Год беларуса: Вершы. Вершав. апавяданні. Публіцыстыка, Сівы-Сівіцкі Уладзіслаў Пятровіч

Год беларуса: Вершы. Вершав. апавяданні. Публіцыстыка

Сівы-Сівіцкі Уладзіслаў Пятровіч

Шрифт:

ПІРОГ

Раз так неяк на кірмашы Восенню, мой братка, Дзве сышліся бабы нашы — Дачушка і матка. Матка зараз усё знаці Хоча як быць мае… Ну, вядома, так як маці — У дачкі пытае. «А мая ж ты, — кажа, — кветка, Як табе жывецца? Ці не надта з мужам кепска? Мо часамі б’ецца?» «А матуля ж мая родна, Лепш бы я сядзела — Так мне замужам нягодна, Так мне надаела… Мой мужык, табе прызнацца, Сыты ці галодны, Усё яго трэба баяцца, Гэткі ўжо нягодны! А няхай сам Бог бароне! Кажу без абману: Я спякла яму сягоння Піражок румяны, Мяккі, жоўты, як той кажа, Спечаны дарэчы. А ён, гад, як ім засмажа Проста мне у плечы!.. А няхай яго нячысты Да сну ускалыша! — Я ўжо думала, ўсе чыста Косці мне пакрыша!..»

КАМУ ШТО

Вясна хароша для паэта, Ці, як там кажуць, — песняра. Для хлебароба будзе гэта Несамавітая пара. Часамі хлеба ні крупінкі, Ані ўламаць, ані уліць, А тут яшчэ і для скацінкі, Бывае, трэба прыкупіць. Хаця красуюць кветкі густа, Пяе пяўцоў крылаты хор, Але… сумна, калі ў клеці пуста Ды у гумне свісціць віхор! Бо салаўя не кормяць песні, Як ёсць прымоўка гэтка, знай, I думай ты сабе, хоць трэсні, Але ўсім есці падавай. Хоць гэтага не скажа кожын, Знаць гэта толькі бедаку, Што як жывот твой, брат, парожан Тады і песні па баку. Вось тут і маеце прычыну, Ды, як гавораць, і «кручок», Што ані бэзу, ні язміну Ніяк не ўкрышыш у гаршчок! Наш брат тады зусім спакоен, I весялосць яго бярэць, Калі яго равеснік повен — Тады ж ён можа і запець. Вясковец мае тады свята I можа сабе адпачыць, Як восень паспее багата Яго пладамі адарыць. Як ён нажне багата хлеба Ды пачне бульбачку капаць, Усё ачысціць як патрэба — Ніву, гарод і сенажаць. Тады наш брат свінчо падкорміць, Наробіць круп, мукі — тады Усіх памёршых ён прыпомніць, Жывых пакліча на Дзяды [10] .

Дзяды — дзень памяці продкаў, які беларусы адзначаюць восенню, 1 лістапада (у адрозненне ад вясенняй Радаўніцы, якая прыходзіцца на другі аўторак пасля Вялікадня).

ДУМКА БЕЖАНЦА

Свеціць месяц, а аблокі Хмарка засланяе, А бежанец адзінокі Думаньку думае. Прыйшла восень, зіма, весна, Лета уцякае, А ён позна і учэсна [11] Вестачку чакае. Удзень тошна, ўноч не спіцца, Як катку ля плота. Адзін жджэ, нібы зямліца Дожджыка ў спякоту. Стане Богу ён маліцца Вольнаю часінай — Пачынае з вачэй ліцца Сляза за слязінай. У змаганні траціць сілы, Ападаюць рукі. Калі ж будзе, Божа мілы, Ужо канец разлукі?! Мо ўзышоўшы ясна сонца 3 роднае старонкі, Прымчыць вестку пад ваконца Ад дзетак і жонкі? А не знаў ён, мусіць, гэта, Не думаў ніколі, Што цяпер яго кабета У цяжкай няволі. Што ў сялібе засталіся Толькі пустка, смецце, Яго ж дзеткі распаўзліся Усе па белым свеце.

Учэсна (польск.) — рана.

ЖАЛЬ

Неяк нядаўна адной нядзелі, Маючы часу вольнага шмат, Быў я з другімі разам ў касцеле, Гдзе памаліцца часамі рад, Скрушаным сэрцам, як бы з налогу [12] , Уздыхнуць да неба як мае быць, Гора, цярпенне занесці Богу I сваё сэрца прад ім адкрыць. Я разглядацца стаў па святыне, Як бы нарокам, так, пакрысе. Бачу, што й людзі па той прычыне Хіба што гэтак моляцца ўсе. Аж разам песня там загрымела Па ўсім касцеле ў суладны тон I рэха ў неба там паляцела, Спеў і музыка ў кампаніён. Уваччу слязінка мне заблішчэла, У сэрца надзея ўступіла зноў, I я паволі, як бы нясмела, Стаў усміхацца зараз да слоў. Знаная нота, знаны і словы, I яе знае, пэўне, усяк. Быў гэта польскі гімн нарадовы: «Boze, co's polske…» і далей так. Слухаў я, слухаў ды стаў маркотны, Далей падумаў: Божа ты наш! Чаму ж на нашай зямлі народнай Аднаго сонца хоць бы — нямаш?! I жаль зрабіўся мне непамерны Ды стала горка, як і падчас. Ці ж гэта, Божа наш міласэрны, I ты забыўся ужо пра нас? Ці ж мы таксама не твае дзеці, Ці ж не сыны мы гэтай зямлі, I ці не шлём мы штодня Вашэці Свой пот крывавы і мазалі? Ці ж Це не молім кожну нядзельку I кожна свята суполам тут? Выбаў жа, Божа, нашу зямельку Із-пад няволі — выбаў із пут!

Як бы з налогу — нібы па прывычцы.

БОЯЗНА

У цяжкім змаганні з цёмнаю сілай, Гдзе шмат мазольнай работы, Добрыя людзі вестачкай мілай Нам паддавалі ахвоты. I часам слоўца адно, другое, Сказана добра у пору, Падніме духа, адгоніць злое I як бы зверне з плеч гору. Але і з верай, моцнай і правай, Ніхто прапасці не можа, I нашай чыстай і пэўнай справе Сам Бог напэўна паможа. Адна рэч толькі у гэтай рабоце Варта дапраўды увагі, Каб нам пры нашай добрай ахвоце Ды не забракла адвагі. Каб, як раслінка ў зелені дзікай, Мы так без сонца не счэзлі Ды гэтак з думкі надта вялікай Хаця б на печ не палезлі.

3 НОВЫМ ГОДАМ

3 Новым годам, родны браце, Няшчасны ваяча! Па табе не раз мо ў хаце Там сямейка плача. Выглядаюць дзеці, жонка У час непагоды, Ці не стукне у ваконца Іх татулька родны. Або маці, як галубка, Праглядае вочы, Ці павернецца Якубка. Той сынок урочы [13] . Вы, што біліся з варогам I клалі галовы, Варачайцеся жа з Богам У гэты год Новы. 3 Новым годам, браце мілы, Хлебаробе з вёскі, Няхай Бог прыспорыць сілы I здароўя трошкі. Няхай спорыцца вашэці Па мазольным трудзе У хляве, гумне і клеці, У гаршку, ў арудзе. Гараваў ты восень, лета, Выліў многа поту,— Спажывай здароў жа гэта I не знай клапоту. 3 Новым годам, браце стрэчны, Што сядзіш ў палацы, Ты, што сыты і бяспечны I з чужой жыў працы. Еў ты смачна, не на жарты, Ды ў віне купаўся, Гуляў ёмка, граў у карты I ў пуху качаўся. Скінь атласы і ядвабы, Шубу з сабалямі I забудзь, што быў ты «грабя» [14] , — Параўнайся з намі! Пакінь пыху, панебраце, Бо яе не трэба,— Будзем разам працаваці На кавалак хлеба!

Урочы (польск.) — прывабны, чароўны.

Грабя (польск.) — граф.

АПОШНЯЕ ЖАДАННЕ

Век цэлы біўся я, трапятаўся, Бо гэтак, мусіць, судзіў мне Бог… I тады толькі я ужо здаўся, Калі мяне немач зваліла з ног. Ляжу ў пасцелі я адзінокі… Пакой вялікі, быццам стадол, А мае думкі блудзяць далёка, Хоць дакучае пракляты боль. Цісне і ломіць старыя косці, Ды сэрца ные цяжэнька тут. I як бы шэпча на вуха хтосьці, Што ўжо прыходзіць скора капут. Ноч доўга… Сумна, о мой ты Божа! У маім хароме мёртвая ціш. А гэтай цішы не патрывожа Ні звонам муха, ні бегам мыш… Ляжу і ныю адзін — бяздольны, Чужыя людзі, чужы куток. Пара ўжо скончыць свой труд мазольны, Шкада мне толькі жонкі, дзяток. Адно, прызнацца, хацеў бы штосьці (Такія думкі ў мяне былі), Каб после смерці ды свае косці У беларускай злажыць зямлі. Дык пахавайце гдзе на кургане Паміж зялёнай кучкі дзярэў, Гдзе разлягацца будзе ў тумане Наш беларускі тужлівы спеў. Толькі пастаўце крыжык дубовы Мне на магілцы, прашу я вас, А на крыжы напішыце словы: «Тут пахаваны Стары Улас».

