Лісце забытых алеяў
Шрифт:
Першы выйшаў з віншаваннем цівун, беларуская мова якога была перасыпана польскімі словамі і выразамі — характэрная для такіх «падпанкаў» гаворка. Цівун (здаецца, гэту ролю выконваў Тамаш Зан) пачаў так:
Чулі мы гэта, што есць вашэць украінец І контэнт3, што ўрадзіўся ў жызнай краіне, Як абачыў, што ў нас нявелькі дзядзінец, Сказаў: «Як брыдко мешкаюць4 ліцвіне5...»Далей цівун жартам аспрэчвае імянінніка, кажучы не без іроніі, што там, на Украіне, вельмі добра: «Хаты злепкі з гною, бо вы лесу не маеце...» І хоць там вельмі родзіць жыта і пшаніца («бо ў вас грунт харошы, чарназёмны, тлусты»), але ж усё роўна ўкраінскія чумакі едуць па прыбытак у Беларусь — любяць валацужнічаць.
Аднак мы ім назоліць6 не хочам ніколі, І ты, мілы панічу, не смейся з нас, просім. Усё гэта дзеецца па нябескай волі. Гультай часты, дзе добра. Мы больш працы зносім. Пагадземся. Мы людзі добрае есць душы. Не будзь і ты ніколі ліхім, панічэньку. Не трэба ламаць тае, скуль груш дастаў, грушы, Помні, што ты вучышся ў нашым Вілейку7. Згода. Але сягоння мы ся даведалі, Што Вашы імяніны, святога Язэпа, А каб Вы к сабе нашу прыхільнасць пазналі, Ідзем гэта, не сядзім у хаце, як Мазепа. Будзем цябе віншаваць. Я есць цівун з двара. Гэта — сельскі дзесятнік, ён лысіну гладзіць, Ён знаець іспраўніка, знаець асэсара, Маскалёў8 на кватэру, як чартоў, нам садзіць. Там войт, што уса круціць, чалавек бывалы, Быў у Гданьску, у Кралеўцу плаваў на віціне, Ось там стаіць маладзец, жаўнер дасканалы, Ён, бядак, кабылінку з'ядаў у Мадліне. Там у куце музыка: як ён добра граець! «Свінні ў рэпе», і «Дзюбу», і польскія танцы. А гэта ёсць Алёнка, очы ў дол спушчаець, А там бачу: Альжбетка ў сіняй катанцы. Но, зачніце, дзявочкі, пану заспявайце, Ён вам дасць па ўстужачцы, борзда зачынайце.Тут перад Юзафам Яжоўскім і ўсімі ўдзельнікамі свята ўзнікае цэлая група па-святочнаму апранутых дзяўчат, якія хорам спяваюць Чачотаву песню:
Што ж мы Вашэці скажам, Простыя з сяла дзяўчата? Якія ж песні звяжам? У нас мысль не багата! Але як мыслім, чуем, Так табе заспяваем, Так цябе павіншуем — Няшчырасці не знаем. Лісічка, жоўты грыбок, Слімакоў не баіцца; Не точыць яго чарвячок, Ён у лесе здароў блішчыцца. Конік па полю дурэе, Хоць копы вазіць не дбае, Салавей хораша пее, Самічку к сабе склікае. Будзь, як лісічка, здаровы, Як конік, вясёл пры трудзе. Няхай тваё пісьмо, размовы, Як салаўя голас будзе.Пасля дзяўчат выходзяць наперад хлопцы, якія спяваюць:
Мы ад сахі, ад бараны, Мала вам спяваці будзем! Чытаць, пісаць не учаны, Ат сабе трохі загудзем. Колька ў снопе есць зернетак, Толька жый шчаслівых лётак; А калі замнога гэта, Аглядай сотнае лета. Колька за адным пакосам Касец добры траў схэндожыць9, Толька табе перад носам Бог няхай чырвонцаў зложыць. А як мы заўшэ10 да леса Ад некрутаў уцякаем, Так няхай бяда да беса Уцячэ, пех ей не знаем. Няхай цябе панны любяць І часта просяць зазулькі, — Калі з табой ся зашлюбяць І ад'едуць ад матулькі.Тут ізноў дзяўчаты змяняюць хлопцаў. Яны расказваюць у песні, што сярод іх ёсць прыгожая паненка, якая яснейшая і бялейшая за малако, «што блішчыцца ў даёнцы», «цнатлівая і разумная», і раяць імянінніку «свацею жычліву», якая паможа яму здружыцца з той паненкай: «Будзеш мець краску жонэнку».
Вось асобныя радкі гэтай песні:
Ужо даўно шчабятала Сарока нам на паркане, Яна міламу казала: Да едзь жа ж ты да нас, пане. Прымуць там з хлебам, соллю, Там пачцівых людзей любяць...Дзяўчат перабівае зноў хлапечы хор. Хлопцы расказваюць у песні, што яны пачулі, быццам бы людзі «вельмі брыдка» казалі аб імянінніку. Нібы ён усё «заслепен» у кніжках, а на паненак і не глядзіць! Далей згадваецца нейкая Гертруда, якая жыве за сцяною ў Яжоўскага, але ён не карыстаецца гэтым. Хор раіць яму жартам:
Папраўся, мілы паночку, Любі ладныя дзяўчата...Бо, спявалася далей у песні, калі завітае старасць, ужо нельга будзе зведаць шчасце кахання.
