Чтение онлайн

— Батыр, о аыма келеді, асара тимей… — Байтабын Наурызбайа жалт етіп бір арады да сзін аятамай тотады.

Кенесары кесімін пыша кескендей тжыра айтты.

— Аыма оа сен айыпты емессі!

Наурызбай мен Байтабын арасындаы гімеге Жсіп те аны еді. Жне Наурызбайды Кенесарыны жанындай жасы кретінін де білетін. Слтан сзінен туан інісін анша жасы крсе де, ел бірлігін одан жоары баалайтынын таы да аарып алды. «Ел бірлігі шін соынан ерген батыр інісін оа байлау — р ана атігездік емес, одан да жоары, одан да биік асиет. Байтабына: «Абкен шін кеткен ші болса, Наурызбайдан ал, кегіді айтар, біра Жоламан екеумізді арамыздаы жаа бірлесіп келе жатан одаты бзба деп тран жо па! Байтабын бан не демек? Расымен Наурызбайды оа ияр ма екен?»

Кенесарыны ойын жалыз Жсіп емес, Байтабын да, Наурызбай да, ала берді, оршап тран жртты брі де тсінді. Осындай ерлік кесіммен шешілмесе, Наурызбай мен Байтабын арасындаы жадай екі елді жауластырар анды жанжала айналып кететінін болжаан батырлар ара тсіп ештее демеді. зге жрт не айтарын білмей ысылып н-тнсіз тран шата Наурызбай кілт брылып, жз адамдай жерге барып «анды кзді» тырымен иыынан сол олына ондырды да ырындай асиып тра алды. Ажал дл осы стте тепкелі келе жатан анды тятай ыайлана берсе де міз бапады. Тек срылт жзі атып келе жатан та бозындай уылданып кетті.

Байтабын да за кттірген жо, абаын шытып сл бгелді де, бір шешімге келген адамдай тез о жа белбеуіндегі тйе тері орамсатан озыжаурын жебені алды да, о олындаы жаты кеуде тсына ктере беріп садаына асыа отап ойланбастан тартып алды. Сол стте… Наурызбайды созылан олыны басында тран а сар жалп етіп жерге лады.

Абкенінен айыран Наурызбайа анша ашулы боланмен, Байтабын баастытан, намыстан ел бірлігін жоары крді. Ккірегіні кзі ашы жас батырды Кенесары зі келіп шатап баурына ысты да:

— Байтабыным, шын мерген екенсі! — деді. — Бгінгі маан крсеткен рметі шін арамаымдаы елді зі тадаан е слу ызын ал.

айы, ашу жрегіне шаншардай адалып трса да бойды алан ам кілдікті аыла билеткен Байтабын ілтипатпен басын иді де ойды.

Жаа ана кенет ара тн келіп, срапыл дауыл жерге рып кетердей обалжыан Наурызбай айыбын кешірген Байтабына атты риза болып, жасы крген сарды бір жігітіне сол лген жеріне кмуді тапсырды да (соынан осы тбе «Сар лген» тбе деп аталып кетті) зі ыр басына ктерілді. Байтабынмен ол алысып амандасты. астары тгіл, достарыны атты сзін кешірмейтін рккірек екі батыр жігітті арасындаы махаббат таласы мен намыс таласы осылай бітті.

Біра ел бірлігін сатауды інісі Наурызбайдан арты ынан Байтабыннан Кенесары іштей кенет сескене алды. «арашыдан шыса да хан тымына бергісіз аылы бар екен. Бл асиетін еске алу керек. Жне мндай жанды зіе дос ете білген жн. Ал алда-жалда арашылыы жеіп, жолымыз екі айырылатын кн туса тадырын аралек шешсін… асынан жау болып кеткен аылды батыр шабайын деп тран алы олдан ауіпті».

йтседе Кенесары атар тран інісі мен Байтабына сйсіне арап:

— Байтабын батыр, — деді жылы шыраймен, — ал енді иын-ыспа, ауіп-атерден аман айтан алыс сапары жайын баянда.

Байтабын бастан ткен оиасыны брін тегіс айтып келді де:

— оырлжа жігіттерінен аным, олар биылы ыса атты дайындалуда: Омбыдан да алы скер шыады деседі… ыс тсе сарбаздар ауыл-ауылдарына тарап, сіз ыстауда тлегіттеріізбен алан кезіізде ордаызды шаппа крінеді, — деп сзін аятады.