ВЕРШАВАНЫЯ АПАВЯДАННІ

ГОД БЕЛАРУСА

Край беларускі, край ты наш родны, Неураджайны ты і бязводны, Нечарназёмна твая зямліца: Глей, або гліна, ці камяніца. Дробны загоны і скібы тонкі, А замест межаў дык баразёнкі, Доўгія ніўкі і надты вузкі, Як быццам мотуз ад добрай стужкі… Кажуць старыя, калі даць веры, Што былі пушчы, лясы без меры, Пчол надта многа, мёду — як гліны, Птаства без ліку, процьма звярыны, Дзікоў, мядзведзяў, гусяў і лосяў… Цяпер жа нешта усё звялося… Народ наш ціхі, прытом нясмелы — Яго згубілі часты раздзелы. Акром бядоты у беларуса Добрае сэрца, хоць часам куса, Вось, як той кажа, і з імбывае, Ён дае раду, не наракае. Калі сашле Бог гадкі цяжкія, То вельмі мокры або сухія, Або паводка знясе, папсўе, Альбо нарэшце град адпітлюе, Альбо зладзеі абчысцяць скрынкі, Або пажарам змяце будынкі, Аставіць курсні і папялішчы, Або уб’ецца злая вяснішча… Тады бываеш рад і мякіне, Як няма есці сабе й скаціне, То ён прыкупіць, то прыпазычыць, Цяпла чакае, нядзелькі лічыць. А як Бог вышле лягчэйшу пору, Як пойдзе проста сонейка ўгору Ды снег растане, дык ужо скора Папрылятае вырай зза мора, Як цёплы ветрык знізу павее, Нашаму брату шмат палягчэе. Як скрозь абсохне, спадуць і рэчкі, Пойдуць у поле цёлкі, авечкі, Пастушкі сядуць там за палянкай. Надойдзе хмарка з громам, з маланкай, Казаў бы, дзеці будуць баяцца, Яны ж са смеху стануць куляцца. Дожджык пакропіць, сонца прыгрэе, Цвяце вярбіна, рунь зелянее, Сыпнула ўсюды ж з зямлі травіца, Зямля абсохла, блішчыць расіца. Вось жаварынка пяе дарэчы, Стары дзядуля вылез зза печы I сеў на сонцы зубы пагрэці. А там кацелку качаюць дзеці, За сметнік пеўні дзяруцца ёмка, Шпачок і дроздзік шчабечуць громка; А там, на дубе, буслы клякочуць, Гагаюць гускі, куркі сакочуць, Бляюць авечкі, бычкі бадуцца, Пастух іграе на новай дудцы; А там, у стадзе, волік бузуе, Зязюля ў белым садзе кукуе. Там салавейка, там і жаўтушка, Гудзіць і пчолка, звініць і мушка, Ідуць мурашкі, як сонца ўбачаць, Лятуць матылькі, і жабкі скачуць. Гай, што быў цёмны, зазеляніўся, Сад, што быў голы, ужо распусціўся, Зацвіла яблынь, сліва і груша, Зацвіла вішня і какалуша [15] . Ясць многа красак у лузе, ў дуброве. Травы даволі ў полі карове, Пойдзе скаціна ў «табар» рагата. Паедуць з коньмі хлопцы, дзяўчаты: Юрка, Тамашка, Міхаська, Янка, Сымон, Нікіпар, Змітрок, Раманка, Андрэй і Юзя, Астап з Кандратам; Як сабяруцца ды перад святам Або ў суботу перад нядзелькай, Валы прыгоняць Наста з Марселькай, Тэкля з Даротай, прыйдзе Раіна, Доіць карову і Кацярына. Уперад скацінку сваю агледзяць, Дояць кароўкі, малачко цэдзяць, Збанкі абвяжуць, у куст схаваюць, Ды ўсе пойдуць дроў назбіраюць, Ды як наложаць агонь вялікі!.. А з сваіх хлопцаў ёсць два музыкі: Адзін па струнах смыкам пілуе, Другі ў цымбалы ёмка пітлюе. Нашым дзяўчатам многа пацехі, Пачнуцца жарты, пачнуцца смехі, Пачнуць усе гуртам песенькі пеці, Скачуць, гуляюць, крычаць, як дзеці. Паднімуць гоман малойцы нашы, Як жыды тыя, што на кірмашы, Круцяць галовы з апошняй мочы I так дурэюць да позняй ночы Цёплай вясною так, як бы летам, А спаць кладуцца дык ужо светам. Павесялела мужыча доля, Сыпнуў рабочы народ на поле, Працуюць людзі, поту не чуюць. Аруць і сеюць і барануюць Аўсы, пшаніцы, хоць яравыя, А хто гароху гонцы, другія, То стрэхі правяць, платы гародзяць, Ячмені сеюць, гнаі вывозяць I садзяць спешку або хунтоўку, Хто дарагону, хто асаноўку [16] , Урэшце на полі грэчкі і лёну, У гародзе рэпы і шабальбону [17] , Буракоў, морквы, цыбулі, маку, Бобу, капусты і пастарнаку. I кожан весел, лёгак, як пташка, Хоць ён працуе так, як мурашка. Не углянецца, як час пяройдзе, Вясна ўцякае, лета надойдзе. Тагды гарачы ўжо час настане, Наступіць жніва і сенаванне, Тагды ўжо годзе сядзець у хаце, Бо трэба брацца за сенажаці. Бліснуць на сонцы сярпы і косы, Звіняць мянтушкі, растуць пракосы. Хоць залівае з працы пот вочы, Кожан вясёлы, кожан ахвочы, Касой махае, аж яна свішча, Хоць бы у пояс расла травішча. Нарэжуць траваў і канюшыны, Хоць часам цягне пупа да спіны. Другому, праўда, некалі гладзіць, Каса не ўдасца або не ўладзіць. А дзеўкі, бабы ім памагаюць: То вернуць сена, то разбіваюць, Пасля пластуюць і заграбаюць I на астатку ў копы складаюць; Урэшце, якая служыць дарога, Возяць у гумны або да стога. А сена пахне ад розных траваў Лепш ад усякіх напскіх прыправаў, I як жа добра, зняўшы адзенне, Заснуць па працы на свежым сене! Яшчэ сенаванне не надаела, Глядзь, аж тут жыта ўжо падаспела. Не час драмаці ні агіляцца, Але за жніва трэба ўжо брацца. Дык і бяруцца нашы кабеты: Тэклі, Ганулі, Еўкі, Альжбеты! Жнуць, снапы вяжуць, шапкі ламаюць, Снапы падносяць, бабкі стаўляюць, Спяшае баба, спяшыць дзяўчына, Калом не гнецца і ў іншай спіна! I цягнуць шнурам так, як салдаты, Як свет — на поле, з цёмным — дахаты. А як часамі ў каторай хаце Ёсць маладзіца, дык мой ты браце, Ну, дык снапшчыну тады спраўляюць, А усе жнейкі гулянкі маюць. Яе ж дык робяць з такой парадай: Ідуць на поле усей грамадай, Стануць на ніве укругавую I выжнуць постаць адну, другую, Снапоў наносяць, браўшы ў ахапку, Дык як паставяць першую бабку, Пастануць навокал яе, як дзеці, Ды пачнуць песні ўсе разам пеці, А маладзіца сувой расшые Ды цэлым станам бабку накрые. Пасля пасядуць кругом, як гускі, Маюць гарэлкі шмат і закускі, І лье другая, як у кадушку, Ці манапольку, ці саматужку. А як падвып’юць бабы і дзеўкі, Пачнуцца жарты, смехі, прыпеўкі, Пасля збяруцца усе да кучы Ды пяюць «жніва», дамоў ідучы: «Да ўжо сонца за бор зайшло. Я, малада, дамоў пайшла, Мне, маладой, не хочацца Каля печы варочацца…» Адны з парадку ўсё пачынаюць, Другія гэтым, бач, адпяваюць I так суладна — з боку здаецца, Як быццам поле звініць, трасецца. Цяжкая праца ўсім не да дзела, Аж тут і лета ўжо праляцела. Жніво ярное — гэта ўжо восень, I, як той кажа, работак восем. Ужо дні пахмурны і карацейшы, Халодны ночкі і шмат даўжэйшы, Раніцы мокры або туманны, Часам марозік выскачыць ранні, I на начлезе сцюжай не спіцца, I сам не знаеш, за што хваціцца. Бо яшчэ сена на сенажаці, Тут жыта сеяць, снапы ўбіраці, Араць на зіму і ляны рваці, Касіць атаву і забіраці, Лён убіраці