Чтение онлайн

–манбаи обои рўизамин- объекти оби ризамин дар мамъ, амчунин бо мубодилаи сусти об дар пастиои таби ё сунъ;

–объекти оби удогона (манбаи оби сарбаста) – манбаи оби масоати хурд ва оринашавандаи сунъ, ки бо дигар объектои оби ризамин аз иати гидравлик вобаста нест;

–авзаои обамъшаванда – удуде, ки дар он об ор шуда объекти обро ба вууд меорад;

–обои дренаж – обое, ки ба воситаи шабакаои закаш сарамъ гардида, ба объектои об партофта мешаванд;

–обои партов – обое, ки баъди истифодаи он аз минтааи ифлосшуда бо тартиби муарраршуда ба объектои об партофта мешаванд;

–истифодаи объектои об- бо тарзи гуногун гирифтани манфиат аз объектои об барои онеъ гардонидани талаботи модд ва дигар этиёоти шарвандон ва шахсони уу;

–ифзи объектои об – фаъолият оиди ифз ва барарорсозии объектои об нигаронидашуда;

–ифлосшавии объектои об – партов ё ба таври дигар дохил шудан, инчунин пайдо шудани моддаои зарароваре, ки сифати обои ризамин ва зеризаминиро бад мегардонанд, истифодаи аър ва соилои объектои обро мадуд месозанд, ё ба оно таъсири манф мерасонанд;

–олудашавии объектои об – партов ё ба таври дигар дохил шудани моддао ё зарраои муалла ба объектои об, ки олат ва истифодаи объектои обро душвор месозанд;

–камшавии об – мунтазам камшавии захира ва бадшавии сифати обои ризамин ва зеризамин;

–таъсири зараровари об – зери об, исман зери об мондан ва дигар таъсири зараровари обои ризамин ва зеризамин ба минтаа ва объектои муайян;

–истифодабарандаи об- шахсони вое ё ууие, ки обро ба тартиби муарраргардида барои этиёоти худ истифода мебаранд;

–фаъолияти хоагии об- фаъолияти шарвандон ва шахсони уу оиди истифода, барарорсоз ва ифзи объектои об;

–иозат барои истифодаи махсуси об – иозате, ки барои истифодабарии объекти об аз ониби маомоти ваколатдори давлат оид ба танзими истифода ва ифзи заираои об дода шудааст; (Т аз 16.04.2012с., №821)

–оби ншок- обе, ки аз ри амаи сифатояш дар олати таби ё баъди коркарди он (тозакун, безараргардон, илова кардани моддаои зарур) ба талаботи меъёр мувофи аст ва барои ншидан ва этиёоти маишии инсон ё барои истесоли масулоти хрока истифода шуда метавонад;

–меъёрои сифати оби ншок (талаботи меъёр)– мами бо усулои илмию тадиот ва бо оидаои санитар муарраршудаи нишондодои имконпазири хосиятои таркиби кимиёв ва микробиологии оби ншок, ки бехавфию безарарии онро барои саломатии инсон кафолат медиад;

–таъминкун бо оби нушок- фаъолияте, ки ба таъмини талаботи ба оби нушок доштаи шахсони вое ва уу нигаронида шудааст;

–истифодаи умумии об- истифодаи умумии об бидуни ба кор бурдани иншоот ё дастгои техник;

–истифодаи махсуси об- истифодаи об ба воситаи ба кор бурдани иншоот ё дастгоои техник;

–истифодабарандагони аввалаи об- шахсони вое ва уу, ки объектои об ба оно барои истифодаи удогона дода шудаанд;

–истифодабарандагони баъдинаи об- шахсони вое ва уу, ки ба оно истифодаи объектои об бо розигии истифодабарандагони аввалаи об дар асоси шартномаи тарафайн бо мувофиати маомоти ваколатдори давлат оид ба танзими истифода ва ифзи заираои об» дода мешавад; (Т аз 16.04.2012с., №821)

