Чтение онлайн

— Кіле оян жректер, — деді жанында ааз жазып отыран Есіркегенге, — суыр секілді інімізге кіріп алып, кзге тспей тыылып жатса, жанымыз алады деп ойлайды ой. Мен білетін Кенесары болса, асыр соан ашыдай райсысын жекелеп сопаса ара да тр!

Кенесары батырларыны ерлігі соы кезде жрт арасында аыз болып тарала бастаан. Жас жігіт атаулысыны батырлыты, ерлікті да ттатын деті емес пе, Есіркеген де мндай гіме-жырларды йып тыдайтын. Оны стіне лкен атасы Масан асаалды да бір бйірі Кенесарыа тартып тратынын сезетін. Шу дегенде Кенесарыа арсы шыан аа слтан Жамантай осы кісіні аылы арасында соы кезде ереуілшілерге арсы келмей, бып алуа кше бастаан. Масан асаал туан немересі жас Есіркегенге де осындай тлім-трбие беретін. «Не болса да жртымен бол, егер жрты Кенесарыа еріп кетсе, айдалада аып алан жалыз аздай не ызы кресі? Одан да су ішсе де, суан ішсе де з йірінен айрылма!» — дейтін. Осындай рухта тлім-трбие алып жрген бала жігітке оырлжаны аа слтандары «Кенесары аш асырдай біртіндеп соады», — дегені те нап алды. Біра сыр берген жо, жй шейін клімсіреді де ойды.

оырлжа да дл осы сзді айтып отыран кезінде екі жылдан бері ана орысша ои бастаан Есіркегенні се-не келе аза деген еліні лтты туын ктеретін е алашы оыандарыны бірі болатынын білген жо. «Бл неге клімсірейді?» деп оны бетіне ожырая арады да, аа слтан бір шабарманын шаырып алып, зімен бірге Омбыа жретін он жігітті жола дайындалуын бйырды.

— Кн тске аумай жріп кетеміз, — деді ол.

Бл таертегі кез еді. Кн ашы, Сарыараны кзгі салын желі тра бастаан. Кейде аспанды алы срылт блт та шырмайды. Біра кзгі алы жабыр мезгілі лі келе оймаан уаыт.

Шабарман шыып кетті де айта оралды.

— Аа слтан, сізге жолыам деп бір бейтаныс жігіт келіп тр.

— айдан екен?

— Онысын айтпайды. Тек аа слтанны зімен ана сйлесем дейді.

— Кіргіз. Тек ару-жараы болса алып ал…

Баласы Шыыс лгеннен бері оырлжа бейсауат адамнан атты сескенетін. «Кім біледі, — деп ойлайтын ол, — Кенесары бір жындысын жіберіп, ол арныа ара пышаын сып алса не істейсі? Маан шіккен адам аз ба?» Сондытан да оырлжа беймлім біреу-міреу жолыпашы болса нкерлеріне е алдымен оны ару-жараын алуды тапсыратын.

йге шегір кз, бетінде ан жо, сл жо, атан сары жігіт кірді. Трі кісі лтірген адамдай ссты екен. Есіркегенні бойы лденеге дірілдеп кетті.

— Ассалаумаалайкм, аа слтан.

— Уааликум ассалам. Сйле, жігітім.

оырлжа мен Есіркегенні кзі бірдей жігітті белбеуіне тсті. Киімі нашар боланымен, белбеуі сем екен. Оны стіне о жата тратын ты, ошантайы сол жаына шыып кетіпті.

— зі айда? — деді оырлжа кенет алдында тран — Ожар жіберген адам екенін тсініп.

— зі Байтабынны жасаында. Келе алмады. Кенесары… — деп келе жатты да ол «мынаны кзінше сйлеуге бола ма» дегендей Есіркегенге арады да, тына алды.

— Айта бер. Бл бала зімізді адам.

Кенесары екі топ жасаын аттандырды. Бірін Аыбай, екіншісін Байтабын бастап келеді. Аыбай тобы азір аражар шаталында. Ерте араралыа тпек! Аа слтан Жамантайды ойдаы жылысын айдап кетпек! Кене оан а патша жаына шыты деп те ашулы.

— Ал Байтабын олы айда? Оны беті ай тс?

— Мен Аыбай жасаындамын. Батыр алдымызды барлап кел деп жіберді… Ал Байтабын жасаы кейінірек. Шамасы бгін тнделетіп жріп, та ата осы араа жетпек. Беті сізді ауыл. Кенеке оны оырлжаны алан малын айдап кел деп жіберді.

оырлжа кп-кре боп кетті.

— здері анша адам?

— райсысында жиырма бес сойылдан.

— Бар боланы сол ма? — оырлжа аарлана алды. — Басынан екен бден! Ккелерін танытамын мен лі? Аыбай жасаы аражар шаталында деді бе?

— И, бгін тнде сол арада ат тынытырып алма. Ерте араралы аспа…

— Жарайды, — деді оырлжа, сйтті де сыртта тран шабарманына дауыстап, — Асылкерейді шаыр, — деді. Ол айтадан сары жігітке брылды. — Байтабын мені жылымны айда екенін біле ме?

Есіркеген гімені тп нсасын бірден тсінді. «Ана кісісі кім екен? Байтабын тобында оырлжаны кз-лаы болан ой». йтсе де, «ана кісілері кім?» деп срауа бата алмады. н-тнсіз тыдай берді.