ды ўперад сушыці, Каноплі рваці, пенькі мачыці, То ляны слаці, то падбіраці, Дамоў вазіці, а после мяці, Урэшце і бульбу трэба капаці, Пасля з гародаў трэба ўбіраці. Ужо забыўся мужык аб горы, Бо ў яго поўна ў гумне, ў каморы, Поўна ў істопцы, поўна у клеці, Сам не галодны, пад’еўшы дзеці, Хоць ўстае рана і пры лучынцы, Але й сабе ёсць, ёсць і скацінцы. А як надойдзе ужо Пакрова [18] , Ужо не наесца ў полі карова, Тады халодны ветрык павее, Трава пажоўкне і пачарнее. Часам, як з коньмі ў полі начуеш, Пяючых «восень» дзяўчат пачуеш: «Ой, каліна, маліна, да не стой над вадою, Не ківай галіною, не раўнуйся са мною…» …«Чаму не прыйшоў, ані прыехаў, Як я цябе прасіла? Ці каня не меў, ці сам не хацеў, Ці матка не пусціла?..» I, сказаць праўду, дык, мой ты браце, Ад гэтай песні за сэрца хваце, Бо яе тая працяжна нота, Хоць слёзы гоніць — слухаць ахвота; Не то жалосна, не то праціўна, Так неяк лёгка і неяк дзіўна… Бо ў гэтай ноце як бы, здаецца, Чалавек плача, то рад, смяецца, Вясны шкадуе, маладых летак, Зімы баіцца, старасці гэтак. Як стане з дрэва ліст абсыпацца, Птушкі у вырай пачнуць збірацца: Жураў і бусел, пігаўка, пліска; А калі гусі — ды лятуць нізка. Тады гавораць старыя людзі, Што ужо скора зіма к нам будзе. Пойдуць ў край цёплы птушак грамады, Варон і галіц лётаюць стады, На дварэ стане сцюжа і слота I па калені гразі ды балота. Пачне памалу восень канчацца, Стане паволі зямля сцінацца, Наступіць холад, птушка не пісне, Зіма настане, мароз прыцісне, Ды па калені наваліць снегу. Даставай сані, хавай цялегу, Цягні суконкі цёплы з паліцы, Трэба кажух, апрані рукавіцы. Трэба ўстаць рана, не агіляцца, Але ахвоча да цэпа брацца, Бо тут гультайства не дапаможа, Малаціць трэба і веяць збожжа, Зярно да клеці трэба знасіці, Саломай з сенам быдла карміці. Хто каля дому корміць каровы, А хто да лесу едзе па дровы, А той па сена, хоць дзень кароткі, Гэны з жыдамі у заработкі, Хоць там не відна многа выгоды, А хто дык часам едзе ў калоды, Калі не мае ў хаце работы. Так зарабляюць на соль, на боты, На мерку газы ці на фунт мазі, Стопчуць многа снегу і гразі. I нашы бабы такжа ў рабоце: Прадуць кудзелю на калаўроце I ў клубкі ніці звіваюць з шпулі, А после выткуць нам на кашулі. Не спіць другая і слепіць вочы Дымнай лучынкай, устаўшы з паночы, А тут работа ідзе не гладка, А у калысцы плача дзіцятка: Ці то урокі, ці злыдні, можа, Ці хто спалохаў, барані Божа! За што хваціцца, чым тут ганяці, Што скажа знахар, трэба спытаці. Спіць яно мала, а плача болей, Ці вады з рота, ці зносіць соляй, Ці паіць макам з гарачым млекам, Курыць бы хіба ды лавандрэкам? [19] Знахар парадзіў (як жа ж не верыць), Што яму трэба прычча памераць. I цягнуць так, каб не ведаў ён конца, Праз тры парогі, да ўсходу сонца. Дык у клапоце бедна кабета: Робіць і тое, робіць і гэта, I ёй трудоў то больш, як мужчыне, Ні з’есць парою, ні адпачыне… Гэтак гаруе не адна хіба Матка і б’ецца, як аб лёд рыба. Трудна і горка не раз мужчыне, Але не лепей ёсць і жанчыне… Мусіць, ад Бога гэтак патрэба Гараваць цяжка на кусок хлеба!

Какалуша (дыял.) — чаромха.

Спешка, хунтоука, дарагона, асаноўка — назвы гатункаў бульбы.

Пакрова (Пакровы) — асенняе рэлігійнае свята, якое адзначаецца 14 кастрычніка.

Шабальбон — від фасолі, больш буйная фасоля.

Лавандрэк — лаванда.

КУРГАН

Ой вы, цяністы бары і пушчы! Гдзе вашы будуць цемні і гушчы? Гдзе тыя хвоі, гдзе елі тыя, Ліпы, бярозы, дубы гладкія, У тры абдымкі, роўны, без су'ка, Борці з пчалыма ля штукі штука, Паміж каторых зубры баліся, А на макоўках арлы вяліся? Гдзе той здаровы прастор свабоды, Прадзедаў нашых думкі, прыгоды? Толькі ўспамінкі, падобны казцы, У песні хіба сустрэць удасца… Цяпер у пушчы як часам будзеш, Можаш быць пэўным, што не заблудзіш, Бо неяк стала многа палянак, Многа абрэзкаў і шмат дзялянак, I пнёў убачыш чорных даволі, Як стады галіц увосень на полі. У пушчы гэтай, сказаць вашэці, Мінскай губерні, у Мінскім павеце, Ёсць месца. Помню, як стаў на ногі, Званне Вусцянскай носіць дарогі. Гэта палянка хоць невяліка, Па краях верас, сплёўшыся дзіка, Сцелецца, пнецца на ўсе староны. Сярод палянкі — курган зялёны. Кругом, як згледзець, быў лес не тонак, А на кургане між дзвюх сасонак Расла бярозка кудрава, бела. Яна такія ўспамінкі мела: Што колісь даўна, як ў цвеце рожа, У адной вёсцы вельмі прыгожа Была дзяўчына, спрытна і дужа, Гладка, румяна, лёгка, дасужа. Усім яна вельмі была дасмаку, Бо, сказаць праўду, не мела браку. I усе зналі і гаварылі, Што два малойцы яе любілі. Адзін раз неяк цёплай вясною, Згаварыўшыся яны з сабою, Ці, можа, ўлетку, як дзень вялікі, Пайшлі у пушчу ўтраіх па лыкі. Дзень быў харошы, дык удалося Усім надзерці многа палосся. Нясуць дахаты, сабраўшы ў клумкі. А яе ўзялі такія думкі: Дома пярсцёнак, хустай пакрыты, У лесе — ножык, у пень убіты. А як забралі ўжо паўдарогі: «Балець мне, — кажа, — пачалі ногі Ды неяк крэпка кальнула ў плечы. Я тут прысяду, буду сядзеці, А вы ідзіце, — хлопцам гавора,— Адзін да хаты: там у каморы Знойдзеш пярсцёнак, пакрыты хустай; Другі — да лесу: пад елкай густай, Пры самай сцежцы, дзе я хадзіла, На пні дубовым ножык ўстраміла. Вось да змяркання часу ўжо мала, Каб я доўга гэтта не ждала, Дык і спяшайце і не драміце, Нож з тым пярцёнкам мне прынясіце. А з вас каторы ўперад прыбудзе, Той ужо мужам маім і будзе». Скочылі хлопцы нашы ахвоча, Кожны уперад справіцца хоча. Пруць цераз сілу праз цемні і гушчы Адзін — да хаты, другі — да пушчы. Мала к змярканню што асталося, Але ёй доўга ждаць не прыйшлося, Бо яшчэ зоркі не заблішчэлі, Як ужо хлопцы назад ляцелі, Пёрлі без духу апошняй сілай, Кожны уперад хацеў да мілай. Разам дабегшы, прад ёю палі I тутка на месцы разам сканалі. Учуўшы прыгоду, людзі сышліся I зараз радзіць там узяліся. Радзілі доўга і гаманілі I тут на месцы ўсё рассудзілі: Каб пахаваці ў зямлю сырую Тую дзяўчыну жыўцом, жывую, 3 хлопцамі тымі, што пагубіла, Каб яна гэтак больш не рабіла. У чысту адзежу хлопцы прыбраны. Дзеўка — у стужкі, вянок руцьвяны, Руса касіца на усе плечы. Як бы да шлюбу прыбрана ўрэчы: Бела апратка, белы спаднічкі, Белы панчошкі і чаравічкі. Хоць ліла слёзы, цяжка ўздыхала, Што ў красе, ў цвеце свет пакідала, Як асудзілі, так і зрабілі: Яе між хлопцаў тых палажылі У адну магілу і пахавалі, Курган парадны там накапалі. I пайшлі ўсюды гэты ўспамінкі: Выраслі з хлопцаў тых дзве хваінкі, 3 дзеўкі — бярозка, спусціўшы коскі. Ой, шкода, шкода белай бярозкі! I доўга хвойкі тыя стаялі, Тую бярозку галлём абымалі, Як бы закрыўшы у час пануры Ад слоты, сцюжы, грымоты-буры. Разам стаялі, раслі, шумелі I гэту песню з вятрамі пелі. Ліхая доля стрэла палянку: Цяпер папала яна ў дзялянку. Сцялі бярозку і хвойкі тыя. Дык асталіся тры пні таўстыя На тым кургане, пры той дарозе, Ды успамінкі хвоек, бярозы!

КУМАВЫ МАГІЛЫ

У нашым краі, недалёка, ў Беларусі мілай Ёсць мясцовасць адзінока — Кумавы Магілы. Поле і камення кучы, верас пакруціўся, А калісь праз бор дрымучы там гасцінец віўся. Таго бору цяпер годзе, няма і галінкі, Толькі ходзяць у народзе такія ўспамінкі: Што калісьці, мой ты братка, зімняю парою Ад хрысту вязлі дзіцятка неяк кум з кумою, Ды спазніліся на ліха пасле надвячорку I ў лесе грэшну сціха завялі гаворку. Кум дурэці пачынае, кума слухаць рада, Аж на іх тут нападае ваўкоў цэла стада. Кум спалохаўся да смерці, ды ўжо жартаў досыць! Пугай стаў каня ён дзерці, конь пачаў уносіць. А ваўкі не астаюцца, але даганяюць, Зубы скаляць, разяюцца, за сані хватаюць. Кума ў голас: «Мусіць, згінем, прападзём, нябожа! Хіба ваўкам дзіця кінем, самі ўцячом, можа?» I, не думаўшы, шпурнула ў мяккі снег дзіцятка, Ды ваўкоў не абманула хрышчоная матка, Бо яны ўсе неяк сціха ды страшна завылі, А тут санкі, як на ліха, да зямлі прыстылі. Конь хоць стаў, але ад пугі даў ў хамут парадна, Дык тут выкрутні з натугі лопнулі абадва. Конь віхром тады памчаўся, рваў із сіл астатка, А там кум з кумой астаўся, санкі і дзіцятка… . . . Заржаў конік ля парога, прыляцеўшы ў мыле, Тут паднялі ўсе трывогу і загаманілі. Рынулі ўсе да астатка, кінуўшы бяседу, Знайшлі санкі і дзіцятка, а кумоў — ні следу! Толькі снег стаптаны дужа, у тое месца йдучы, Ды крыві стаяла лужа і касцей дзве кучы. Іх у лесе там схавалі, дзе быў дуб пахілы, После месца то празвалі Кумавы Магілы. I з тых пор на гэтым месцы, гаварылі людзі, Нешта ўночы падарожным часта коні пудзе: То ў канаву цябе згоніць, лопне гуж, атосы, Парве вупраж і паломіць сані і калёсы. I баяцца людзі сталі гэтых месц да смерці, Завяліся там, казалі, хіба толькі чэрці. Раз зімою — не забыўся — едуць людзі нашы, Дай і я, але запіўся неяк на кірмашы. (Не тайно ж гэта нікому: то з бяды, то з гора.) А як кажуць, то п’яному па калені мора. Месяц свеціць, хмаркі мчацца, сам я прыпяваю, Зоркі свецяць ды іскрацца, еду ані дбаю. Параўняўся з тым курганам я, здаецца, шпарка, Аж тут месяц, як туманам, засланіла хмарка. Стала цёмна неяк зразу; я патрос ляйцыма, Бо мой конь — знай ты заразу! — стаў стрыгчы вушыма. Ды убок, забыўшы пужку, як лінуў хто варам, Я у снег, як у падушку, уваліўся тварам. I з канавы пакуль вылез, як мядзведзь з мярлогу [20] , Дык тут яснасць асвяціла прада мной дарогу. Зірк — аж сані на дарозе; думаў: мае гэта, Гляджу — не: сядзяць на возе з мужчынам кабета. А кругом іх аступіўшы, як абручам душаць, Ваўкоў стада, — палічыўшы, з сарачню іх, мусіць. Усе хібы панадуваўшы, і хвасты, як трубы, Языкі павыстаўляўшы, страшна скаляць зубы. Валасы мне падняліся, хмель адразу згінуў, Рукі, ногі затрасліся, чуць ізноў не рынуў. У вушах звінела нешта, перасохла горла, Перайшоў мароз па плечах, і у грудзях спёрла. Ногі з месца не парушу і рукой не цісну, Стаяць трудна, але трэба, і слаўца не пісну. Стаю гэтак я і ныю, так, як у магіле, Аж ка мне вось людзі тыя так загаварылі: «Чалавеча! Помніць будзеш добра месца гэта! Знай жа тое, што мы людзі не з гэтага свету. Тры вякі над вашым светам ужо праляцелі, Як калісь мы ў месцы гэтым саграшыць хацелі. А за тое тут час доўгі кару адбывалі: Людзей зводзілі з дарогі і коні пужалі. Тры вякі на месцы гэтым былі як прыкуты, Трыста год прайшло нарэшце і — канец пакуты! Чалавеча! Едзь дахаты і скажы тым людзям, Што з сягонняшняе даты страшыць вас не будзем. Тут уночы ці ў дзень белы свабодна дарога. Едзьце цэлы і здаровы, мы ідзем да Бога!» Усё, пакуль змігнуці вокам, знікла і прапала: Ні людзей тых, ані воўкаў, ні санак не стала. Запеў певень дзесьці, чутна, зніклі хутка хмары, Бледны месяц неяк смутна выплыў ізза хмары. А ў мяне перад вачыма стаяў, азіраўся Конь мой, бо у куст ляйцыма неяк ублытаўся. Працёр вочы я, паслухаў ды нерахрысціўся, Сеў на воз і добрым трухам дахаты пусціўся. Дома нашы трэслі бабы вушмі, быццам козы, Што прыехаў я з кірмаша дадому цвярозы. У тым жа месцы больш піколі ці хто йдзе, ці едзе, Аніякіх страхаў болей нідзе не угледзе.

