Шежірем сыр шертсе
Шрифт:
Сйтіп 1726 жылы здеріндегі Ресей елшісі Максюта Юнусовпен алдын-ала кездесіп, сйлескен білайыр хан замай-а Петербора ойбаар Кбеев бастаан елшілікті аттандырды. Ал 1730 жылды 8 ыркйегінде Мскеуге екінші елшілікті жіберді. Оан табыстаан хатында хан: «Мен азір зімні бкіл аймаыммен оса Сізді Императорлы лы мртебеізге баынсам деймін… Біз, білайыр хан, Орта жне Кіші жзді зімізге арайтын кп-кп… халытарымен бірге Сізді алдыызда бас иіп… зырыыздан міт етеміз»,– деп жазды дейді азастанды тарих ылымыны докторы В.Басин зіні «білайыр» деген зерттеу мааласында («Білім жне ебек» жрналы. № 5, 1982 ж.). рине автор мааласын дайындау кезінде о баста брмаланып аударылан хатты басшылыа аланын білген жо.
Келіссз нтижесінде 1731 жылды 19 апанында императрица Анна Ионовна Кіші жз азатарын Ресей одаына алу жніндегі Грамотаа ол ойды. Бл Грамотаны хана тапсырып, оны антын алу шін 1731 жылды суірінде тркі тілдерін жетік білетін, Пётр патшаны кезінен жасы белгілі, аса тжірибелі, сауатты дипломат А.И.Тевкелев Петербордан аза даласына аттанды.
Келіссзді болдырысы келмеген арсы топты аскй рекеттерінен сатанамыз деп елшілер хан кеесіне мсынып ш ай бойы жол жріп, неше бір азап, мехнеттер шегіп, азып-тозып Мойынтбе алабындаы (азіргі Атбе облысыны Ырыз ауданы) білайыр ордасына аыры жетеді. Сйтіп 1731 жылды 10 азанында 27 биі бас болып, Кіші жз тгел жне «Орта жзден» Семеке хана ілескен біраз би, батырлар а патшаа адалдыа ант беріп, Ресей одатастыына тті. 1740 жылы бл «жзден» білммбет хан мен пен Абылай слтандар да осылай етті.
йтсе де азаты біраз би-слтандарынан бл йтыры саясата арсы шыандары да болды. Олар білайырды орыс патшасы Анна Ионовнаа з атынан хат жазып, Ресейді оластына ту жнінде астыртын келіссз жргізуін келіспей істелінген, жеке басыны мддесі шін ел туелсіздігін аяа басып, бйгеге тіккен боданды, сатынды рекеттерге бару деп тсінді. Жеке басыны мддесі дегенде білайырды а патша мен оны скеріне ара сйеп, ш жзге з стемдігін жргізер лкен хан болысы келетін ойын мезегендері. Тосан тілекті тйінінен жаратылан сайыпыран хан ол кезде мндай масат, пейілден млде ада, таза болды деп айту да иын еді. Етек алып кеткен осындай зара тсінбеушілік пен жіктелу салдары аыры анды уаиалара келіп соты.
1748 жылы Орынбор губернаторы И.И.Неплюевпен келісім жргізіп, айтып келе жатан сапарында сатынды саясат жргізіп жрсі деген желеумен абыра зеніні бойында зіне баас ескі дшпандары Бара слтан мен Сырлыбай, Баймрат батырларды олынан жоарлара алаш рет ойсырата соы берген, ш жз скерін азатты соысына бастап шыушы кіші жз ханы, дарабоз, дарынды бас олбасшы білайыр хан аза тапты.
Аз адаммен келе жатып тосауыла рынып, сол рыста жарааттанып ат жалын ша лаан хан жрегіне Бара слтан з олымен арыстай ара анжарын адап, мратыма жеттім, елім, енді маан не істесе де кндім деп ашы далаа масаттана айайлап шапаны ататы жазушымыз Ілияс Есенберлинні кпшілікке танымал йгілі «Кшпенділер» атты трилогиясыны «Жанталас» деп аталатын екінші кітабында шыншыл баяндалады (Алматы. 1973 ж. 167 б.).
Хан лімін аясыз алдырысы келмей, кезінде Сейітл хажымен Самаран маындаы Нратада оныстанан 40 мы алшынды билеген Айтл биді баласы Кедей биден туан Трке батыр мен осла би Кенесары слтанны арындасы Бопай ханшамен осылып, Орынбор генерал-губернаторы И.Неплюева білайыр ханды лтірген Бара слтана барынша атал жаза олдануды срап, тініш хат жазаны белгілі (Т.Дайрабаев, «Сырды сырлы сыры». Арыс. Алматы. 2005 ж. «Шменні алтын саасы» тарауы. 149 б.).
Осы жерде айта кететін жай мынау. Хан бір зі шешім шыарып, а патшаа бір зі хат жазбаан шыар дейміз. асында аншама ру басы би, батырлары болды. Не істесе де солармен кеесіп барып істеді ой. Біздіше хан сатынды жасаса кейін артынан зге ру, трелер арасынан жоарыдаыдай айтулы іздеуші, жотаушылар тобы шыпас еді деп те ойлаймыз. Бара слтанны рекеті айбыны асатап бара жатан ханды кре алмаушылытан туан жала екендігі кпе-крнеу.
Біратар зерттеушілер азулы, аылды, сайыпыран білхайыр хан Жайы казактарыны басыншылы рекеттеріне здіксіз, толассыз тойтарыс беріп, Орыс империясыны сонау 1 Пётр патшаны кезінен-а шексіз, созылып жатан аза жерін жаулап алуды масат еткен жымысы, йтыры геосаясатын таматарына кесе-клдене трып алан сйектей болдыртпай, жзеге асыртпай келген хан, сондытан амалы алмаан а патша астыртын оан Бара слтанды айдап салып, аыры кзін жойып тынды деп жазып жр. Сздері исынды деп санаймыз.
Жоарыда брмаланып аударылан деп айтандайын, осыан дейін барлы дерек кздерінде жртшылыа білайырды а патшадан бодан срап жазан хаты деп сынылып келген жатты жалан екендігі жуырда аныталды. анша заман тсе де Алла-таала аыры шындыты жарыа шыарды. Мрааттарды бірінен білайыр хан жазан хатты тпнсасы табылды. Оны мазмны біз білетін жатпен ш айнаса сорпасы осылмайды. Сзіміз длелді болуы шін біз осы жайды зерделеушілерді бірі, трік тарихын ертеден-а зерттеп, талай ебек жазып келе жатан, кпшілікке ке танымал, тарих ылымдарыны кандидаты, Мадрид жне аза-Американ университетіні профессоры, испан, португал тілдерінен азаты аса жетік маманы, зіміз кптен білетін алшын Самат тениязовты жуырда ана, яни ткен жылды 11 желтосанында "Ана тілі" газетіні 49–50 нмірлерінде жариялаан "Жаа заманны шамшыраы – аза мемлекеті" атты зерттеу ебегінен зінді сынамыз. Онда білайыр хан турасында былай деп жазылан: "аза-орыс атынасы тарихындаы трагедияны лкені Атабан шбрынды оиасы болса, лт-азатты соыстарды жарын тарихы білхайыр хан бейнесі екенін мойындаймыз. Бл жадайды сонау 90-жылдар соында академик М.озыбаев пен профессор Ж.асымбаев – білхайыр хан тарихын айта арау керек деп мселе ктерген еді. аза хандарыны еліміз тарихындаы орнын "лт мддесі шін асырлар бойы крес жргізген з-Жнібек хан, Керей хан, асым хан, з-Туке, білхайыр хан сияты тлаларды дуір тарихында шотыы биік-а" (8) деп жазан еді М.озыбаев. білхайыр Ресейге арсы 48 жыл бойы соысып, алайша бодан болуа тініш жазды екен деп кдіктенген Ж.асымбаев осы тарихи тланы тарихын айта арау керектігін айтан еді (9). Алайда 2000 жылы білхайырды тарихи хатыны тпнсасы оыланда тбеден жай тскендей сер етті. Біз осы уаыта дейін оны орысша аудармасын пайдаланып келіппіз. Сол орысша аудармасы талай рпаты жаылыстырып келген еді. Аыры шындыты тбіне ол жеткіздік.. Сол тарихи хатта "боданды" туралы бір сз жо екенін кріп тарихшылар атты уанды (10). тте, білхайыр хан тарихын айта арайтын ылыми конференция ткіземіз деп жргенде М.озыбаев пен Ж.асымбаев айтыс болып кетті де аясыз алды…"
Керемет емес пе, автор оушы ауыма атышулы хатты орысша аудармасы мен тпнсасын салыстыра зерделеу шін атар сынады. йткенмен оны зге гімені арауы ой деп шежіремізде келтірмедік. Оып, білгісі келген ауыма ол газетті тауып алу сте иын емес. Сйтіп шындыында да лкен уаныша орай, бгінгі рпа аза шін жанын иан бірегей, біртуар, дарабоз тла, бабалары білайыр ханды кезінде а патша йымдастыран ара жаладан бгіндері осылайша атап, арашалап алып отыр.
Сонымен ниетіне кесе-клдене кедергі, тосауыл болып келген аза хандыыны апасы іспеттес кіші жз лысынан білайыр ханды алып тастау арылы лы Орыс империясы крші жатан ланайыр аза жерін ан ткпей басып алу, отарлау саясатын осылай бастады. Кейін бл дата ызыл Кеес заманында «азастанны Ресейге осылуы» деген атпен тарихымызда елеулі із алдыран айтулы оиаа айналаны аны. Бл жат сол кезден бастап, азастан егемендік пен туелсіздік алан сонау 1991 жылды желтосанына дейін з кшін жойан емес.
лбетте, патша кіметі аталмыш келіссзді бетке стап, осыан дейін жасырып келген тпкі масаты–аза жерін отарлау саясатын енді ашытан-ашы жзеге асыра бастады. Ежелгі аза жерлері зін-зі билеу еркінен айрылып, бодауа тсті. Шаруалар малы мен жаныны кепілі болып келген жаз жайлауы мен ыс ыстауларынан, шрайлы деген рістерінен айрылып, жта, аштыа шырады, трмыс жадайлары ауырлап, лдырай бастады. азатарды блшектеп стауды тиімді санаан орыс кіметі мен жоар билеушілері неше трлі улы-смдыа барып, оларды бір хана баынан кшті мемлекет руына іс жзінде жол бермеуге тырысты.
Мны брі жрт пен жеке дара билеуді кксеген хандар арасында тсінбеушілік пен толу туызып, лкен хандыты іргетасын шайалтар жайсыз жайлара алып келгені аны. Алайда, Аллаа шкіршілік айтамыз, мемлекеттігімізді саталудан сатап, ханды билігін бір ол мен бір нотада стап алуа бар кшін салып тырысан креген хандар мен халы арасынан шыып, бірлікке шаыран Бар сияты айтулы би, жыраулар табылмай алан жо. Барды елге ой салып, бірлікке шаыран "Керей айда барасы?!" деген ататы жыр-декларациясы осы кезде туан еді.
Сонымен білайыр хан аза тауып, білммбет хан айтыс боланнан со, азаты бір жаы жоар, бір жаы орыс – екі отты арасынан оны елдігі мен мемлекеттігін аман сатап алып шыуа бар аыл-айласын салып, кп рекеттеніп, тырысандарды ішінде Абылайдан ткен зге сыла хан болмады. Азан шаырып ойан аты білманср болып саналатын ол 15 жасында білайыр ханны жоарлара арсы лт-азатты кресінде жауа атасыны атымен "Абылайлап" атойлап шапан жанкешті ерлігі шін жрт арасында Абылай аталып кеткен еді. аза хандыы сол кездері, дайа шкір, тап осы дарынды, саясаткер, аылды ханны білгір имылдарыны арасында мемлекеттігін жоалтып, ыдырап кетпей, таы бір зобала кйреуден аман алды. йткенмен мндай ауіп-атер аза хандыыны басынан оны аырына дейін бір сейілмей ойды.
Блай дейтін себебіміз, 1756–58 жылдары Цин империясыны манчжур-ытайлары 90 мыа жетерлік лкен скер шыарып, здеріне шабуылдап оймай жрген жоарларды тптиянына дейін тк алдырмай, біржолата ырып салып, аза шекарарасына жаын келіп оныстана бастаанда да Абылайа осы орыс аюы мен ытай айдаарыны арасында жан сатап алу шін таы да не бір дипломатиялы айла-рекеттерге барып, жанкешті саясат жргізуге тура келді. Екі бірдей кшті жауа арсы кресте ол Ресей патшалыына ара сйеп, онымен одатас болды, ал одан ызар кргенде ытай жаына арай аырын ойысып отырды. Сйтіп жоарларды кебін киіп ырылып, елдігі мен мемлекеттігінен айрылып, тарих аренасынан біржолата жоалып кетпеуі шін кп рекет етті.