Шежірем сыр шертсе
Шрифт:
Ішкі саясатында аза хандыын бір орталыа баынан кшті мемлекет етуді кздеді. Сондытан ел басаруында бір хана баынуды, соыс істерінде болсын, бейбіт трмыс тіршіліктерінде болсын бір ханны шешіміне бой руды уаыздады. Осыан байланысты ішкі мірде халыа ыпал-сері кп феодалды, діни топтарды мддесін кздеп, ескі салт-дстр, жн-жоралыларды: ана ан алуды, кек алуды, н тлеуді, барымта алуды, л сатуды, жазаа дре соуды, кп йел алуды, мегерлікті, зекет, шыр жинауды, ескі діни сенімдерді стануды жан-жаты насихаттауды олдап отырды. Осы шін де арапайым халы оны бл реформаларын ел арасында «Есім ханны ескі жолы» деп атап кетті.
йтседе, адамны айтаны емес, Аллаты дегені болады демекші, Есім ханнан кейін феодалды алауызды брібір айта бас ктеріп, ушыты. Ол Есім ханны лы Жгір ханны (1652 ж. . б). кезінде де толастамады. 1643–1644 жылдары жоарлармен болан жан беріп, жан алысан ырын соыста азатара 20 мы олмен кмекке келіп, саны басым жауды таландауда шешуші роль атаран Самаран билеушісі, лімні тртара руынан шыан, ататы йтеке биді атасы Жалатс баадрді тарихта жазылып алан тедессіз ерлігі осы Жгір ханны кезінде болды.
Жгір хан 1652 жылы жоар онтайшысымен болан арымта соыста жеіліп, аза тапты. Етек жайан алтыбаан алауызды салдарынан жздерде топтасан жекелеген уатты аза слтандары іс жзінде туелсіз болуды асады. Бл аыры «ш жзді» райсысы з жзіне з слтандарынан хан сайлау дстріне келіп соты да, лкен ханны билік ету кші бірте-бірте лсірей берді. Бара-бара ол ел басару ісінде номиналды хана айнала бастады. Алайда, р жзді баталас хандары згелерге зіні кшті, ыпалды екенін крсетуге мтылумен болды. Осыдан барып оларды арасынан згелерге ктемдік жргізгісі келетін уатты хандар шыа бастады. Олар з масаттарына жету шін з руларын ана емес, зге ру-тайпалара да ыпал-серін кшейтіп, тірегіне топтастыруа тырысты. Жаппай етек алан тап осындай шаралар бірттас аза хандыын алауызды салдарынан біржолата ыдырап, жойылып кетуден сатап алды десек те болады. Бл рыланына 200 жылдан асан кезде аза хандыы душар болан саяси ауал еді.
Ханды бірлігі мен ттастыын сатап алуа кш салан осындай уатты, ыпалды хандарды бірі Жгір ханны лы Туке хан (1680–1718) болды. Арабша хат таныан сауатты, ел басару ісінде мір Темір жолын стануа тырысан, діншіл басшы. 1680 жылы Тркістанда ожа Ахмет Яссауи мешітінде бас осан хан, слтандар мен ру басы батыр, билер жиынында а киізге ктеріліп, хан сайланды. Ол ыдырауа ша алан аза руларын тірегіне айта топтастырып, біріктіруге шара жасады. «Жз» хандарын ыдыратпай, уыста стау шін олданылып жрген ы нормаларын жетілдіріп, тарихта «Жеті жары» деген йгілі атпен із алдыран за жобаларын жасатып, іске осты. Бл задар жиынтыы феодалды право тртібі мен мемлекеттік рылысты негізгі шарттарын белгілеп берді. Ол бытыраы ауымдарды ішкі шаруашылы міріне сйкес рылып, бкіл аза сахарасына тиесілі задар кодексі деп жарияланды. Тркістанда «ш жзді» ататы биі, батыр, хандары бас осан лкен жиында абылданды.
Ол байыры дет-рып нормаларын жеті лкен салаа бліп арады. Оны «Жеті жары» аталуы да осыдан. Оан билер сотын жргізуді тйінді мселелері, хандытарды бірлікке, ынтыматастыа ндейтін, сырты жауа скер бліп, кш біріктіріп аттануа міндеттейтін, ру-тайпа басшылары–би, батырларды ел басарудаы рлі мен орнын анытайтын, крші елдермен дипломатия, сауда-сатты жргізу ытарын белгілейтін задар мен актілер кірді. Сондай-а кімшілік-шаруашылы іс жргізу, ылмысты істер, неке, алы мал, мегерлік, шариат, н мен айып тлеу нормалары, ханды, слтанды, билік, ру басылы борыш салытарымен бірге, жаа аманатты алым-салы трлері, хандар мен билер кеестерін, «жздік» шонжар жиындарын шаыру тртіптері енгізілді. Мселен, н тлеу нормалары бойынша слтан мен ожалар ны арапайым аралар нынан 7 есе арты болса, йелдер ны ердікінен 2 есе кем болды. «Жз» аралы лкен дау-жанжал, жетім-жесір тартыстарын ататы ш би–Тле, азыбек, йтеке билер шешетіні ресми трде алаш рет осы «Жеті жары» задары арылы бекіді. Барлы ру-тайпалар раны мен оларды мал-мліктеріне басатын таба трлері де е алаш осы задарда белгіленді.
