Чтение онлайн

— рі кетсе бір жиырма бес жылда азаты л-ыздары да мыналардай болады, — деген жан-жаындаы йелдер мен офицерлерін крсетіп.

Сары далада кшіп жрген азатар жиырма бес жыл ішінде мыналардай болады деген князь сзіне оырлжа та алан. Ол ойын жасырмай:

— Егер аза блардай болысы келмесе не істейсіз? — деп сраан.

— Онда, — деп Горчаков ойланбастан жауап берген. — Аюа аыл йреткен тая деген маалды естігені бар ма? Жерінен, билігінен айрылан аза айтана кнбей айда барады? Кшпен кндіреміз. Арасына амшы ойнатып, соа жегіп, жер жыртуды йретеміз. ол-аяын матап шіркеуге кіргізіп, Иисус Христоса шоынуа мжбр етеміз.

Горчаковты осы бір адуынды тік жауабы оырлжаа наан. «з басымды хан етсе, мейлі, ара азаты пісіріп жесін. Одан мені нем кетеді? Ал сонда…» Аа слтан ойлана алды. «Сол кштеуден не шыты? Ара аза атаулысыны жартысына таяуы осы кштеуге кнбей арсы ктеріліп отыран жо па? Жасы. Кенесарыны жоямыз, біра аза Горчаковтарды айтанына кніп, айдауына оп-оай жре ояр ма екен?».

оырлжаны есіне таы да бір уаиа тсіп кетті. Ол кезде оырлжа жас. Тобыл аласында 1789 жылы тілмаштар дайындайтын мектеп ашылан. Он бесінде соан кеп тскен. Оны алдына кесі дайменді шоынан бір татарды жалдап оырлжаа зер-мзер орысша хат танытан. Сол шоынан татар малімі ызы адам болатын. дайменді байды баласынан кім шыатынын айдан білсін, кйген томардай ара-ошыл, дрекі оырлжаны басынан сипап: «Оы, оы, аза малайы. Рус языкысыз жить булми. азір пушкасы килс, соынан Пушкині кил, бізге кн рус культурасымен шыа», — дейтін.

рине, оырлжа ол кезде пушканы зебірек екенін са да, Пушкинні кім екенін тсінбеген. Бес жыл ткеннен кейін ана барып Пушкинді де білді. Біра бл кезде ол аза даласында з кімін жргізу шін оан Пушкин емес, пушка керек екенін ты. Сондытан да ол Горчаковты «Аюа аыл йреткен тая, аза елін де кшпен кндіреміз», — деген сзіне намыстанбаан. зіні тілегі мен Горчаковты тілегі бір екеніне кзі жеткендіктен аза даласына пушканы кбірек келуін мал крген.

«Міне азір зі де осы тілекті айдауымен келе жатан жо па?» Аа слтан ауыр крсінді. «И, и, араткел бекінісіне сол пушкаларды кбірек жетуін тілек етпек. Ал сол тілегін губернатор орындар ма екен? Орындауа тиісті. йткені екеумізді де арманымыз бір, жолымыз бір».

Расында да бл кезе осы екі смырай тілекті аса бір штасан кезеі еді.

оырлжаны есіне кенет кесі айтан бір ескі аыз тсіп кетті. «Дниеде не ызы?» деп срапты Шыысхан бір кні зіні нкер, нояндарынан. Бір батыры: «Дниеде бркіт салып, тлкі ілген ызы». Екіншісі, «ашы бол- ан слуыды шан ызы». Ал шіншісі, «алтын тата отырып жрта міріді жргізген ызы», — депті. Сонда Шыысхан: «Жо, білмедідер. астасан жауыды алдыа салып айдап, атын, ызын бауырыа басып шып, мал-млкін талан-тараж етіп тартып аланнан дниеде ызы ештее жо», — деген екен. Осы аыз есіне тсіп кеткен аа слтан атын тебініп алып кенет кбірлеп жіберді: «Ата жауым Кенесарыны табанымны астына салып, Кнімжан бйбішесін бауырыма бір бассам, бгін ліп кетсем де арманым жо».

Екі жаы бірдей йыса ааш скен даыл жолмен оырлжа ала шетіне жеткенде айда тсерін ойлап сл кідірді. арсы алдында минарет, Омбы мсылмандарыны мешіті, оны ар жаында абдырахманлы Мхамед Шариф ахонны ызыл кірпіштен салан ке сарай йі. Жолды кіре беріс сол жаында ажайып салтанатты, трт кмбезді, бастарында алтын жалатан кіресі бар зулім шіркеу, одан солыра, аланы ар жаында асына азыра тал еккен генерал-губернаторды екі абат а йі — салтанат сарайы. Кк темір тбесінде татар ыздарыны басына киетін таиясы трізді, жіішке терезелері трт жаа бірдей шыан, трт брышты, губернаторды жмыс істейтін блмесі… Тменде бірнеше жпыны келген, ааштан салан жата йлері. Одан рі шіркеумен жаласа тастан, кйдірген кірпіштен алаан снді-салтанатты екі абат, ш абат йлі лкен ала жатыр…

оырлжа ахондікіне тсуді йарды. Мхамед Шариф йінде екен. шаын жая арсы алды. Сол кні-а оырлжа ахоннан Омбы облысыны бас- тыы Талызинны ауырып жатанын естіп, генерал-губернатормен жеке сйлеседі екенмін деп уанып алды.

оырлжаны ертеіне генерал-губернаторды зі шаыртып алдырды. Амола бекінісін Кенесарыдан орай алмаанын айып крген аа слтан кенет жрексініп, губернаторды салтанат сарайына Мхамед Шарифты ерте барды. Біра Горчаков тек оырлжаны абылдады. Генералды атлтанты [7] — зын бойлы корнет «кірііз» дегеннен кейін, абылдау блмесіні ара быларымен апталан есігін аа слтан обалжи ашты. Блме зіне брыннан таныс. ыры лаш ке, биік зал. Сары сафьян быларымен тысталан, ара ааштары оюлан- ан жмса орындытар. Е тбінде, жасыл шамен жапан, рнекті, зілдей стол. абырасында Бірінші Николай патшаны полковниктік дрежеде трегеліп тскен суреті. шекейленген тбеден тмен салбыраан жалтыраан жез баулы шам оятын аспалар… Стол стінде алтын жмырта трізді сия сауытын тяымен басып тран, ос анатын кере жайан ара мрамор тастан жасалан екі басты самры с. Келген адамны ссын алайын дегендей генерал самрыты есік жаа аратып ойыпты. Егер арсылы етер болса, тырнатары анжардай, анйлы, айбынды ыран «ша» етіп ктеріліп, бас салалы трандай. Ке залды іші андай ызарлы болса, с тсі де сондай ызарлы. Иесі осал кісі емес. Россия патшалыыны Сібірдегі аузынан от бріккен анды бала жендеті.

Блме иесі князь Горчаков — Батыс Сібірді генерал-губернаторы. Кірпідей тікірейген ыса шашты, едірейген жирен мртты, а боз, тсі суы кісі. Ол оырлжаны столыны ар жаындаы Бірінші Николай суретіні аясында трып абылдады. зі де отыран жо, оырлжаа да отыр демеді. Басын изеді де ойды. Аа слтана ол бірден «аза даласында болып жатан бліншілікке сен де айыптысы», дегендей сс крсетті. оырлжа іштей бігерлене алды. «Бсе, мені келмей жатып неге іздетіп жатыр деп едім-ау, рыспа екен ой, тек рсып ойса ана жарады…».

— Подполковник даймендин, — деді Горчаков бірден ресми сзге кірісіп, — Омбыа жай келмегеніді біліп дейі шаырттым. аза даласында болып жатан бліншілікті жйі бізге бден млім. Хорунжий арбышев Амола бекінісінен алай айырыландарыды баяндаан. Патша азам алдында борыштарыды атай алмаандары шін сендерді сота беру керек еді, бір жола кешірдік. Енді бізден не тілейсі, соныды айт. Жне ыса трде. за жырды тыдауа уаытым жо.