— Сонда, мені жылымды ай тста деп жорамалдайды Байтабын? — оырлжа зіні тбектегі тыулы жылысын ешкім білмейді деп ойлаан болуы керек.

— Есілді Ертіске арай брылатын жерінде деседі…

— Алда кені аузын райындар-ай, брін біліп отыр екен ой!

— Ана кісі зі жасатан бліне алмайтын болан со, маан сізге айт деген таы бір пия сыры бар…

— Оны таы не смды?

— Осы ауыл маайында сізді торып бдіуаит деген Кенесарыны бір кісісі жр. Оан сізді басыызды алу тапсырылан.

оырлжа енді тіпті шошып кетті.

— ай бдіуаит?

— Брыны зіізді тлегітііз. Кміс деген ызын… — Смен ыржия кл-ді, — бозбалашылы етіп… нетіп жіберген крінесіз…

Ел лаы елу, Кміске істеген оырлжаны жауыздыын Есіркеген де естіген. Туан арындасын орлаандай, іштей те ынжылан. йткені ол былтыр оуа бара жатып, мал басында отыран бдіуаитты йінен сусын ішкен. Сонда Кмісті де крген. Жас ызбен бір-екі ауыз сзге де келіп, тіл атысан. Оны кркіне риза болып кеткен. Сол Кміске оырлжаны істеген орлыын естігенде, Есіркеген аа слтан дл сол стте олына тссе ішке тепкілейтіндей боп ашуланан. Сол оырлжасы мынау. Оны ішке тепкілемек тгіл, зі оан хатшы болып жрта істемек иянатына кмектесіп отыр. Есіркеген оырлжаны балааттап жібере жаздап зін-зі зер басты.

оырлжа бірдеме айтпашы болып келе жатыр еді, йге аа слтанны жасаыны бастыы, зын бойлы, ара мртты Асылкерей кіріп келді.

Аа слтан Сменні сзін оан тегіс айтып берді де, ойын тжыра бйры берді.

— Аыбайды араралыа ткізбей, жатан жерінде кн бата басу керек. Бізді істеген жасылыымызды мына жігіт Жамантайа айта барар. Б да азір жріп кетеді. — Ол Есіркегенді нсады. — Еліні шетіне жау жеткенін хабарлар. Сосын сен бар сарбаздарымен Байтабынды тбекті аузында кт. Біреуін жібермей ырып сал. Оны жайастыран со осы ауылды маын тегіс сілкіп шы. Мені лтірмек боп торып жрген бдіуаит лды айтып келгенімше стап алып, кісендеп ой. Жазасын келген со зім берем.

— Ел шетіне жау келіп жатанда… — Асылкерей кмілжи сйледі, — ммкін сіз жрмессіз…

— Жау ел шетіне бгін келіп тр ма? — оырлжа жаса бастыыны сзін жатырмай алды. — Жиырма адама кштері жетпесе, несіне ат мініп, ару асынып жрсідер? — Ол «бдіуаит адып жр» деген сзден сескеніп алан-ды. «Мен келгенше ол итті жігіттерім стап алар, оан дейін бой тасалай тран жн болар», — деген ойа келген. Сол себепті аа слтан Омбыа тез жріп кетіп, алы орыс арасына жетуді дрыс крді. — Біз Омбыа тез баруымыз керек, — деді ол жаса бастыына. — Онда бізді бдан да зор іс ктіп тр.

Барлы жауапкершілікті Асылкерейге жктеп, оырлжа аттанып кетті. Жол бойындаы лі Кенесары рыы тсе оймаан бай ауылдардан ат ауыстырып мініп, суыт жріп шінші кні та ата Омбыа жетті.

оырлжа бл алада бірнеше рет болан. Брын мнда нелер ажарын кндері ткен. Патша азамны е жоары сатыда тран мртебелі адамдарыны талайымен кездескен. Аа слтанны есінде осындай кездесулерді екеуі мгі мытылмастай саталан еді. Бірі 1829, яни азаша Сиыр жылы, осы Омбы аласындаы тілмаштар мектебіні ыры жылды мерекесіне арналан салтанатты кеш. Онда Сібір азатары жайындаы ережені шыаран патшаны о кзі Сперанскийді зі бар. Ке залда ойнаан оркестр, би, ойын-клкі… оырлжаа е алашы рет орыс офицері — штабс-капитан аты берілгені осы жолы еді. Содан бері тоыз жыл тіпті. азір ол подполковник. Екінші есте алан кн — алдыы жылы кз. Бл кні бір шеті мен бір шеті тай шаптырым трт абат а йде Омбыны кадет копусы ашылды. Бл тойа да азаты аа слтан, асан байлары шаырылды. Тойды князь Горчаковты зі бас- аран. зге аа слтандардан грі князь оырлжаа ерекше кіл блген. Тіпті би біткен кезде, зулім биік залда ерсілі-арсылы гіме рып жрген ау-аздарша сыладаан орыс дворяндарыны йелдері мен сыптай боп сндене киінген орыс офицерлеріні алдында Горчаков оны олтытап ткен. зге аа слтандар ызананнан іштері жарыла жаздаан. Сол жолы ой Горчаков оан: