Чтение онлайн

Василий Алексеевич тнжырай ойа кетті. Расында ол ойланатын жйттер кп еді. Перовский оана зі басарып баран Доыз жылы стсіз экспедициясыны уресінен тылан со, биыл азыра дем алып кіл ктерейін деп жазытрым патша азамны рсаты бойынша Петербургке келген. Жасты ша ткен жерді ыстытыы андай, осы тамаша астанада ш-трт ай серуендеп алан. Енді айтам деп тран кезінде патша азамны бір ызыны туан кні болып, соны балына атынасан. Балда ыдырып жріп Бірінші Николай императоры мен оны кілдес йелі, Петербургты соы кезде ауыза іліне бастаан слуы Нина Макеевскаямен кездесіп алан. Амандасып боланнан кейін сайал Нина:

— Ах, патша азам, сізді маан берген удеізді орындамауыыза Василий Алексеевич те кінлі ой деп ойлаймын, — деп клген.

Патша сарайы йелдеріні мндай сзді астарсыз айтпайтынын білетін Перовский дереу:

— афу етііз. Егер мртебелі патша азам уде берген болса, ол удені орындау шін Орынбор лкесіні скери губернаторы граф Перовский з жанын пида етуге бар, — деп басын иген.

— Онда алай боланы? — Слу Нина сиырлана клген, — патша азам маан осы тойа кйлектікке бхар дриясын алдырам деп арнаулы керуен жібереді. Ал ол керуенді Ташкент тбінде соыс ашан сізді Кенесары слтаныыз тонайды… Бл айып емес пе?

— Ол ммкін емес. Кеше ана хабар алдым. Бесінші сентябрь кні Кенесары слтан зіні Торай зеніні жаасындаы ордасында болатын.

— Орынбордан Арал теізіні жаасына дейін екі ай жретін тек орыс генералдары ана, — деген Николай патша кекете, сл абаын шытып. Бнысы Перовскийді Хиуа хандыына арсы отыз тоызыншы жылы шыаран экспедициясыны Арал теізіні жаасына екі айда зер баранын бетіне салы ету, — ал ырыз слтандары Торайдан трт мы скермен жеті-а кнде Созаа жетеді екен.

— афу етііз, патша азам, мен сізді алжыыыза тсініп трам жо. — Перовский басын ие тскен.

— арамаындаы ырыздарды не істеп жатанын, патша генералдарынан емес, генералдары патшасынан білетін болан екен бл баытсыз Россияда. — Николай патша абаын тйе тскен. — Білмесеіз айтайын. Сіз оран боп жрген Кенесары слтан осы жылы жетінші сентябрь кні зін хан деп жария- лап, соны рметіне бір жетіден кейін оан хандыына арсы Ташкент тбінде соыс ашан.

— Бекер болар… — деген Перовский сенерін де, сенбесін де білмей. йткені жаында ана зіні орнында алан генерал-майор Генстен хат алан. Хатында ол адъютанты Гернні Кенесары ордасынан бірінші сентябрьде айтанын жазып «Ол жата брі тыныш, Кенесары бітімні е соы шешімін ктіп жр» деген.

— Бекер! афу етііз, адірлі Василий Алексеевич, бгін ана оан ханы Шерліден шабарман келді. — Николай патша соы кезге дейін зіні сйеп жрген губернаторын біржолата жермен-жексен еткісі келмеді. Енді ол жзіне сл шырай берді, — осы уаыта дейін князь Горчаковтан грі граф Перовскийді жаын санаса онымыз Кенесарыны сіз хан етсін дегеніміз екен деп тсінбеіз. «Бір патшалыты ішінде екінші патшалы болуа ммкін емес». Жне Индия, Ауанстан, Орта Азияда аылшындар мен бізді тілегіміз арама-арсы келіп отыранда, Бар, оан, Хиуа хандытарымен сауда-саттыты, арым-атынасты бзу Россия империясыны саясатына жатпайды. Мны да ыыз. Демек, Кенесары гімесін бітіретін уаыт жетті. р губернатор з бетінше саясат жргізуден ештее нетін емес. Сондытан мен бгін Чернышев мырзаа Сібір мен Орынбор губернаторлары тізе оса отырып, биыл жазда Кенесары озалысын біржолата ртатын болсын деген бйры бердім. Егер бл міндетті орындай алмаймын десеіз…

— Брін де тсіндім, — деп Перовский басын ие тскен.

— Тсінсеіз, кп кешікпей Орынбора жріп кетерсіз деп ойлаймын. — Патша азам басын изеп оштасты да, енді кідірмей, асындаы слу келіншекті олтытап кете баран.

Нина Макеевская Соыс министрі Чернышевты Николай патшаа жаындастыран йелі екенін граф білетін. Ал сол Чернышевты кптен бері Перовскийді орнына артиллерия генерал-майоры Обручевті ойысы келіп жргенін де сезетін. Тек патша азамны зі Перовскийді сйейтін боландытан «ауыстырайы» деуге бата алмайтын. «Чернышев ойлаан масатына жаындап алан секілді-ау» деді граф ішінен, патша азамны сзінен зіне кз арасты згере бастаанын сезіп, «бір атына кйлекке деген тораны мезгілінде келмегені шін бір елді тадыры згеше шешілуі керек».

Перовский сол тні та ата-а Орынбора аттанан да суыт жріп кеше жеткен. Келген бетінде-а Генстен болан уаианы аныын білген. Бгін олданар шараны шешпек.

Кенесары озалысын басуды аылдаспа болан Перовский арамаындаы аа слтандара «тез жетсін» деп ат шаптыран. Ал барлы жадайды толы баяндауды генерал Генске тапсыран. скери губернатор бл баяндамаа бір тулік ана уаыт берген. азір сол генерал Генсті ктіп отыран жайы бар.

— скери губернатор мырза, — деді есікті ашып хатшы-адъютанты аба келген бала жігіт, — генерал майор мырза келді.

— Кірсін.

зын бойлы, ошар тмсыты, ойлы, лкен кзінде алтын пенснесі бар, скери адамнан грі оымыстылара кбірек сас Генс йге кірді.

Графты кабинеті Горчакты кісі абылдайтын блмесіндей далиып жатан ссты болмаса да, трт брышты жептуір ке зал. Стол тсындаы патша азамны суретінен бтен скери губернатор рмет ттатын Суворов, Кутузов секілді ататы орыс олбасшыларыны ана бір-екі тас мсіндері бар. Жмса орындытар, дивандар брі алтын тстес сары барытпен тысталан. абырада Орынбор лкесіні лкен картасы. Блме іші толан кітап. Брыштаы шкаф ішінде де, стол стінде де кіле былары тысты жуан шыармалар…

— Жасы жатып, жйлі трдыыз ба, Василий Алексеевич, — деді Генс ол беріп амандасып, бл екеуі кптен келе жатан ріптес, серіктес адам бол- андытан араларында блендей ресми тртіп сатала оймайтын, — жол соып тастаан жа па екен?..

— Жол соанмен тсекте рахаттанып жататын кез болып тр ма? — Перовский езу тартып клді де, тез орнынан трегеліп, абырадаы картаны алдына барды. — Уаытты боса ткізбейік, генерал мырза, сіз маан алдымен Кенесары слтанны арамаындаы елді айсысы ай жерде, соны крсетіізші.

Генс брышта тран крсеткіш таяты алып сйлей бастады.

— Бл жаа Кенесарыны соынан кшіп келген Амола жне араралы округтеріні лке — Байдалы, Тыналы — арпы, Алшын — Жаалбайлы, аракесек, Айтожа — арпы, Тбе — Темеш болыстары арам мен Амны тірегіндегі мына жайылымдар мен Жыланшы зеніні Торайа ятын саасына орналасты. Ал Баянауыл округінен келген озан, ойлыбай — Шаыр, аржас, Малай — аламан болыстары мен Амола округіні Тыналы — арпы, Торайыр — ыпша болыстарыны алан ауылдары Бааналы руымен осыла, мына ара Торай зені бойына жайласты. Осы ара Торайды жоары тсында, жрт «Орда тіккен» деп атай бастаан жерде Кенесарыны зіні аулы тр. Отыз сегізінші жылы Кенесарымен бірге ктерілген Орта жзді Атбасар дуанына жататын мына Арынаты лытау, Терісаан, айраты, Шойынды кл, А кл маын жайлаан алы Алтай — лке, Алтай — Байдлі, Тбет — Темеш, Тыналы — арпы, Айтожа — арпы, ойлыбай — Алтай, Алшын — Жаалбайлы рулары бізді жеріміздегі Алшынмен бірігіп кетіп отыр. Міне крдііз бе, анша жер екенін? Генс картаны дл ортасын оматы етіп бір ойып тті, — бан мына Жайыты кншыыс жаындаы Жем, Елек, Ырыз зендері мен Жыланды, Мажар тауларыны бауырын оныс еткен Кіші жзді Табын, Тама, Шыылы, Шмекей, Шекті, Тртара руларын оссаыз ереуілшіл слтан арамаында Франция мен Италияа пара-пар бір ханды ел болады.

Перовский картаа ойлана кз тастады.

— Та алам, — деді ол сл кідіре, — жайшылыта аулы бір онып тетін жерге таласатын аза рулары, Сібірден аптай кшкен осыншама елге алай оныс берді?

— Расында, бл та алатын жадай, — Генс ойлана жауап айырды. — Кенесарыны кші де осында емес пе? Ол Россия империясыны отаршылы саясатын мір бойы бытырап жрген аза руларыны басын осуа пайдалана біліп отыр.

— Сондытан да оны азатар хан сайлады демексі бе?

— «Кенесарыны жетінші сентябрь кні хан ктеріпті» деген хабарды ш кннен кейін мен де естідім. Сізді атыыздан арнаулы кісі жіберіп, «бл рас хабар ма?» деп сра саланымда Кенесары: «бекер» деп жауап айырды. Бл сзге мен сендім. йткені «ш жзді адамдары Кенесарыны а кигізге ктеріп хан сайлапты. Торай бойында лан-асыр той болып жатыр», — деп оан бейам отыранда ол трт мы скермен бір жеті тпей Созатан бір-а шыты. Сонысына араанда «Кенесары хан болыпты» деген сз улыы ма деймін. Не болса да аныын Герн мырза біліп келеді, ол алдыы кні жріп кетті.