Князь дл азір шынында да асыуда еді. Генерал-губернатор ит мар жан болатын. Былтыр Лондоннан дейі алдыран аылшын сеттері тымдас аншыы кешеден бері ауырып алан. Томскіден арнайы шаыран дрігер Омбыа жаа ана жеткен еді. Оны итіне зі апарып крсетпек. Князь соан асыулы. Сйікті аншыы ауырып жатанда, азаты бір аа слтанымен мылжыдасып, уаыт ткізуді жн крмеді. Сондытан генерал-губернатор гімені тікесінен ойды. Мндай келте абылдауды ктпеген оырлжа сасып алды. Горчаков тіпті сйлеспей кетіп алар деп орып:

— Генерал-губернатор мырза, — деді аа слтан келген шаруасыны то етерін айтып! — Кенесары кннен-кнге кшеюде. Биыл ыс оны ртпаса, келесі жаз бой бермей кетуі ммкін.

— алайша?

— Торай бойын жайлаан алы ыпша пен Ырыз, Елек, Ембі зендеріні маындаы Кіші жзді кп руларыны оан осылып кету аупі туып тр. Бйте берсе бар аза Кенесары туыны астына жиналуы ммкін.

— Мндай аыма халыты крсемші, — деді Горчаков мысылдай кліп, — Россия патшалыы азір аза жерінде мытап трып орын теуіп алан жо па? Маызды деген аудандарды брінде де біз зімізді бекіністерімізді, форпостарымызды салып болды. Енді патша солдаттарын бл арадан бір Кенесары тгіл, мы Кенесары да уа алмайды. Абылай кезіндегідей емес, азір аза еліне деген Россия патшалыыны саясаты згерген. Осыны аыма аза білмей ме? Ал сені Кенесарыда аыл болса, аза халына емес, Россия патшалыына олайлы жол іздеп, бізге бас рмас па! «Россия патшалыына протекторат ретінде баынуа арсылыымыз жо, біра бізді елдігімізді сатап, саяси бостандыымыза, жерімізге тимейтін болсадар екен» деп ол маан бірнеше мрте хат жазды. Бндай есалады крсем бйырмасын! Патша азама баыну деген сз — саяси бостандыымды жоалттым деген сз емес пе?! Сондытан да мен бізді тыныштыымызды бзан адаммен келісім сз жргізуді зіме ят кріп жне патша азама н-тнсіз баынудан бтен баса шарт оюына ешбір міті алмасын деп дейі хаттарына жауап бермей ойдым.

— Дрыс еткенсіз, губернатор мырза.

Горчаков алдында тран оырлжаны адама санар емес. Сзетін бадай басын тмен тыртып, з ойын ашы айтып жатыр.

— Біз аза елін тек отарымыз деп ана санаймыз. Кімде-кім бан кнгісі келмесе, оны аруды кшімен кндіреміз. «Азаматтармен келісімге келуді е дрыс дісі — оларды орытып стау». Бл пікірді соыс министрі Чернышев мырза да малдайды.

— Бізді де тілегіміз сол емес пе? Тек арулы кшті тезірек шыарсаыз дейміз.

— Кенесары ктерілісін тп-тамырымен рту жнінде азір арнаулы соыс жоспары жасалып жатыр, — деді Горчаков, — кп замай арулы кш те шыарылады. аза даласы Кенесары арашыларынан да тазартылады. — Кенет генерал-губернаторды есіне ауру аншыы тсіп кетті, ол енді асыа бастады. — зге шаруаызды облыс бастыы Талызин мырзамен сйлесііз. ош болыыз.

оырлжа салы суа кетіп йден шыты. Ауырып жатан Талызинны птеріне барып жолыып, ш кннен кейін еліне айтты.

Аа слтан б жолы Талызиннен кмекке небары жз солдат аланымен, келесі жаз Кенесарыны біржолата ртатын алы скер шыатынын естіп, кілі сл орныайын деді. «ыс болса келіп алды, ал Кенесары ыста шабуыла шыпайды. Бірен-саран жасаа мына жз солдат пен з кшім де ттеп бере алады». Біра ол ел шетіне жетер-жетпестен-а неукнгі Аыбай мен Байтабынны ауылды шауып, тбектегі бар малын айдап кеткенін естіді.