Клічуць вечарам зоры ў сусьвету прасторы…Поўны нейкае зморы ці прыгноблены, хворы — не ідзе чалавек…Ночкай месяц варожа так прынадна, прыгожа…Гэй, паслухаеш, можа, кінеш жыцьце, нябожа? Не, ня йдзе чалавек…Не, ня йдзе, хоць паволі сэрцам рвецца да волі,штодня нудзіцца болей — і жыве мімаволі, несьвядома амаль,Хоць да самага раньня лёс ягоны — змаганьне,сумаваньне па шчасьці ці па долю сяганьне, неакрэсьлены жаль…
Шчасьце
Шчасьце — як сонца: маленькая хмаркапройдзе па небе ціхім сярод дня, —сонца ўжо сьвеціць так жутла, няярка,момант — і сонца няма.Шчасьце — як вішняў вясьняныя краскі:вецер павее, заплача вясна, —сыплюцца сьнегам на дол яны гразкі,момант — і красак няма.Шчасьце — як сьветлыя, ясныя мары:рэзкае слова, заўвага адна, —і дагараюць яны у пажары,момант — і мараў няма.
Нядасяжнае
Мая душа ад скраю і да днаналіта сьветлай нейкай сілай.Мне ўсё здаецца ясным, мілым:і неба сіняе, і хвалі тумана,і ніў далечыня, і залатыя клёны,і хвояў баравых убор чорна-зялёны.Здаецца, шчасьце дзесь каля мяне, так блізка,здаецца, я магу узяць яго рукой.Ды не сягну… Вось так, як над ракойсхінаюцца гальлём вярбіны нізка, нізка,а ўсё ня здолеюць напіцца тэй вады,што надзіць іх і дні, і тыдні, і гады.
Чаму?
Чаму у сім жыцьці нямілымНяпраўда, дзе вокам ня кінь,Чаму адным славу і сілуI шчасьце жыцьцё аддзяліла,Другім — толькі гора, хоць згіньЧаму гэта ў полі няроўнаПад сонейкам краскі цьвітуць?Чаму адны вабяць чароўнаСваім хараством нявыслоўным,Другія, схаваўшысь, растуць?Ніхто й ня шукае іх, сьпячыхМіж мяккай шаўковай травы,Ім ласкаў шкадуе гарачыхI сонца і вецер, што плача,Над імі ў васеньнія дні.Чаму нават ніваў палоскіНяроўна на сонца глядзяць?Чаму адны ліпкі, бярозкіШумяць, шэлясьцяць каля вёскі,Другія ў гушчары маўчаць?Чаму гэта ясныя зорыПарознаму ў небе блішчаць:Рассыпаўшысь дзесьці ў прасторы,Адны ткуць са срэбра вузоры,Другія — дык ледзьве гараць?Чаму адна песьня аб долі,Аб шчасьці прыгожым пяець,Другая, губляючы ў поліСвае пералівы — ніколіДа шчасьця душу не завець?Чаму ёсьць няроўнае гораНа сьвеце халодным, благім?Адно — забываецца скора,Другое, — глухое, як мора,Ўвесь час раніць смуткам сваім?Чаму адны вечна працуюць,Іх век — няпрыхільная ноч,Другія — жыцьцё ўсё сьвяткуюць,Іх сны і надзеі гадуюць,А гора — хаваецца проч!Чаму штось вялікае доляСтварыць наказала адным,Іх знаюць і шчасьце, і воля…Другіх — няпрыметна ніколі.Пакрыўджаных богам самым?Ня ім клікаць, цёмным і кволым,Да новага жыцьця людзёў:Ніхто й не пачуець іх мовы,А вецер разьвеець іх словыМіж сіняй імглы небясоў.Чаму? Мо’ няроўна вясноюДля ўсіх зьзяе сонца зь нябес?Мо’ толькі для моцных душоюВясна луг акрыла травоюI сьвежай зяленінай лес?Не, ласкі свае падзялілаНам сонейка роўна… УсёПраменьнямі густа пакрылаІ толькі у сьвеце нямілым —Няпраўда, і зьдзекі, і зло…
Калі людзі пакрыўдзяць цябе…
Калі людзі пакрыўдзяць цябе,калі хочацца плакаць, маліцца, —ты ідзі вузкай сьцежкай у лес,там так лёгка на крыўды забыцца!Быццам прыйдзеш ты ў хорам дзіўны,дзе няма ані сьлёз, ні маны,дзе пачуеш у шэптах лісьця:«Ты даруй неразумным, як я…»I адыдзе туга, шуганеў вышыню, бы ўстрывожаны рой.Зразумееш, што ўсё прамінеу жыцьці, нават гора зь бядой…
*** Выйдзі ўночы у чыстае поле…
Выйдзі ўночы у чыстае полеI зьлічы ў небе сьвечачкі зор…Не зьлічыць іх ніколі, ніколі,Бо ўсё болей іх знойдзеш і болей,Асыпаючых з Божае воліНеабсяжны нябесны прастор.Выйдзі ўраньні на бераг лясістыАдбіваючых сонца вазёр,I знайдзі у іх хвалях празрыстыхХмарак будучых пыл сэрабрыстыЦі жамчуг дробных кропляў расістых,Іх — ня знойдзеш у хвалях вазёр…Выйдзі ўдзень ты у гай нерухомыI услухайся ў шэпты галін.Сум пачуеш у ім ты знаёмы.Дык скажы, чаму гай той зялёныТакі сумны, лістоў жа мільёныПлачуць, плачуць усе, як адзін?Выйдзі ўвечары к ніве нясьпелайI зірні на чырвоны заход.I душой папрабуй ты збалелайРазгадаць, скуль той ветрык нясьмелы,Нівы, неба, дым хмарачак белы,Тыя самыя з года у год.Скуль усё: ўночы смутныя зоры,Ўраньні золата сонцавых кос,Ўдзень ціхія лясоў разгаворы,На заходзе — хмар яркае мора,А ў душы вечна дзіўнае гора,Горкі смутак нявылітых сьлёз?Скуль усё, хто стварыў нашу долю,I каму нам маліцца уноч?Ды й ці трэба маліцца? — Бяз воліНе здабудзецца шчасьце ніколі:Будзеш плакаць, як вецер у полі,Грудзі рваць будзе сум без патолі, —Й без адказу адыдзеш ты проч!
На матыў хаўтурнага маршу
Гукі ўрачыстага маршу хаўтурнагаціха ў паветры імглістым плывуць.Сэрцы ад сьвету няветлага, хмурнагаў сьвет неспазнаны, таёмны вядуць.Гукі трымцяць, наплываюць, зьліваюцца,плачуць, растуць, ад зямлі адрываюцца.Зь імі — і сэрца дрыжыць:досі ўжо, досі ўжо жыць!Што нам з жыцьця недарэчнага, сумнага,зь лішняга дня, што, як рэшта, ня згас?Ляж адпачні, дзіцянё неразумнае,з доляй змагацца ня моц і ня час.Гукі хаўтурнага маршу зь ёй, доляю,добрай, благою — ня хочуць гуляць.Чуеш? Ціхой заліваюць патоляюсэрца, і восень, і жальбы гальля…Досі ўсьцяж шчасьця шукаць па аселіцах,шчасьце ж людское, як казкі, — мана.Ледзьве, бадзяжнае, недзе аселіцца, —нехта парупіцца ўраз адагнаць…Досі ж… А гукі трымцяць, разьліваюцца,плачуць, растуць, ад зямлі адрываюцца…Зь імі і восень дрыжыць:досі ўжо, досі ўжо жыць…Што ў той нязнанай краіне за хмараміможа сыноў чалавечых зьлякаць?Мала іх пошасьці, войны з пажарамібілі, аж сьлёзы плылі, як рака?Там жа — ні сьлёзаў няма, ні гарачагаболю, калі — няма як памагчы.Там, як калісьці гадамі дзіцячымі,возьмуцца сны нашы душы лячыць.Чуеш… як пошчакі маршу хаўтурнагаціха ў паветры імглістым плывуць?Сэрцы ад сьвету няветлага, хмурнаганедзе ў нязнаную далеч вядуць?Гукі трымцяць, наплываюць, зьліваюцца,плачуць, растуць, ад зямлі адрываюцца…Зь імі і сэрца дрыжыць:досі ўжо, досі ўжо жыць!