Алайда бл шаралар брібір «ш жз» хандарын за уаыт бастарын осып стап тра алмады. Туке ханнан кейін лкен хандар «жз» хандарына билік жргізуден бірте-бірте ала бастады. Кейінгі 20-25 жыл ішінде билікті бл тоырауы атты беле алды. 18 асырды 20 жылдары сырты жаулара арсы соыстарда скери дарыны, ерекше ерліктерімен кзге тскен, сйтіп халы арасында зады беделге ие болып, абыройы асатаан «Кіші жз» ханы сайыпыран білайырды зі керек кезінде билігін хандыа тгел тарата алмады. Болат хан лгеннен кейін Семеке мен Кшік хандар «Орта жз» хандыын бліп биледі. Ал осы жзді Бара, білммбет сынды слтандары з иеліктерін жеке басарды.
Осындай хандар мен слтандар арасында орын алан бірін-бірі мойындаысы, бір-біріне баынысы келмеген алтыбаан алауызды салдарынан азатар 1723 жылы басталан жоарлар шапыншылыына бір кісідей йымдасып, жеткілікті дайындала алмады. Нтижесінде рыстарда жауа арсылы крсете алмай, сті-стіне ирай жеілді. 1724–25 жылдары Тркістан мен Ташкент алалары таландалды. «лы жз» тгелдей жоарларды ол астында алды. алан азатар Орта Азия мен батыса, Ембі, Елек, Жайы зендері алабына жки ашты.
скери шыын былай трсын, онтайшыларды анйлы злым рекеттеріне шыдамай беталды босан бейбіт халы, аштытан азып-тозып, атты шыына шырады. Бл ырынды оиа тариха «Атабан шбырынды, алакл слама» деген айылы, асіретті атпен енді. Естіген жанны жрегін ауыртып, жанын сырыратар «аратауды басынан кш келеді, кшкен сайын бір тайла бос келеді» деген "Елімай" жырыны зарлы жолдары да жрт аузында сол злматты жылдары туды.
Халыты штен біріндей млшерін алып кеткен осы жне сол кездегі зге де соыс шыындары лтымызды кейінгі демографиялы есеп санына айтусыз лкен зиян тигізгені аны. Хан, слтандарды сол кездегі бір ана зімшіл алтыбаан алауыз рекеттері салдарынан енді ана лт болып алыптасып келе жатан ттастай бір халы ойламаан жерден осылай біржолата жойылып кетер ауіп-атерге тап болды. Халы бл атерден 1729 жылы лкен жиында здері треден дарабоз етіп сайлаан кіші жз ханы білайыр мен арадан скербасы етіп тадаан кіші жз батыры табын Бкенбай ерді Балаш кліні отстігіндегі Итішпес клшігіні маында, Бланты зеніні бойындаы арасиыр деген жерде алаш йымдаса жргізген шайасынан кейін тылды.
Жан беріп, жан алысан ырын рыста азатар асан ерлікті лгісін танытып, жоарларды ойсырата жеді. алматар атты ырына шырап, аырай ашан сол рыс кейін тариха йгілі «Аыраай шайасы» деген атпен енді. Дала да кейін сол атты иемденіп, «Аыраай» аталып кетті. Біра «Аыраай шайасындаы» бір кінішті жайт–жау олыны біразы ырылып, алан 30 мыы аырай ашанда оларды біржолата жойып жібергісі келіп, скербасы білайыр арттарынан кшелей уанда зге слтан, хандар "олжеткен жеісімен арамызда абыройын асырып, стемдік алып кетер" деп орып, олдамай орындарында алып ойандытары. згелерден зап кеткен білайыр хан егер жау брылып айта шапса здерін жазым етерін тсініп, ащы кінішін баса алмай тотааны белгілі. айта шапан жау жаман демекші, сол 30 мы ол кейін толыып келіп айта рыс салып, талай ыршын, боздатарды обалына алатындыын алып ойан кей кп сол ст білгілері де келмеді.
Бл лкен билікке мтылан ткаппар скербасы ханны да масатына жете алмай алаш анаты айрылып, пшайман болып алан сті еді. Ал алматарды Жезазан маындаы таы бір обай жеілген жері мен зен алабы «алмаыран» деген атау алды. Бл шайастардан кейін аза жерін жаудан толы азат ету кезеі басталды.
Бл азатты соысы барысында лкен геосаясат станан крші Орыс мемлекеті бар ниетімен азатар жаында боланы рас. Олар кпе тсындаы аза еліні кшті мемлекетке айналанын аламаса да азатарды даланы зге кшпенді тайпалары тарапынан жиі-жиі болып тратын сойан шабуылдардан орану шін алан ретінде стаысы келіп, беттерінен апай, олармен келіссздер жргізуге ыыласпен кіріскендері аны. Алайда, сол кездері билік еткен орыс патшасы Анна Ионовна кезінде дала елдеріне кз тіккен 1 Пётр сиетімен бл саясатын барып тран жымысы, йтырылыпен жргізді. Оны азатара там-тмдап берген кмектері мардымсыз болып, халыты алыптасан ауыр саяси-экономиялы тыырытан алып шыа алмады. Сйтіп бл азатарды тбі орыстара амалсыз бодандыа кіруге мжбрлейтін жайсыз келісім-шарт жасауа итермеледі.
лбетте боданды емес, ойларында тек одатасу ниеті бар мндай келісім-шарт жасауа алдымен орыстармен шекаралас жатан кіші жз ханы білайырды мтыланы рас. Біржолата жойып жіберер зор аупі бар жойын жоар шапыншылыымен кресте орыс патшасына ара сйемей болмайтындыын, л-ауаттарын да дай осан кршісімен бейбіт сауда-сатты жргізбей ктере алмайтындытарын ол жасы тсінген. Ханны бл саясатын осыан дейін кімге баынарларын білмей азып-тозып, бей-берекеті кеткен, артында алы жрты бар біраз би, батырлар да олдап шыа келді.