–каптаж- амъ кардан ва ба марои муайян равона кардани обо бо масади бо пурраг истифодабар ва аз ифлосшав ниго доштани оно;

–мониторинг-мушоида, баоди ва пешбинии олати об;

Идомои Тоикистон оид ба об, ки аз ониби Мамаи Умумии СММ дастгир шудаанд, «Соли байналмилалии оби тоза, 2003», Дасолаи байналмилалии «Об барои аёт, солои 2005-2015», «Соли байналмилалии амкор дар соаи об, 2013», Дасолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, солои 2018-2028» мебошад. Идомои мазкур диати омеаи аониро ба аамияти об, ирои чораои амал ва амкор дар соаи об алб намудаанд. Дар сати минтаав, Тоикистон дар фаъолияти Фонди байналмилалии наоти Арал (ФБНА), кори комиссияои он оид ба масъалаои хоагии об ва рушди устувор фаъолона иштирок мекунад.

Намуди асосии обистифодабар дар Тоикистон обёрии замин ба исоб меравад, ки ами истифодаи об дар он 75-85%-ро ташкил медиад. Барои муоиса, истифодабарии об аз ониби хоагиои оилав 4-5%, сано- ат-2-3%-ро ташкил медиад. Талафи об дар соаи обёр ва шабакаои обрасон ба 20-40% мерасад, шабакаои канализатсион ва обпартовтозакун таъмиру васеъкуниро талаб мекунанд.

Обое, ки баъд аз обёр бароварда мешаванд, минерализатсияи баланд доранд ва ба сифати обои таби таъсири манф мерасонанд. Ба захираои об инчунин тайирёбии илим таъсир мерасонад. Дар куо пиряхо об мешаванд, ки он ба зиёд шудани ами оби дарёо, фаромадани село ва обхез оварда мерасонад, дар ояндаи дарозмулат бошад, дар натиаи кам гаштани майдони пиряхо ами захираои об кам гашта, тадиди хушксол меафзояд. Вазъи истифодабарии захираои об ва захираои замин бо амдигар зич алоаманданд. Барномаи такмили хоагии об барои солои 2016-2025 ба он равона шудааст, ки гузариши тарзи таърихан ташаккулёфтаи маъмур – удудии захираои об ба идоракунии авзавии дарёо дар Тоикистон таъмин гардад.

Дар шароити илими хушку гарм об воситаи асосии зиндаг ба исоб рафта, дар атори замин аз ама захираи муими таби барои итисодиёт ва аолии мамлакатои Осиёи Марказ масуб меёбад. Истифодаи айриоилонаи захираои обу замин сабаби бурони экологии бари Арал гаштааст. Проблемаи асосии обии мамлакатои Осиёи Марказ, аз он умла Тоикистон, фаат норасогии об нест, инчунин ба талаботи замонав авобгй набудани самаранокии обрасон ва истифодабар мебошад.

Резиши умумии солонаи дарёои дар удуди Тоикистон ташаккулёфта 64 километри мукаабро ташкил медиад, резиши солонаи амаи дарёое, ки аз аламрави Тоикистон мегузаранд, ба 80 километри мукааб мерасад. Дар удуди Тоикистон нисфи ами дарёои авзаи Бари Арал ташаккул меёбад. Дарёои асос Пан, Вахш, Кофарнион, Зарафшон ва Сирдарё ба исоб меравад. Захираои обии дарёо аз исоби обшавии барф ва пиряхо ва боришот ташаккул меёбанд. Дар Тоикистон шабакаи зичи дарёо вууд дорад, ки он иборат аз 947 дарёо бо дарозии зиёда аз аз 10 километр ва дарозии умумии ин дарёо зиёда аз 28 азор километрро ташкил медиад. Гузариши аз ама зиёди оби дарёо дар давраи максималии обшавии барф ва пиряхо дар моои июн-август мушоида мешавад. Дар баъзе ноияои камбориши ануб об намерасад.