Мярлог (дыял.) — бярлога.

ЛЕГЕНДА I ПРАУДА

Жыў сабе дзяцюк Яська на свеце калісьці I здумаў жаніцца для сваёй карысці. I так, доўга не чакаўшы, ён адной нядзелькі Сабраўся і паехаў да сваёй Анелькі. Там яны, змеркаваўшы ўвесь свой стан сіроцкі, Заручыны зрабілі на манер шляхоцкі I, паводле ўставы і свайго сумлення, Занеслі і два злоты на агалашэнне. I Ясь у трэццю нядзельку, апрануўшы шубу, Узяў сваю Анельку і павёз да шлюбу. Ехаць, ды ў парадзе, дык было прыемна, Але што ж, калі шлюбу не даюць дарэмна? Духоўнік таўстапузы, як аконам панскі (Відно, не знаў ён посту, мусіць, лютэранскі), Пазваўшы маладога у сваю камору I доўга не чакаўшы, так ён гавора: «Слухай жа, Ясь міленькі, мой каханы сыну, Ты гэтаку падобну бярэш дзяўчыну I хочаш, каб парадна цябе павянчалі, Дык дзесяць рублёў мусіш зараз даці Ды, апроч тога, яшчэ з дружбы вясельнай Трэба яшчэ што-кольвек для службы касцельнай». Даць то было б не штука, гэта кожны знае, Але штука ў гэтым, што не кожны мае. I трэба яшчэ ведаць, што у пору гэну Чырвоная паперка мела добру цэну. Малады наш зжахнуўся, аж вышыблі поты, Кажа: «Войчанька мілы, будзе дзесяць злоты». А «войчанька» гаворыць: «За такія пянёнжкі Магу табе шлюб даць, але з старое ксёнжкі. Дык падумай жа сам ты і зваж належыце: Якое ж тады ваша будзе усё жыцце?» Падумаўшы, наш Яська так сабе гавора: «Праз дзесяць рублёў на цэлы век гора? За марных рублёў дзесяць цэлы век абрыда?» Папёр як бачыш грошы пазычаць у жыда. I хоць после Дыемны дзёр працэнт здаровы, Але Яська затое браў шлюб з «ксёнжкі новай».

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12-14

Поделиться с друзьями:

Чтение онлайн

КНИГИ

АВТОРЫ

ЖАНРЫ

Деловая литература

Детективы

Детские

Документальная литература

Дом и Семья

Драматургия

Жанр не определен

Компьютеры и Интернет

Любовные романы

Научно-образовательная

Поэзия

Приключения

Проза

Прочее

Религия и эзотерика

Справочная литература

Старинная литература

Техника

Фантастика

Фольклор

Юмор

Год беларуса: Вершы. Вершав. апавяданні. Публіцыстыка

Сівы-Сівіцкі Уладзіслаў Пятровіч

Шрифт: