилар белн Мккг киткн, имеш», – ди. Кайберлр: «Сартларга [68] ияреп, Бохарага качкан, имеш», – дип сйлнслр д, аныгын бел алмадылар.

Мин зем тагы малай таптым. Шул кннн аны исемнн чыгарып, инде исемен д оныткан идем.

Бу кн, земский каршысына дип каушый-каушый чыгып, каршымда теге алтын кзлекле франт адм эченд шул Тубалны таныгач шаша калдым. Тшме, дим. Юк, ул н иде. Днья крмгн авыл малаены кзен земский начальник булып кренерлек рвешт киенеп, кыгырау ил миа килеп тшкн адм чынлап та шул Тубал, шул кайчандыр тамагы ач, сте ялангач, миа тамак ялына самовар куйган малай иде. Кинт очрауда шашарлык та бар. Ул уйга килмслек дрд згргн. Зиенд сакланган сурт белн хзер каршыда торган бу егет арасында мнсбт табу бик читен. Аа хзер Тубал дигн исем ятмый да, аны Тубал дип атау, борын табигый кренс д, инде бер д килми д, килешми д, мнсбтсез д шикелле. Ул хзер тышкы ягы белн халыкны «зур трсе», ул – европеец, ул – мкммл франт… всслам.

Аны чын исеме Гыйльман икн, фамилиям – Каиров, ди. Ул минд кичк чаклы торып, кояш баер алдыннан гына китте. Кыш кне шрд укуда булып, йлиг безне крше авылдагы бер байны балаларын укытырга кил. Миа шунда барышлый кергн. Без очрашуыбызга бик шатландык. Ул бигрк т. Аны белн кп м иркен сйлштек. Бигрк ул сйлде. Минем исем китте д торды. Шуны кара: ул зене лл нрссе белн мине баса, тыгызландыра, тартындыра шикелле тоелып кит. Адм згрс згр икн, Ходаем! Ул бтенлй икенче кеше булган – ул ачык, ул мдни, ул белемле. Аны башыннан лл нилр кичкн. Ул, безне мдрсдн киткч, казакъ хаиларына ияреп, Мккг барган, аннан, ха кылмыйча ук, кире Истанбулга килеп, мктпт бернич ел укыган да, Русияг кайтып, хак белн мгаллимлек кылган. Сора фикере згреп, мгаллимлектн ыйган акчасы белн русча укырга тотынган. Шуннан бирле аман укыган, ле д укый.

Безне аерылышканга тугызынчы ел. Ул шушы гомерд трле дверлр кичереп, урта мктплрдге хтле укып та лгергн. Мктп програмыннан тыш та бик кп нрс кргн. Ни турында гына сз чыкмасын, мине км д ташлый. Мин кп урында аны сзен алап ит алмый интегм. Мин земне бернрс д белмне, минем р сзем коры «авыз флсфсе» ген идекен бген, Каиров белн сйлшкннн со, ачык белдем. Моны стен ул хзер авадагы кош дрсенд ирекле, дрт ягы кыйбла, кая китс д, ни кылса да, иреге бар. Укуы, беле м азатлыгы гына тагы бер хл: ул алдагы кннрен бтенлй икенче трле карый. Ул: «ле мин хятны башламаганмын, мин ле аа зерлнм ген, чын хят алда булачак», – ди. Ул ерак, югары м алга омтыла. Ул, кзен ккк, гарешк терп, хяттан алуы ммкин булган насыйбына ирешерг кереп бара.

Ничек т истикъбален [69] , ткне белн хзергесен д алда м гали кр, шуны мид ит, м хакы да бар.

Адмнр табигатьлре, кутлре буенча берничг бленлр: бертрлесе зене тимер кулы, кутле ирадсе [70] белн хвальне зе телгн якка бора – болар хятны чыннан иясе, идар кылучысы булалар. Икенче блеге ис идар кутлре аз булган адмнр булып, алар хвальне агымына буйсынырга мбрлр, алар хятны з язмышларына хаким тгел, блки аны колы була. Мин икенче блектнмен, ахрысы. Шундый бер мсьл хаккында сз чыкканда, миа бер иптшем: «Син тышкы тэссоратка рвакыт иелсе, син гакыл белн, ноткы белн [71] тгел, мие белн эш кыласы. Син – хваль м хиссият колы, син хваль агымына ятмый кала алмыйсы!» – дигн иде. Бу вакытта мин, бу сзг каршы барып, сзд аны рд кылган [72] , янымдагы ишекне тоткасыннан тотып: «Син ялышасы, син минем тимер ирадле икнемне белмисе, тоткасыннан тоткан мен шул ишекне телгн якка борып йрт алган шикелле, тормыш агымнарын зем телгн якка шулай бора алам», – дигн идем. м шул игътикадта [73] идем. Бген ис ялгышканымны ачык белдем, земне «хваль агымына кол» идекемне бген сиздем. Моа да Каиров белн очрашу сбп булды.

Хзерге минутта рухымны ни дрд дулкынланганын йтеп иткерерг сз таба алмыйм. Гыйльманны килеп ките миа чыннан да бик авыр тэсир итте. Ул миа тормышымны ни хлд икнен кшеф иттереп [74] , йргемне – тынган, йоклаган йргемне бтен урыны белн кузгатты. Мин, чынлап та, сискнеп киткндй булдым. Гя лл нич еллар мртк китеп торып, яа терелдем яис исереп, яа айныдым да, хзерге торган халтемне алап, шаша калдым. Исрафил ченче «сур» ны ргч [75] , адмнр каберлреннн кубарылып чыгарылалар да туфрак стенд ни кылырга белми в ни хлд идеклрен аламый хйран булып утырырлар, ди. Мин д шулай булдым. Мин чынлап та хваль м язмыш колы икнмен. Бик гади, бик иттифакый [76] бер эш мине дер селкетте, бтенлй икенче трле тойгылар эчен салды. Мин хйрттмен [77] : мин кем булырга уйлый идем, минем идеалым нрс иде? вакыйгд [78] кем булып калганмын, хзер кеммен? – Мен шушы ике сальне аваплары арасында ир белн кк арасы чаклы аерма бар, чыннан да, н шул мине хзер изтираб дулкынында йлндер.

Чыннан да, мин кем идем, мин кем булырга уйлый идем? зене тгъйин ит [79] авыр, шулай да йт алам: мин бик бай хыяллы, хяттан бик кп нрс мет итче адмнрдн бере идем. Трле мдрслрд укыган со зене згрт, мднилш, днья фннре тхсил итеп [80] , итимагый эшлрне бере артыннан йри торган бер халык хезмтчесе булу – минем баш телгем иде. Бгенге кебек исемд: зем ач булам, бер тиенг аптырап, кагырып йрим; шулай да рух кутле, йрк таза, хзерге ачлыкны, газапны алдагы мет белн уя торган идем. Мин ул чакта алдымда бик кп, бик олуг эшлр, мртблр барлыгына ышана, шуа омтыла идем. земне ничек т дньяга килгнг оялмаслык бер рвешт фараз кыла идем.

Була вакытлар: ачсы, эче тырный, бер кабым икмкк мохтасы, шулвакыт хыялы, барлык авырлыкны оныттырып, алдагы нрслр белн юата. Лампаны басып куясы да килчкне уйларга тотынасы. Ул трлеч крен: кайбер халык чен бик зур эшлр кыла торган бер фидаи буласы. Сине тотып асалар, лкин син лемне кзен клеп кен карыйсы. Син мсгудсе, чнки фидаилек шрфен ирешкнсе яки, халык чен утыз еллап зинданда ятып, сакалы агаргач чыгарылып, халык тарафыннан зур ихтирам ил каршы алынасы. Син мсгудсе, ак сакалы буйлап шатлык яшьлре ага, чнки гомере идеалыа иреш юлында ткн. Кайбер вакыт зене ркайчан мгать файдасын гына уйлый торган бер доктор яки атаклы бер галим ясап, яки халыкны мдни ктреле юлында и зур урын тоткан бер адм итеп уйлыйсы. Лкин ичбер ткъдирд, ялыш кына да зене бер карагы авылга мулла булып, фидия [81] ашап гомер ите уйланмый, истикъбальд бу кн киле ичбер ихтимал тотылмый; ул ихтимал юк, бтенлй к юк.

Мен мин хыялым белн шундый идем; минем кзлрем тугры гарешк карый, минем келем земч мкаддс [82] дип, гали дип таныган идеалыма гына табына, шуа гына сд кыла иде. Лкин мин йомшак м кутсез кеше икнмен. Минем хакта теге иптшемне сзлре бар да тугры булган. Мин тормышны, хвальне зем телгн якка борырлык кутем бар дип уйласам да, вакыйгд хвальне агымына кол икнмен. Тормыш тэсир иткн д, минем фикерем ачылып, теге «мкаддс идеал» га табынырлык бер мртбг килгн. Икенче яктан дулкын чыккан, хваль алышынган, шуны белн берг мин д агымга каршы бара алмаганмын, иелгнмен. Тоткасыннан тотып, ишекне уга да, сулга да борган кебек, зем телгн якка борырга уйлаган хят кутле дулкыны ил элеп алган да, дигезг ташланган бер йомычка рвешенд уйнатып йртеп, ниаять, карагы бер авылга, томан эчен китереп ташлаган, шунда мулла ясаган. Мин хзер читек кунычы кайтарылган бер мулла: еназа укыйм, фидия алам, блеш ашыйм. Барлыгы шул: мен теге идеалдан, теге хыялдан шул кнге хлг тшкнмен. Теге вакытта моны уйлау тгел, зиенем д китерми идем. Хятта рнрс акрын бара, сизелмстн кил, мин д шулай булдым. Минем теге юлдан чыгуым, авышуым бар да табигый, бар да сббе белн булды. Ни булса булган, кителгн, бетелгн. Мин моны зем тоймый, ачык иттереп уйлый алмый идем. Бген Каиров килеп, аны нкъ шул мин уйлаган юлда, шул йолдызга таба баруын, миннн кп тбн ирдн ктрелеп, аман егылмавын кргч кен, бтен дште белн ул хыяллар уянып, анланып чыктылар. Аны армый-талмый шул идеалга омтылуын кр миа ачык крстте ки: мин хят юлында бик зур ялгышлыклар эшлгнмен яки минд кут булмаган. Ни д булса булган, мин кктн, гарештн егылып, лл кая тпк, аска, коточкыч тбнг киткнмен. Бу, блки, ят яки ялыш тоелыр. Ни булса булсын, лкин мин хзерге минутта шуны хис кылам. зен бу хл вакыйг булмаган адмнр моны табигый тгел диярлр. Блки шулайдыр, кнне шау-шулы, аек чагымда, блки, зем д башкачарак тоелыр: лкин тын, карагы тнд бу бтен дште белн каршы килеп баса да, рухны ни дип т тгъбир итеп булмый торган бер изтираб каплый, йркне тын, лкин гаять кчле бер рн баса. Хят мгелекк имерелгн, алдагы кне хзергедн д кп тбн, кп карагы булыр шикелле тоела, шул тойгы йргене яра.