Чтение онлайн

— Пра што вы? — запытала маці.

— Проста так, — не прызнаўся Мацей.

— Вы ў горадзе не хадзіце рот раскрыўшы, — папярэдзіў бацька.

— Чаму? — пацікавіўся Мацей.

У бацькі вус прыўзняўся ўгору. Заўсёды так, калі смяшынку стараецца схаваць.

— Аглобля ў рот трапіць.

— Пацяшаешся, — надзьмуўся Мацей.

— Там вазоў не раўня як у нас. І народу многа, — ужо лагодней сказаў бацька.

— Многа — гэта колькі? — запытаў Янка.

Многа, так ён разумеў, калі ўсёй вёскай збяруцца, як нядаўна, калі талакой брод масцілі. Альбо калі на лузе разам косяць. Касцы доўгім-доўгім шнурам ідуць. І ў час жніва многа. Ну, а найбольш на Купалле, калі водзяць карагоды, калі агні па Шчары пускаюць. Аднаго разу бацька яго на Каўпак завёў, тыя агні з вышыні паказаў: «Бачыш, сынок?» — «Бачу», — сказаў ён. «Што бачыш?» — запытаў бацька. «Агні па Шчары плывуць. Ад вёскі да вёскі», — адказаў. «Што ні агеньчык, то чалавек. Глядзі, сынок. Адзін каля аднаго агеньчыкі. Так і ў бой ідзём, локаць у локаць. У гэтым наша сіла», — сказаў бацька.

Янка чакаў, што і цяпер бацька нешта падобнае скажа. А ён толькі прамовіў:

— Пабачыце. Пацярпіце трошкі.

Гэта для яго трошкі. А для іх вечар надоўга расцягнуўся. А ноч… Ноччу Янка раз-пораз усхопліваўся. Усё здавалася, што світае. Нарэшце бацька не сцярпеў: «Спі, бо заўтра не дабуджуся».

— Яначка, уставай, — завуркатаў зранку бацька ў самае вуха. — У Слонім паедзеш?

Ускочыў Янка і ў сенцы. Выглянуў на двор. Няма Яся. Засмуціўся: «Адзін паехаў. Абмануў».

— Чаго нос павесіў? — заўважыў бацька.

— Не трэба абяцаць, — у адчаі прагаварыў Янка.

— Не ўсё адразу робіцца. Хутка прыедзе ваш Ясь.

У Янкі быццам месяц над галавою заззяў.

— Паедзем?

— Збірайся. Прытарахціць.

Нарэшце дачакаліся Яську. Як сказаў бацька, прытарахцеў Ясь. Ён сядзеў на возе, нагружаным мяшкамі з жытам. Поруч — Алеся.

Бацька яшчэ ўчора сказаў Янку, што Ясь павязе князю жыта. Не першы раз мужчыны вазілі ў горад. Што ж, аброк. Калі жытам, пшаніцай, аўсом, сенам, то чамусьці называюць «дзяклом». Калі даюць подаці мясам і яйкамі, то — «мезлевам». Будуюць масты, дарогі, крэпасці, адбываюць падводную павіннасць. Ведаў пра гэта Янка, але сёння — не, не — прабягала ў галаве: «Аброк вязуць, а ў вёсцы голад. Чаму?»

— Сядайце, — запрасіў Ясь.

Янка і Мацей залезлі на воз, уселіся. Ясь гукнуў:

— Но-о!

— Ясь, чаму жыта князю вязеш? Хіба ў нас яно лішняе? — не стрываў Янка.

— Хочаш не хочаш, а князева аддай.

Кажа, што князева. Чаму князева? Хіба князь сеяў, жаў, малаціў?

— Ясь, і князю не хапае хлеба?

Горкая ўсмешка прабегла па Ясевых вуснах.

— У князя сталы ад ядзення-піцення ломяцца.

Сталы ад ядзення-піцення ломяцца, а апошняе забірае. Мабыць, не ведае, што ў іхняй вёсцы голад.

— Расказаў бы князю, як нам жывецца.

— Стане ён цябе слухаць. Шукай праўду ў людзей, — прамовіў Ясь.

Выходзіць, не стане. Аддавай — і ўсё. Здаецца, свой, а нейкі нялюдскі.

— Чаму ты ідзеш у яго войска? Чаму служыш яму? Ён жа слухаць нас не хоча.

— Я не яму служу. Я сваю зямлю ад ворагаў абараняю. — Ясь узняў пугу, махнуў.— Бачыш, якая яна, зямля наша? Хіба можна яе каму-небудзь аддаць?

Янку стала так сорамна, што хоць з воза злазь ды дамоў уцякай. Праўду сказаў Ясь. Зямлю ён абараняе. Не абараняў бы — крыжакі гаспадарамі па гэтай дарозе раскатвалі б. І каля крыніцы яны сядзелі б, нікога не падпусцілі да яе, і на Шчары рыбу лавілі б.

Ясь азірнуўся.

— Не сумуйце, хлопчыкі і дзяўчынка. Давайце лепш песню заспяваем. Га?

