Комплекси таълим?-метод?: Экологияи му?андис?
Шрифт:
Захираои озираи обои ошомидан дар пиряхои кў 845 км3 –ро ташкил мекунад, ки дар ам, аз исоби миёнаи солонаи ориши умумии ама дарёои мамлакат 8 маротиба зиёд аст.
Тамоми дарёои Тоикистон ба авзаои обии дарёои Сирдарё, Амударё ва Зарафшон тааллу доранд. Калонтарин дарёои байнисарад дарёои Амударё, Сирдарё , Бартанг ва Зарафшон исоб меёбанд.
араёни миёнасолонаи барароршавандаи Амударё атрофи 78,5 км3 –ро ташкил медиад. Шохобаои калонтарини Амударё: дарёои Вахш, Пан ва Кофарнион мебошанд, ки иссаи оно дар ами умумии захираои обии ин авза 82,5% аст. Дар шимолу арбии мамлакат шохобаи дигар, дарёи Зарафшон ойгир аст, ки араёни миёнаи бисёрсолаи он ба 5,14 км3 рост меояд. Дар удуди Тоикистон фаат 3%-и араёни он истифода мешавад, ориши боимонда ба удуди давлати амсоя ор мешавад.
араёни солонаи умумии дарёо аз рўи солои гуногуноб аз 25 то 68 км3 таир меёбад; аз ин ам дар удуди Тоикистон дар бетарин соло 52-53 км3– и он ташаккул меёбад (дар авзаои Амударё – 50,5 км3, Сирдарё – 0,7 км3). Ва аз он ами обгир фаат 13 км3 –ро ташкил медиад, яъне тано чоряки араёни дарё барои сарфи оби милл истифода мешавад, исми боимондаи он ба удуди давлатои амсоя ворид мегардад.
Захираои умумии обои ошомидании (минералон камтар аз 1г/дм3) зеризамин зиёда аз 51,2 млн. м3– ро дар якшабонарўз ташкил медианд. Аз оно захираои истифодашаванда – 7,6 млн.м3 дар як шабонарўз, ё 14,8% -ро ташкил медиад.
Аз ин захирао тарибан 65% (1,93 млн. м3 дар як сол.) истифода мешаванд. Вале, бо вууди фаровонии захираои оби нўшок, Тоикистон мамлакате мебошад, ки тараиёти обтаъминкунии аол суст аст, хусусан дар авзаи дарёи Сир норасогии он мушоида мешавад (Вилояти Суд).
Барои барароршавии захираои оби ошомидан, гирдгардиши об, ки амаи исми гидросфераро бо ам мепайвандад аамияти асосиро мебозад.
Дар гирдгардиши об элементои асосиро удо менамоянд: атмосфер, уёнус ва материк.
Давомнокии фарзии (тахмин) ивазшавии амаи ами исми додашудаи гидросфера дар раванди гирдгардиш бо мубодилаи фаъоли об тавсиф меёбад. Масалан, агар ами умумии дарёо баробари 1200 км3 бошад, ин маънои онро дорад ки араёни об дар дарёо 26,6 маротиба дар як сол, яъне ар 13 шабонарз азнав мегардад.
А.Е. Ферсман обро минерали аз ама муими Замин номидааст, ки бе мавудияти он аёт ам мавуд нест.
Шароити гидролог яке аз нашои асосиро оид ба ташаккули муити табиат мебозад. Дар он ое, ки об дар мидори зарур мавуд мебошад, гуногунннамудии организмои зинда мушоида карда мешавад.
Зери мафуми истифодабарии захираои об – истеъмоли об ва рафъи он фамида мешавад.
Муаммои камшавии мидор ва пастшавии сифатии захираои об, ки бо афзоиши истеъмоли об дар саноат, хоагии ишло ва маиш (камшавии мидор) ва ифлосшавии об (пастшавии сифат) диати мутахассисони амаи аонро алб кардааст.
Камшавии мидориии захираои об. Айни замон инсоният 12-13% араёни дарёоро истифода бурда истодааст. (слайд WH water use)
Дар саноат соаое, ки бештар обро истеъмол менамоянд ин – энергетика, саноати истихрои к, металлург ва химияв мебошанд. Масалан, барои гудохтабарории (выплавка) 1 т чугун ва коркарди он ба плод (сталь) 300 м3 об сарф мегардад, барои 1 т алюминий – 1500 м3, мис – 500 м3, оаз – 900 м3, каучуки синтетик – 2100-3500м3. Боз ам ами зиёди об дар хоагии ишло истифода мешавад.
Пастшавии сифати захираои об. Сабабои асосии пастшавии сифатии захираои об – ин ифосшавии он мебошад.
Зери мафуми ифлосшавии об – дар он зиёдшавии моддаои зарарнокро ба мидори зиёда аз меъёр, ки дар натиаи он сифати об паст мешавад ва объекти об ифлос мегардад.
Манбаъои асосии ифлосшавии об иноянд: обои шорандаи саноати нафт, химияи нафт, химияв, ангишт, селлюлоза-оаз ва металлург.
Истифодабарии вояи зиёди нуриои минерал дар хоагии ишло, воситаои химиявии ифзи растанио ам инчунин ба ифлосшавии обанборо ва араёно оварда мерасонад.
Нурио (удобрения) ва инчунин элементои биоген, ба мисоли фосфор ва нитроген, ки дар обои шорандаи корхонаои саноат ва комплексои чорводор мавуданд, ба авзо ва араёнои ризамин ворид гашта реаи биолог ва биохимиявии оноро вайрон мекунанд. Он обилияти обои табииро ба худтозакун паст менамояд, ки он на тано ба пастшавии сифати об ва инчунин ба деградатсияи оно оварда мерасонад.
Яке аз ифлоскунандаои асосии об ин нафт ва масулоти он мебошад. оришавии нафт ба Уёнус аон аз ри аидаи мутахассисон тарибан баробари 25-30 млн т дар як сол мебошад. 1 т нафт дар ри об пардаи бо масоати 12 км2 ро осил мекунад.
3.2. Танзими онунгузории истифодабар ва ифзи захираои об
Муносибат бо истифодаи захираои обиро дар умурии Тоикистон Кодекси оби умурии Тоикистон (24 боб, 146 модда) ба танзим медарорад. Масадои Кодекси оби умурии Тоикистон ифзи фонди давлатии об ва заминои фонди давлатии об барои бетар гардонидани шароити итимоии аол ва муити зист, ифзи об аз ифлосшав, олудашав, камшав, пешгир ва бартараф намудани таъсири зараровари обо, бетар кардани олат ва имояи объектои об, такими онуният ва ифзи ууои шахсони вое ва уу оид ба истифодабарии об мебошанд.
онунгузор дар бораи об. онунгузории умурии Тоикистон дар бораи об ба Конститутсияи (Саронуни) умурии Тоикистон асос ёфта, аз Кодекси мазкур, онуно ва санадои меъёрии уу умурии Тоикистон ва санадои ууии байналмилалие, ки оноро умурии Тоикистон эътироф кардааст, иборат мебошад.
Мутобии Конститутсияи (Саронуни) умурии Тоикистон об моликияти истисноии давлат мебошад ва давлат истифодаи самаранок ва ифзи онро ба манфиати хал кафолат медиад.
Моддаи 2. Мафумои асос
Дар Кодекси мазкур мафхумхои асосии зерин истифода карда мешаванд;
–об- амаи обои дар объектои об мавуда;
–обои ризамин- обои доим ё муваатан дар объектои обии ризамин арордошта;
–обои зеризамин- обои аз умла маъдан, дар объектои обии зеризамин арордошта;
–захираои об- захираои оби ризамин ва зеризаминие, ки дар объектои об арор доранд ва истифода мешаванд ё истифода хоанд шуд;
–объектои об- амъшавии об дар ри замин, аъри замин дар як удуду ам бо доштани низоми об;
–низоми об – тайир ёфтани сат, хароот ва ами об дар объектои об;