Жылдаы деті бойынша ол ыс тсе бар скерін елді-еліне таратып, жаз шыа айта жинайтын. Биыл да сондай ойда еді. Бес мынан асып кеткен салт атты жауынгерлерді азы-тлікпен, аттарын шппен амтамасыз ету оай ма? ыс кзі ырауда, здері де бл маайа келіп орналасалы жылдан асан жо. Жау ереуілшілерді лсіз кезін дл тапан трізді. Егер Омбыдан солдат шыып бес жзге жетер-жетпес тлегіті, батыры бар слтан аулын ысты кні оршар болса, тылып кету иын. Арлан асырды ашыларды омбы ара амап соатынындай, патша генералдары да бдан ш алар кезін дрыс кздеген екен. «Жо, жо, олай оп-оай ола тсуге болмайды. Батыс Сібір генерал-губернаторы скер шыарып ысты кні стаймын деп жргенде біз Орынбор жаа, Кіші жз жеріне ауысып кетуіміз керек. Ойламаан жерден пайда болан ереуілшілерге Орынбор соыс губернаторы не ылады? Ол амданып бізбен айасанша ыс та тер. Ар жаын таы крерміз. Ммкін тіл табармыз. лы атаулыны брі Горчаков секілді анішер емес шыар…»

Кенесары дл осы арада жрта бл ойын ашан жо. Ол Байтабын шапан малды Аыбай айдап келе жатанын, Ожар екеуіні кштен блініп жасы хабарды айталы брын жріп кеткенін естіп болды да, жадырай тсіп тас абаын айта ашып:

— Біраз шаруа бітіріп айтан екенсі, кп-кп алыс, — деді, — Ожар осында ма?

— Жо, ол жолдаы бір арауыл аулына брылып кетті.

— Неге?

— Онысын айтан жо. Маан жре бер деді. Шамасы лі де ты тыдама трізді.

Ожарды атын естігеннен-а Таймас елере алан.

— ай Ожар? — деді ол кенет срлана тсіп.

— убетті Ожары.

— Ол см бл жата айдан жр еді?

— Омбы абатысынан ашып шыып, Тайжанны ызымен бірге бізге келіп осылан, — деді Кенесары.

— Марм Тайжанны ызы бар ма еді?

— Орыс олында кдікте жрген ызы бар екен. келеріні жолдасы деп Ожара ерге шыыпты.

— -!

— Ожарды неге см деді?..

— Бл бір за оиа… Кенеке, соынан айтармын, — Таймас Наурызбайды жігіттеріне арады. — Тайжанны ызы айда?

Шеткерірек тран жатаан ара жігіт жауап берді.

— Осы ауылда. Анау шеткі а отау соныкі.

— Япырмай, ?..

Бл кезде кн де батып кеткен. Ымырт йіріліп араылы тсе бастаан. Кенесары лденені ойлап сл тнжырап трды да:

— Байтабын мерген, алыс жолдан айтты ой, бір-екі кн демал, сосын маан соарсы, — деді, — сйлесетін шаруа бар.

— п.

Кенесары ауыла арай беттеді. зге жрт соынан ерді. Тек Байтабын ана орнынан озалмай трып алды.

Кенесары ордасына келгеннен кейін Таймаспен екеуі оаша отырып, за сйлесті. Тайжанны жалыз ызыны келерін жауа стап берген адамны ойнында жатуын екеуі де смды крді. Кісі жіберіп Алтыншашты ордаа шаыртып алды. Таймас инала отырып, уылжыан жас бала мінезді Алтыншаша кйеуі Ожарды кім екенін айтып берді. Бір ажабы, жас келіншек еірей жыламады, «мені одан тара крідер» деп жалынбады. Тек суытан алтыраандай дір-дір етіп, тостаандай млдір кзінен екі-ш тамшы жас домалап кетті. Осылай озалмай за отырды да, лден уаытта барып, керегеге кзін аудара шиедей ызыл еріндерін сл ашып:

— зім де сондай бір смдыты сезіп жр едім, — деді. — Аажан, кмнімізді бетін аштыыз. Ал кем мен Сейтен ккем шін Ожар лі маан жауап береді. Оан кегімді жібермеске алдарыызда ант етемін!