Калі хлопцы закончылі песню, выходзіць войт, які кажа да іх:
Што ж маўчыце? Ці вам ся ўжо песні урвала? Чы вы іх так складаці ўмееце мала?На гэта адзін са спевакоў адказвае — зноў жа вершам:
Не, бацька, у нас песні, колька рыб у Нёмні, Але на тое, мілы галубчыку, помні, Што мы па-руску леем, а нашы панове Па-польску ўсё гавораць; кепска нашай мове!..У вершаванае перамаўленне ўключаецца другі са спевакоў, які прапануе сябру Мікіту праспяваць «тую песню, што для сваёй Алёнкі спяваў напрадвесню...». Мікіта адразу згаджаецца. Песню Мікіты варта прывесці цалкам:
О, мая ты зорка ясна, Доўга ж цябе любіць буду? Уздыхаць яшчэ напрасна І цярпець на сэрцы нуду? Не будзеш ты літавацца Над няшчасным Мікітою? Час табе, міла, пазнацца, Што ты для мяне мукою. Цярплю доўга, выглядаю Пацехі ад цябе, люба; Няхай жа ўжо яе маю, Не будзь ты для мяне згуба. Ці ж дагэтуль не пазнала, Што я за табою гіну? Хочаш жа, каб аглядала Маея смерці гадзіну? Пазнай, любая Алёнка, Тваё шчасце, тваю долю; Будзеш меці усютэнька, Панюю дам табе волю. У мяне сотня авечак Па зялёнай ходзіць пашы; Кароў, бычкоў, цялушэчак Поўны есць аборы нашы. Чарназёмны мае нівы, Пшаніцу родзяць буйную; Садок есць, у нём грушы, слівы, Хату маю некурную. Не будзеш меці швагеркі Ані з дзевера назолы; Я не прывык да кватэркі, Будзеш жыці, як анёлы. Не вельмі ж я то і брыдкі, Глядзеўся у чыстым ручаю; Гэта ужэ былі б збыткі Назваць мяне негадзяю. Эй, любі мяне, Алёнка, Застань маёю жаною; Узойдзе для нас шчасця слонка, Добра будзець з Мікітою.На заканчэнне ўсёй гэтай невялічкай пастаноўкі бярэ слова дзесятнік, які, звяртаючыся да імянінніка Юзафа Яжоўскага, просіць у яго прыняць усе гэтыя шчырыя зычэнні ад сялян.
Беларускія вершы Яна Чачота ўдзельнікі свята сустрэлі з вялікай прыхільнасцю. Гэта была падзея: публічна, перад цветам віленскай моладзі і студэнтамі, якіх сабралася нямала (да імянін жа кіраўніка філаматаў былі прымеркаваны яшчэ і імяніны другога Юзафа — Кавалеўскага), на ўвесь голас гучала адлітая ў паэтычныя строфы беларуская мова — мова лапцюжнага непісьменнага мужыка! Аб тым уражанні, якое зрабілі тады на слухачоў беларускія вершы і песні Яна Чачота, сведчыць хаця б той факт, што адзін з гэтых слухачоў Ігнат Дамейка, які, апынуўшыся ў эміграцыі ў далёкай Чылі, стаў славутым вучоным-геолагам (яго імя і цяпер носяць, напрыклад, горны хрыбет у Андах і знойдзены ім мінерал дамейкіт), нават праз 50 гадоў прыгадаў строфы з песні «Што ж мы вашэці скажам», прывёўшы іх у сваіх успамінах.
Песні з Чачотавай драматычнай сцэнкі ў гонар Юзафа Яжоўскага былі адразу ж падхоплены моладдзю, якая вельмі ахвотна іх спявала.
Папулярнай сярод моладзі была і яшчэ адна беларуская песня Яна Чачота «Да пакіньце горла драць». Напісаў яе паэт да імянін сябра-філамата Дзіянісія Хлявінскага. Выконвалася гэта песня — з адпаведнымі папраўкамі — і на імянінах іншых філаматаў.
Да нас песня дайшла (праўда, не цалкам) у варыянце, які спяваўся на імянінах Францішка Малеўскага (Яроша) — сына рэктара Віленскага універсітэта. Пачыналася гэта жартоўная песня так:
Да пакіньце горла драць, Да пакіньце, братцы, спяваць! Да клікнейма адно раз: Будзь здароў, наш Ярош! Благаславі яго Спас!..Тут у рукапісе, які данёс да нас гэту песню, аказаўся пропуск. Пасля пропуску ішлі такія радкі:
Да дай красну дзевачку, Каб ён з сэрца пакахаў, Да з гарэлкай пляшачку — Сват ад яго к ней ехаў. Гайда, гайда, гайда, гайда!..У канцы абыгрывалася беларуская народная іншасказальная формула, якую звычайна казалі сваты ў час сватання.