— Ты пачні, а мы падцягнем, — прапанавала Алеся.

Ясь пачаў спяваць:

А ў нашага суседа Учора была бяседа: Свіння ў дуду іграла, А курыца скакала.

Мацей і Алеся падхапілі:

А пятух прыпяваў І ножкай прыбіваў.

— А ты, Янка, усё хмурышся, — прагаварыў Ясь, калі скончылі спяваць.

— Я думаю, — прызнаўся Янка.

— Пра што ж ты думаеш?

— Нядаўна ты казаў, што нашу зямлю трэба абараняць. Я яе буду абараняць. І Мацей будзе. Так, Мацей?

— Калі вырасту, то самага галоўнага крыжака на дзіду начаплю, — пахваліўся Мацей.

— Смелыя вы, — прамовіў Ясь. — Янка, і ты гэта мне хацеў сказаць?

— Не. Мне хочацца ведаць, чаму тут зямля, як яна з'явілася. І ты не ведаеш?

— Што па вадзе плыве — не пераняць, што людзі гавораць — усё не пераслухаць. Вось што чуў ад людзей. Быў час, калі вакол, куды ні глянь, стаяла вада. А цемра была такая, што хоць вока выкалі. Ні месяца, ні зорак на небе.

— Ой, страхоцце, — не стрывала Алеся.

— Страхоцце, — пагадзіўся з ёю Ясь. — Святло дае радасць. Святло дае жыццё. А тады ва ўсім свеце плавала адна-адзіная качка. Прыйшла ёй пара знесці яйка.

— У яе ж не было гнязда! — усклікнуў Мацей.

— Будзь спярша выслухачом, а потым павядачом, — папракнуў Ясь. — Прыляцела качка да Багіні воднай стыхіі дый кажа: «Не знайду месцейка, каб знесці яечка, каб птушанятка выседзець». Зжалілася Багіня воднай стыхіі, узняла рукі, і ў яе цёплыя далоні качка паклала яйка. А неўзабаве так сталася, што ўзляцела качка, каб рыбай пажывіцца. Ні стуль ні ссюль каршун. Наляцеў, што чорная хмара, выхапіў яйка і панёс. Застагнала-закрычала качка. Узлавалася Багіня воднай стыхіі, сына-ветра паклікала, дала лук, стралу-маланку і загадала: «Забі каршуна». Сын-вецер напяў цеціву лука, пусціў стралу-маланку, працяў каршуна. Упала яйка з вышыні на грэбень хвалі і разбілася на дзве роўныя палавінкі. З адной палавінкі, з верхняй, утварылася неба і ўсё, што на ім: месяц, зоркі, хмары. А з другой, з ніжняй, цвердзь зямная. На ёй горы, лясы, пералескі, розная жыўнасць лясная, балотная і вадзяная. У нізінах рэкі, азёры.

— А з жаўтка? — запытала Алеся.

— З жаўтка — сонца.

— Мне спярша падумалася, што Багіня — гэта русалка, — прамовіла Алеся.

— Чаму? — пацікавіўся Ясь.

— Думалася, што гэткая ж. А яна добрая. Яна для качкі была як матуля.

— Шкадавала яе, — пагадзіўся Мацей. — А каршун сапраўдны крыжак. Наляцеў і панёс.

— Далёка не занёс, — сказаў Янка. — Так яму і трэба.

— Вось каб мне стралу-маланку! — усклікнуў Мацей.

— Навошта? — спытаў Ясь.

— Каб без промаху ў крыжакоў страляць.

— Вучыся — будзе і твая страла маланкай. Яны ўязджалі ў Васілевічы. Вёска як вёска.

На іхнюю падобная. Невялічкія хаткі, ліпы, бярозы пры хатках.

— Гляньце! Вунь Антон і Макар! — усклікнула Алеся так, нібы тых, даўно вымерлых мамантаў убачыла.

Антон і Макар стаялі на вуліцы. Відаць, толькі-толькі выскачылі з хаты. І яны глядзелі на ўсе вочы, нібы мамантаў убачылі.

Мацей прыўзняўся:

— У Слонім едзем! У Слонім!

— Мацейка, злезь! Вушы надзяру, — крыкнуў Антон.

Мацей не разгубіўся.

— Пашукай дурняў у іншым месцы. Бачыць сава сонца? Так і ты.

— Вырас з ляжачага сабаку, — галёкнуў Макар.

— Разумная галава, ды на дурной шыі,— агрызнуўся Янка.

— Зловім і крапівы ў порткі напхаем! — крыкнуў Антон.

Ясь махнуў пугай.

— Но! Но!

Конь трушком, трушком.

— Чаго вы, нібы сабакі? — паўшчуваў Ясь. — Некалі разам на крыжакоў пойдзеце.

— З імі не пайду, — буркнуў Мацей.

І Янку не верылася, што разам з васілевіцкімі пойдзе ў бой, локаць у локаць. Як можна разам, калі, сустрэўшыся, абавязкова пасварацца ці паб'юцца?