Ты спытайся
Толькі ў час, калі сьмерць твая прыйдзе і ўстане,Калі холад пачуеш адвечны ў душы, —Зразумееш жыцьцёвае шчасьце… Скажы,Ці шкада табе жыцьця, што ў сэрца заглянеЗ ласкай шчырай апошні ўжо раз?Пачакай… Яшчэ маеш ты час…Пачакай… Ці ты жыў і змагаўся зь бядою,Каб загінуць, прапасьць, ня прыйсьці на зямлю,Ня зірнуць, што зрабілі з старонкай тваёю,Ці разьвеяла, родная, гора-нудуМіж палёў, між людзёў хоць на час?..Ты спытайся… пакуль не загас…Ты спытайся, што там, дзе багаты і бедныМаюць роўную долю і роўны спакой,Дзе шчасьлівых няма, дзе няма горкіх, бледных,Тых, што змучаны вечнай жыцьцёвай тугой.Ты спытайся… ў апошні ўжо разДасьць жыцьцё табе, пэўна, адказ…Ты спытайся, ці ёсьць што ў блакіту бяздонным,Чым там душы жывуць і шукаюць чаго?Бо калі ўсе там роўны, ў тым царстве бяссонным, —— Там няма і змаганьня, навошта яно?Там ні злобы няма, ні пытаньняў гарачых,Там і мэты няма, там — нічога няма!Як жыве там душа адыйшоўшых і сьпячыхУ халоднай зямлі, ў змроку цішы і сна…Як там жыць, чым там жыць?.. Там і сэрца ня б’ецца,Ня сьціскаецца сумам прыемным яно.Там — шырокай крыніцаю гора ня льлецца,Не гарыць там і дзіўнага шчасьця сьвятло…Ты спытайся, ў чым шчасьце там душы знаходзяць,I ці ёсьць яно, шчасьце, ці гэта мана?Мо’ дарма нас жыцьцё снамі вечнымі зводзіць,Сьмерць… ці дасьць табе долю і шчасьце яна?Ты спытайся… пачуеш адказ,Бо ў апошні пытаешся раз…
Пытаньне
Даль, нябёсаў туманная дальтае, гасьне над ліпаў калёнамі,што усталі суценьмі зялёныміпаміж доляй ды много, на жаль,і зьвіняць пад дажджом, як крышталь.Цішыня… цішыня над старонкаю.Ў срэбнай золкасьці травы дрыжаць.Нат жаўронак ізь песьняю звонкаюў гэткі дзень не ўзьляціць — сенажацьсрэбрам гукаў зь нябёс бласлаўляць,ані з зоркай рамонкавай тонкаюлетні вецер ня прыйдзе гуляць…Божа! Дні мае, хіба што шчасныя,ціха сходзяць, сплываюць удаль,па сабе пакідаючы жаль,па мінулым — тугу перадчасную,што зьвініць, быццам кропляў крышталь.I пытаюся з болем міжвольным я:што ж ты робіш з душою, з сабой,як праходзіш жыцьця пуціной,што ты робіш із воляю вольнаю,бо мінуць — і ня вернеш, на жаль.
Бесканечнае
Насьлядаваньне
Калі ў першы я раз абыйшоў гэты край, Вечна жыці прыстаўшы, магілай забыты, Я убачыў тут горад, прыгожы, як рай, Ўвесь зімовымі косамі сонца абліты, Быццам срэбнаю рызай акрыты сьнягамі, З сваёй верай, законам, з сваімі багамі.Пасярэдзіне князевы хорам стаяўІ вузорамі дзіўнымі, золатам зьзяў. Званы хваляй нясьліся з высокіх званіц, Нібы краскі у полі ці бліск зараніц — Так гарэлі агнямі апраткі людзёў, Што па вулках да князя йшлі з розных бакоў…І калі я спытаўся, праходзячы там:“Ці ўжо многа гадоў гэтым вулкам, сьцянам?” Адказаў мне адзін з гордым бліскам вачэй: — “Вечна быў ён, наш горад, за ўсё прыгажэй!” Час ішоў, ішлі гады, Я ізноў, прышоў туды. Ўсё прапала… I хорам, званьніцы, равы, Ўсё прапала і толькі лугі ды палі Я убачыў бяз конца, бяз краю ўдалі, Асыпаныя ласкаю косаў-вагнёў, Што нас будуць ласкаць яшчэ сотні гадоў… Лёгкі ветрык да ног пахіляў мне траву, Вочкі сініх званочкаў глядзелі ўгару, Там — стакраткі бялелі густою сьцяной, Гудзеў бас залацістых сярдзітых шмялёў, Там — сінелі бы неба вясной, васількі, Ды круцілісь над краскамі іх матылькі. Захацеў я разьведаць, дзе горад стары, Як даўно у траве ад вячэрняй зары Толькі краскі шапочуць адны між сабой, Заварожаны ночнай таемнай цішой.