Чтение онлайн

Оиа былай болан еді.

Есіркеген жас та болса санасы ерте оянан жігіт еді. алада орысша оып, хат танып, кзі жептуір ашылып алан. зімен бір мектептегі кей балаларды «жайлауымыза биыл солдаттар бекініс салыпты, енді аулымыз рі арай ма кшетін шыар», — деген сздерін естіп, тбі патша отаршылы саясаты еліне олайлы тимейтінін тсіне бастаан. Оны стіне Кенесары мен оны батырлары жайында естіген ерлік гімелері де бала жігітті кілін еліктіретін. сіресе Шбыртпалы Аыбай батыр жайындаы аыздар кдімгідей анын ыздырып, иялына от тастайтын. Аыбайды сондай жау жрек батырлыын матаныш ететін, йткені Шбыртпалы оан аталас ру. Енді сол Аыбайды басына ауіп тнгенін біліп, не істерін білмей, бден кйінген-ді. йтсе де, наашы апасыны аулында бдан рі жата беруді жнсіз екенін біліп, оырлжа Омбыа аттанысымен б да серіктерін ертіп, з еліне жріп кеткен-ді. Блар ауыл шетіне шыар-шыпастан-а алдарынан бір оян ойа арай зыта жнелді. Кіле есерсотау жас жігіттер лгі оянды уып берді. Есіркегенні аты згелеріні атынан шырлау боландытан, серіктерінен озып кетіп, оянды жеке уды. Аырында оян Есіл жаасындаы бір алы талды ішіне кіріп жо болды. Біра Есіркеген ояннан айырыланмен, шоыр талды тбінде тні бойы оырлжаны аулын торып, азір тыныып йытап жатан бдіуаитты стінен шыты… Тарсылдатып келіп алан ат дбірінен бдіуаит шошып оянып жанындаы шопарына жармасты. Кілт тотаан Есіркеген слем беріп зіні жау емес екенін айтты. бдіуаит жас жігітті шырамытып, таныандай секілденді. «… Масан биді рпаы тріздісі… Асылды сыныы, шаны иымы екенсі ой, алдамассы», — деді. Бл кісіні кім екенін білген Есіркеген зіні таертегі жылпы сарыдан естіген сзін, Аыбай тобын аражар шаталында жатан жерінде басыдар деп нкерлеріне оырлжаны бйыранын жасырмай айтып берді. Сзіні аяында: «Жанымда жолдастарым бар. Маан брылуа болмайды, сіз Аыбай батыра жетііз. Жне Байтабын жасаында оырлжаны адамы бар, соны да лаына салыыз. зііз де са болыыз, ауыл торып жргеніізді оырлжа жігіттері біледі», — деді. Есіркеген естігенін айтып бола берген кезінде ойпаттан жолдастары да крінді. Бала жігіт бдіуаит аналарды кзіне тспесін деп, серіктеріне арай тра шапты.

оырлжаа баран жігітті тсін срауа лгірмегеніне кініп, бдіуаит, Есіркеген кетісімен-а кп кешікпей, алы тал ішіндегі байлаулы атына міне сала аражар шаталындаы Аыбайа жнелді. Аыбай сол кні алды-артын барлауа трт адам жібергендіктен, айсысыны оырлжамен хабардар екенін ажырата алмай, амалсыз аражардан жедел ктеріліп, кн бата Байтабынны жасаына келіп осылды.

Ат лаында ойнаан елу жігіт та сыз беріп келе жатанда тбектегі аа слтанны жылысына тиді. Аылаын аызан Аыбай мен Серкесанын секірткен Байтабына кім шыдасын, ос батыр алашы айасанда-а сойылды оды-солды сілтеп, арсы шапан оырлжаны жз нкеріні он шатысын бірден тсіріп кетті. Сйткенше шбатыла артындаы елу жігіт те жетті. Тек суыр ініне аяын сып алып, астындаы аты асап Ожар ана кейін алды. Кенесарыны рыса бден шыныан жігіттеріне жеме-жемге келгенде аа слтандарды нкерлері шыдап крген емес. Бл жолы да солай болды. Бетпе-бет кеп арсы шапанда Аыбайды мысы жеді, Асылкерейді бірнеше айратты нкерлері сойыла жыылды. «» дегенше болан жо бірнеше ат ойнап шыа берді. Слтан нкерлеріні алыспай жатып-а берекесі кетті. Кп кешікпей олар тым-тыраай аша жнелді.

з жасатарынан тек он шаты сарбаз ана жараланан Аыбай мен Байтабын тбектегі кк аланы тайлы-таяын алдырмай айдап елдеріне бет алды. Жасынан аа слтан Жамантайа шпенді Аыбай б жолы араралыны шаба алмайтынын біліп, амалсыздан Байтабын жасаымен бірге кейін айтты.

Бар малынан айырылан оырлжа жаман иналды. Оашада ат жалын шып жылап та алды. Малсыз аа слтан боп за отыра ала ма, сіресе осы ауіп жрегін удай ашытты. Тек айаста бдіуаит тлегітті сойыла жыылып айтыс боланын естіп, кілі орныты.