— араым, — деді баанадан бері Алтыншашты слулыы мен стамдылыына та алып отыран Кенесары. — Кек алу — еркекті ісі, а саусатарыды ана малма! Тайжан мен Сейтенні нын зіміз де аламыз.

— Жо, — деді Алтыншаш тіл тартпай, — ккетайлар, бл кекті зіме алдырыыздар!

Талдырмаш жап-жас келіншектен Кенесары р ана айсарлы емес, келеріне деген бір млдір таза сезімді байап алды.

— Мейлі, — деді кенет ол, — тек апы алып жрме.

Ал Байтабын мана тбе басында н-тнсіз отырып алан-ды. ткен-кеткенді елестетіп, иялы кк бетінде жзген айдай за кезді. Слтан тымы араа ыз бермейді екен, Тіленшіні ерке ызы Дметкенді Байтабынны кесі ожыа алай бергенін кім білсін, йтеуір осы ел аузына іліккен жау жрек кені арасында Байтабын да бла сті. Сол кеден он жасында алды. Содан бері не крмеді? Он алтысында ат жалын тартып мініп, наашысы Жоламан батырды соынан ерді. азір жиырма ште. Осы жеті жылды ішінде ат стінен бір тскен жо. Талай анды рыса атысты. Сан мрте ажал деген аш арыстанны аузында болды. Сонда… Осыншама шыбын жанын жлдеге тігердей бан не жо? лде малын, дулетін, баын ораймын деп жан таласып жр ме? Жо. Бар малы — астындаы жалыз аты. Дние-млік деген тіпті ныспысымен жо. кеден алан азына — шешесі Дметкен паналап отыран жалыз араша й. Сонда бл лділермен неге жауласады? Байтабынды алыс-жлыса айдаан екі арман. Бірі бота кз, ойма ауыз Абкен. Бкіл Кіші жзде ажарына жан те келмес, айдай толысыан слуды алу шін Байтабына р Жоламан батырды жиені болу жеткіліксіз. Хор ызын тек періштелер ана шады. Ал Абкен секілді слуа ол созуа жрттан асан дулеті, немесе кпке йгілі атаы болу керек. Дулет оай ола тспейді, ал ата… Ол ер жігітті зіні олынан келер іс. Ба уыса сыймаанмен, ата уыса сыяды. Жауынан жасанбас батыр болса ататы зі келеді. Тек дшпанымен алыса біл. Байтабынны йгілі жан болуын Абкенні зі де тілейтін трізді. Сол себептен емес пе, бны осылайы деген тілегіне Абкен соы кезге дейін «лі ерте, сен е болмаса жрт аузына ілігетіндей халге жет», — деп келген жо па? арадан шыса да Абкенні хан ыздарыны арманын кксейтініне бл жазыты ма? Бала жаста жасы крген албырт жрек ыз кзіне адірлі болып кріну шін оны кейде кзсіз ерлікке де жетектеген жо па? рине сйтті. Тек соы кезде ана Байтабын айнардай ткерілген тны кзге кзі тсіп кеткендіктен туан бл арманны орынсыз екенін, ыз шін ерлікке мтылуы уа рекет екенін тсінді. Сол себептен де зі соы уаытта Абкенге згеше арай бастаан жо па? Сйген адамынан ерлік тілеген махаббатты таза махаббат емес екенін аарды емес пе? рине сйтті. Шын жасы крген адам бірін-бірі сол тран алпында жасы креді. Абкендікі згеше арман, згеше тілек. Ммкін бала кезінде Абкен мны шын натан шыар. Серазыны ауылынан ашып шыанында да Байтабын есінде болан шыар, біра згермейтін жан бар ма, ерлікті, ататы адір ттатын аза дстрі мны да згерткен болар. Оны айыпа санау ылмыс емес пе? Бл жалан тсінік кейде жрт адірлер есімді ардатар Абкен тгіл, мір баи лдыта скен, тек жошылыпен ана кзін ашан адамдарды да згертіп жатады. Ал слу жанды Абкенні, сйген жарыны йгілі болуын жасы кретін Абкенні бала жастаы сезімнен згеруі кн ма? Кн деген кнде де оан ренжіп, оан ашуланып, з міріді ор еткенде не тседі? Кім ренжиді, кім жылайды? асы уанып, досы кпелейді. Тек сені тапан ана ана кз жасын кл етеді.