Майдони пиряхо 8 азор километри мурабаъ (6% удуди мамлакат)-ро ташкил медиад, захираи об дар пиряхо 550 километри мукааб арзёб мешавад, ами пиряхи калонтарини мамлакат – Федченко ба 93 километри мукааб баробар аст, ки он аз ами умумии дарёои Тоикистон зиёд аст. Вале пиряхо абад нестанд ва обшавии оно зери таъсири гармша-вии илим идома меёбад. Масоати бо пиряхо пшидашуда аз аввал ва миёнаи асри гузашта алакай тарибан 25-30% коиш ёфтааст (тиби арзёбии ами пиряхои миёна ва хурд). Дар назар аст, ки то соли 2050 ин масоат боз 25-30% коиш меёбад, ами дарёои асос бо- шад, дар натиаи босуръат зиёд шудани мидори об аз исоби пиряхо дар аввал меафзояд, вале баъдтар, дар баробари хароб гаштани пиряхо, кам мегардад. Сарфи максималии ами оби дарёо ба мулатои пештар мегузарад ва тобистон ва тирамо, вате, ки заминои кишоварз аз ама зиёд ба об ниёз доранд, кам мегардад. Тадиди селфаро зиёд мешавад.Кулои мамлакат ариб 44 километри мукааб об дорад. Кули Сарез дар Помир, ки он соли 1911 дар натиаи сангрез дар давраи заминларза ба вууд омадааст, 17 миллиард метри мукааб оби ншок дорад. Кулои сарбаста дар шарки Помир оби намакдор дорад. Калонтарин кулои Тоикистон инчунин обанбори айроум бо ами 3,4 миллиард метри мукааб ва обанбори Норак бо ами 10,5 миллиард метри мукааб, ки болотар аз он айни замон обанбори боз ам калонтар сохта шуда истодааст, дохил мешаванд. амаг дар мамлакат 10 обанборо вууд доранд, ки оно барои истесоли электроэнергия ва обёр истифода бурда мешаванд. ариб 95% электроэнергия дар Тоикистон дар неру- гоои об истесол мегардад, асосан дар силсила НБО-о дар дарёи Вахш. Барои бисёрии дарёо лойолудшав хос аст, ки он дар натиаи такшинии лой уноиши фоиданоки кулоро кам мекунад.

ами сарфи обои ризамин айни замон ариб 10 километри мукааб дар як сол, истифодабарии оно – 8 километри мукаабро ташкил медиад. Ба айр аз обои ризамин дар Тоикистон обои зеризамин истифода бурда мешаванд (ариб 1 километри мукааб дар як сол), инчунин исми об такроран истифода бурда мешавад, асосан барои этиёоти саноат ва обтаъминкунии шаро . Барои табобат ва ншидан обои зеризаминии минерал истифода бурда мешаванд, аз умла Обигарм, Хоа- Оби-гарм, Шоамбар ва Гарм – Чашма.

Истеъмолкунандаи асосии об ин заминои кишоварзии обёришаванда мебошанд, ки иссаи оно дар истифодабарии об 75-80%-ро ташкил медиад, ё 6,5-7 километри мукааб дар як сол. Дар баробари ин талафоти об дар давраи обёр зиёд аст ва он зиёда аз 20%-ро ташкил медиад, сабаби асосии он истифодабарии усулои кунаи ирригатсион (обмонии уяк), каналои обрасон рйпуш нестанд, омили итисодии сарфа намудани об вууд надорад. Дарозии канало 30 азор километрро ташкил мекунад; шабакаои закашу забуро – 11 азор километр. исоби омории истифодабарии об солои тлон боз гузаронида намешавад. исми зиёди маълумото дар бораи истифодабарии об дар хоагии ишло дар асоси пурсиш – баоди амъовар мешаванд ва камбудиои он зиёд аст.