ІV

Амола, Атау, Ортау бекіністерін аланнан бері Кенесарыны кілі ктерікі трізді еді. Оны стіне асыы алшысынан тсіп, Аыбай мен Байтабын батырлар ас жауы оырлжаны е соы ш мы жылысын айдап келді. Ескі кек айтандай. Ал батыр арындасы Бопай Сырымбет саласындаы Улиханны жесірі Айанымны ке сарай алты ааш йіні клін ккке шырып оймасындаы басулы кигіз, иленген терісіне дейін алдырмай барын сыпырып кеп, ата кекті бір айтарды. Енді Кенесары кілденбегенде кім кілденбек? дай абырой беріп Амола, Атау бекіністері де тез алынды. Осы жеістерді арасы ой, енді араткел, араралы, Ккшетау, Баянауыл кіріктеріні кей ауылдары бірден Кенесары жаына шыа бастааны. рине, осыдан. Кенесарыны сіресе уантан Кіші жзден келген хабар. Жаында екі айдай уаыт жріп Елек, Ембі, Ырыз, Жем бойын аралап Таймас айтан. рыс десе жаны кіретін Кіші жзді Жоламан батыры бастаан Тама, Табын, Шмекей, Шекті, Тртара руларыны кп ауылдарымен Иман, Жуке батырлар соынан ерткен Торай зеніні жаасын жайлаан алы ыпшаты Кенесары ктерілісіне осыламыз деп дайын отыранын айтып келген. Жне Орта жз бен Кіші жзді біріктіріп а патшаа арсы шыу шін, Кенесарыны бері арай, Торай зеніні бойына кшіп келуін тінгендерін де жеткізген. «Егер оан хандыына арсы Сыр бойында жеке алысып жрген Нрмхамедті Жан-ожасы басаран Кіші жзді бір ауым арашысын, Атырауды кнгей апталындаы Адайды, лі де Шеген биді арамаынан шыа алмай келе жатан Арынды з жаыма тарта алсам, бар азаты басын осаным емей немене», — деп ойлайтын Кенесары… Таймас жасы хабар келгелі бл ойынан зі де міттене бастаан. Сол себепті ол соы кезде тас абаы ашылып, дниеге сл клімсірей арауды шыаран. Тек соынан ерген руларды кейде оныса, жайлауа, мал рісіне таласан бірен-саран реніш-жанжалдары ана кіл кйін аздап бзатын. Біра б да заа бармайтын. ысасын айтанда, азіргі жадайда Кенесары жабыардай ештее жо секілді еді. йткенмен олай болмай шыты. Ел басы бір лкен ауіп-атерге тірелгендей, соы кезде Кенесары тнере тсті. Оны блай згеру себебін хатшысы жне аылгй серігіні бірі Жсіп-Иосиф Гербурт анша ойласа да таба алмады. «лде жаында ткен Наурызбайды тойында бір сыр жатыр ма?» деп ойлады ол. Осыдан бір жеті брын, Байтабын оырлжаны шабуа жріп кеткен шата Наурызбай мен Абкенні осылу тойы болан. Тойды Кенесарыны зі басаран. Аын айтысында да, балуан кресінде де адал трелік істеп, жртты кілін зіне бір аударып тастаан. Сйткен жаасы жайлау, тсі ыстау Кенесары крт згерді. Трені кіл райыны быланы трінен сезіліп тр… йткені слтан бірдемеге ренжісе, апаланса, не шешім таба алмай иналса, еш адаммен сйлеспей абаын арс жауып сыр шашпай ара судай тна алады, не болмаса ауіп-атер басына тнген орынышпен ойнай бастайды. Мндайда ол ажал-сыннан тек з басын ана емес, соынан ерген арашысын да, асындаы батырларын да, аайын-туысанын да сатап алмайды, ешайсысын аямайды. Бл Кенесарыны жрек толыныны обалжуыны, жанына батан ауыр сырды шешуін таба алмай иналуыны е аны белгісі. Кенесарыда мндай жадайда мймкелеу, біреуді кіліне арау деген болмайды, тік кетеді. Ол бгін де осы детіне кшті.

Кн батып бара жатан кез еді. Малды у-шуымен ауыл сті кндегісіндей азан-азан. Ауыл сыртында тартан урай кйі, белестен аса крсіне салан жылышы ні, батып бара жатан алтын кнге жотау айтандай біртрлі млы, асіретті еді.

Жапар, Тайшы, Ахмет, Омар, Оспан, убкір, Сызды, Жкей атты сегіз лыны бірі бес жасар Сыздыты ертіп Кенесары а ордасынан шыты. стінде тйе жн жеіл шекпен, кішкентай кездікті былары ыналы белінде кміс белбеу. Сызды трымтайдай шапша, Кенесарыны аузынан тскендей а сары бала. кесі бны зге лдарынан жасы креді. Тентек, кішкентайынан жау жрек, пыша, таяа йір-а.

Есік алдында анандай жерде тран Жсіпті крді де:

— Жсеке, жрііз, ауыл сыртына шыып азыра серуендеп айтайы, — деді Кенесары ой мініп ойнаысы келіп тран Сыздыты білегінен стап жібермей.

— Мал.

Жауа аттананда болмаса, Батырмрат ауыл арасында Кенесарыны кзетпейтін, мндайда слтанды баылаушы, кзетуші аралек. Ол ауыл сыртына арай кетіп бара жатан ана шеуді крді де, н-тнсіз содарынан ерді.

Кенесарыны баласыны білегінен стап жібермей келе жатанын ааран Жсіп арт жатарындаы бас жендетті кріп кенет абыржи алды, жрегі аттай тулай жнелді. «Япырмай, мына жас баланы бір жазыы болмаса нетті?.. аралек бостан-бос ермесе керек еді…»

Бл шеуі ара шадай майлы топыраты сайды жаасындаы бір адырды стіне кеп тотады. Кенесары кейінірек алан аралекті олын блап шаырып алды да беліндегі кміс кездігін суырып:

— шын жоары аратып мынаны ана жерге км, — деді.

л айтанындай етіп алмас кездікті шын ана ылитып тегіс топыраа кмді.

Кенесары енді баласына брылып:

— Батыр болы келе ме, Сызды? — деді.

Баланы жзі жайнап кетті.

— Наурызбай ккемнен де асан батыр болам.

— Онда жгіріп келіп, мына ткір кездікті стіне кеудеді тсей ла! Егер орыпаса батыр боласы.

Бала кзінде сл сескенгендік бір сезім жар етті де, заматта сне алды.

— Кеудеме кіріп кетпей ме кездік?

— Батыр болар адам кеудеме кездік кіреді деп ора ма?

Сызды теріс брылды да жгіріп келетін жерге арай жре берді. Жсіп терлеп кетті. «Япырмай, мндай да тас жрек ке болады екен-ау! Бес жасар баланы батырлыын жалааш кездікке латып сынай ма екен кісі? Жазым болса айтеді?… Жо, баланы кілі дауаламас!»

Сыздыты жрісі сылбыр, лі жерден басын бір ктерместен кетіп барады. Кенесары кенет тез имылдап кездікті суырып алды да, орнын кездік трандай томпайта ойды. Жсіп енді ана «ф» деп демін алды. «Бсе, неше бгін тас бауыр болса да ке деген крер кзге з баласын пышаа жыар ма! Енді тсінікті. йтсе де балаа бл лкен сын екен. кені атігез мінезін біледі, расымен жрегі дауалап кездікке лар ма екен? ламаса, рине, Кенесарыа бл баланы еш адірі алмайды. Ондай баланы ол балам деп санамауы ммкін. Слтан тымы асыр тектес деп жрт неге айтатынын енді тым. Блар атарларында тек кштілерін ана сатайды екен…»

— Жетеді, Сызды, — деді дауыстап Кенесары. — Кне жгір!

Бала дереу брылды да, жгіре жнелді. Тотар емес, жайшылыта серіктерімен жарысандай аып келеді. Жсіп байап тр, тек таяй беріп, кездік шаншылан томпиан жерді млшерлеп араан кезде ана кзінде сескенгендік бір сезім пайда болып сл жмылып кетті де зіні осы бір болмашы оратыына ызаланандай, екі кзі айтадан шотай жайнап ала арай атыла тсті. Сол жгірген бетінен тотамастан томпайан жерді стіне длме-дл жетіп ккірегін тсей лады. лааны аз боландай бір-екі рет аунап-аунап жіберді де трегелді. Кенесары баласыны ерлігіне риза боланын жасыра алмай, жанына барды. Біра сйген жо, тек зын саусатарымен мадайынан бір-екі мрте сипап:

— Апаа бара ой, — деді.

Сызды наыз бір желіден босанан лындай ауыла арай ойнатай жгіре жнелді. Кенесарыны ымына тсінген аралек те енді ауыла арай беттеді. Тбе басында тек слтан мен хатшысы ана алды. Жсіп зін-зі стай алмай:

— Наыз ккжал болады! — деді зымырап жгіріп бара жатан Сыздыты соынан арап.

Кенесары мырс етіп кліп жіберді.

— Неге клдііз?

— зім де Сыздытан кп міттімін. зге балаларым бір тбе де, Сыздыым бір тбе. Ал клген себебім: Абылай атамны тсін жорыан Бар жырауды сзі есіме тсіп кетті. Сені Сыздыты ккжал брі болады дегені сол кісіні айтанына дл келіп тр…

Жсіп-Иосиф Гербурт аза арасындаы сан алуан ертегі, лаатты сзді кп екенін брыннан білетін. Жне оларды марта тыдайтын. Реті келсе жазып та алатын. Б жолы да сондай бір жйтті шеті крініп аланына уанып кетті. Тре тымы здеріні пиясын баса жрта кп айта оймайтынын білсе де:

— андай тсті айтасыз? Бар жырау не деген екен? — деді слтанды сйлеткісі келіп.

Кенесары блсінген жо, гімесін бастап кетті.

— Атамыз Абылайды ш жзді игі жасылары боз биені стіне шомылдырып, а кигізге орап, хан ып ктерген кніні тнінде ол бір ажайып тс кріп шыыпты. Бар жыраудан жоруын срапты…