Сьцеп маўчаў… Толькі ветрык, што твар мне ласкаў,Адлятаючы ўдаль, ледзьве чутна сказаў:– “Як даўно тут няма ні людзей, ні дарог,Як даўно тут палі, — знае вечнасьць, ды бог!” Час ішоў, ішлі гады, Я ізноў, прыйшоў туды… Абярнулісь палі ў цёмны лес векавы, Дзе галінкі нібы-то скляпеньне сплялі, Дзе зялёныя мхі заляглі пеляной, Чырванелі суніцы пад стромкай сасной, Дзе вяршыны дубоў заглядалі ў блакіт, Над стаўком пахілялася вецьце ракіт, Дзе русалкі ўноч косы часалі свае, Дзе пясьняр-салавей вітаў песьняй мяне.Я сказаў шэрым птушкам, прысеўшы на мхі,– “Вы скажэце, даўно тутка бор стаў глухі?”– “Мы ня скажам, зь бярозаў сплылі галасы!Бо за вечнасьць старэйшыя, нашы лясы!” Час ішоў, ішлі гады, Я ізноў, прышоў туды. Срэбра хваляў спакойных, бы люстра лягло, Пакрываючы сосны, і хвойкі, і ўсё. Каля берагу плесьня вяночкам ішла, А далей без канца ўдаль, ушыркі, ўбакі, Шалясьцелі сьцяблы нягустой асакі, Ды блішчэла, іскрылася ў сонцы вада.У прыбярэжных заросьлях, у чоўне старымРыбака я убачыў з начыньнем сваім.У пляцёнай кашолцы ўжо білісь аб дноШмат сярэбраных рыбак, — дабыча яго.Падыйшоў я бліжэй і спытаўся: “скажы,Ці даўно ужо возера бачыш тут ты?” Аглядзеўся стары, усьмяхнуўся чагось: — “Яно вечна было, як і сёньнейка ёсь!” Час ішой, ішлі гады, Я ізноў, прыйшоў туды. Замест хваляў ціхіх зь пены белай каймой Я убачыў балоты зь іржавай вадой… Пуста, глуха і нудна… Ні дрэўца ўдалі, То — балоты, вада, то — пяскі ды пяскі… Хмарны дзень мне у вочы маркотна глядзеў, Казкі травам пажоўклым казаці ня сьмеў. Верас ссушаны, — й той свае краскі хаваў, Толькі вецер над мейсцам праклятым стагнаў.Я прыслухаўся к жаласным стогнам ягоI пачуў ў іх адказ на пытаньне сваё:– “У гэтым краю балоты, вада ды пяскіЗаляглі з утварэньня Прадвечным зямлі!” Час ішоў, ішлі гады, Я ізноў прышоў туды. І спаткаў я на месцы балотаў глухіх Зноў прыгожае места… Шмат вулак крывых Там з шырокімі, сьветлымі сетку плялі, Белых хорамаў цені на хвалі ляглі Ціхаводнай ракі, што празь места плыла, Аб ім славу далёка па сьвеце нясла.Закрычаў я тады: “дзе палі, дзе лясы,Люстра возера, мгла між пяскоў паласы?Дзе усё?” І пачуў я спакойна адказ:— “Горад наш быў і ёсьць, што пытаешся нас?” Хай ідуць вякі, гады, Я ізноў прыду туды…
IV. Настроі й лятуценьні
Увечары
Не ўцячы ад тугі. (Залацістыя сеціясны вечар накінуў на нівы й лугі.)Затрымаліся, ў вышу ня хочуць ляцецімае думкі крылатыя, дзеці тугі.Жаль чагосьці, чаго? (Сіняватыя сьценіпраз дарогу ляглі, і сьцямнела ў лагох.)Абудзіліся казкі душы — летуценьні,штось шапочуць, і надзяць, і плачуць, чаго?Нешта ў сэрцы расьце… (Па-над срэбрам абпокаўмоўчкі ўзьняў маладзік свой заплаканы твар.)Яшчэ момант… і рыне паводкай шырокаймая песьня — натхненьне, жыцьця майго чар!