Чтение онлайн

Абылайды бл іспеттес зге тірліктерін тгел тізіп айтып жатпаса та билік пен мемлекетаралы арым-атынас шін зілмей жріп жатан осындай ым-уат, жан беріп, жан алысан, ызу саяси істер барысында оны з жртыны экономикалы хал-ауалы мен трмыс жадайын да олдан шыарып, мыт алдырып алмаанын айта кету керек секілді.

Ел бірлігін стап, мемлекет уаты мен оны ораныс кшін сатап алу шін крші елдермен сауда-сатты атынастарын збей жргізіп, дамыта беру аса маызды іс екенін жасы тсінген ол кршілес елдермен трлі сауда-сатты келісім-шарттарын жасап, жаа керуен жолдарын ашты. Оларды ауіпсіздігін амтамасыз етіп, саудагерлерге біраз жеілдіктер беруге барынша тырысты. Брін бірдей тппіштеп айта бермесек те соларды бірі ел солай атап кеткен йгілі "Абылай жолы" еді.

Бл турасында бізге аза Совет энциклопедиясы: "18 асырды орта шенінде Абылай хан белгілеген сауда-керуен жолы. азіргі Семей обл., Абай ауд-ны батысынан басталады. Шыыс тауын бктерлеп, Ертіс зеніні сол жаын бойлай, шыыса арай созылып жатан бл жолды халы "Хан жолы" деп атайды. Ел аузында оны "Шады жол" деген де аты бар",-деп баяндап береді (Алматы. 1972 ж. 1 т. 36 б.).

Халы да, тарихы да хандар мен би, батырлар бас осан лкен рылтай жиылысында боз биені стіне шомылдырып, а киізге ктеріп, лы хандыты лкен ханы етіп сайлаан соы хандарыны бірі Абылайды елі шін сіірген осындай ерен ебегін осы кнге дейін еш мытпа емес.

Абылайдан кейін Ули слтан (1781–1819) тек «Орта жзді» биледі. 1783–1787 жылдары а патша мен олармен ауызжаласан хан-слтандара арсы трмыс-халдері нашарлап, наразылыы кшейген «Кіші жз» азатарыны 14 жыла созылан (1783–1797) Сырым Датов бастаан лт-азатты ктерілісі бр ете алды.

Ктеріліс аяталаннан кейін аратай, Жантре сияты слтандарды арасында айтадан таа талас басталды. Соны салдарынан бейбіт ауылдара шабуыл жасау, оларды малын айдап кету, барымта, кісі лтіру кбейіп кетті. Жыылан стіне ждыры дегендей, Жайы казактарыны да анйлы тонаушылы рекеттері жиілей берді. Бл 1795–1796 жылы жттан лі оала алмай, атты кйзелген жергілікті біраз жртты шарушылыы мен трмысын жндеп алу шін жаа оныс іздеуге мжбр етті.

Сол кезде билік еткен орыс патшасы Павел І-ні рсатымен 1801 жылды наурызында Бкей слтан бастаан «Кіші жз» азатарыны бір блігі оны алматар тастап кеткен Орал мен Еділ арасындаы Нарын жеріне кшті. Орыс мемлекеті шін хандыты блшектеніп ыдырауы тиімді еді. Сондытан олар бан арсы бола ойан жо.

XIX асырды басында Бкей слтан осы жерде з хандыын–Бкей ордасын рды. уелде й саны 5 мыдай болан азатар 1812 жылы 7500, 1819 жылы 8500, 1825 жылы 10 490 йге жетіп, халы саны 50 мынан асып кетті. Бкейден кейін орданы оны туысы Шыай слтан, ержеткен со лы, тарихтан белгілі 1836–1837 жылдары орын алан ататы Исатай–Махамбет батырлар бастаан халы ктерілісін аяусыз жаншып басан Жгір хан биледі. Жгірден кейін патша кіметіні жымысы саясатымен мнда ханды кімет млде жойылып, Орданы «уаытша кеес» деп аталатын патша чиновниктері басарды. А патшаа кпе тсында ршіген бірттас кшті аза мемлекетіні боландыы тиімсіз де, ауіпсіз де емес еді.

аза хандыыны зге жерлерінде де осындай жайлар орын алды. азатара стемдігін бден кшейтіп алан патшалы Ресей кіметі осындай йтыры діс-тсілмен отаршылды анау саясатын жргізіп, оларда ел басаруды жалпыресейлік тртібін орнатуа кірісті. аза хандыыны басына тскен асіретті тарихты алашы аралы беттері осылай ашыла бастады. Ханды 400 жылды егемендігі мен туелсіздігінен кейін басына Ресей патшалыыны боданды амытын алай лшеп кигенін зі де білмей алды. Ули хан лгеннен кейін (1819) «Сібір азатары туралы Устава» сйкес (1822) «Орта жзде» ханды кімет біржолата жойылды. «Жз» жері сегіз округа блініп, оларды аа слтандар басарды. «Кіші жзді» соы ханы Шеразы Орынбора шаырылып, оан кміс ашамен 150 сом айлы таайындаланымен ол елді тек номиналды билеушісі ана болып ала берді. Іс жзінде орданы мнда да патша кіметі таайындайтын аа слтандар бліп басарды.

Патша кіметіні бл отарлы реформаларына атты арсылы крсетіп, ліспей беріспей табаны аттай 10 жыл бойы ат стінде ерлікпен соысан Абылай ханны немерелері, асым тре лдары Кенесары хан (1841–1847) мен Наурызбай слтанны халы-азатты озалысы тарих дестесіне «Кенесары–Наурызбай ктерілісі» деген айдарлы атпен енді. Сйтіп бір кездегі лкен аза хандыыны саяси-шаруашылы рылымы аыры осылайша саталып згеріп, біржолата мемлекет болудан алып, жойылды.

Не десеіз де зііз білесіз, біра бл жоарыда айтылып кеткен аламы жйрік асар тарихшы-жазушымыз Илияс Есенберлинні йгілі трилогиясында айтылатын, халын а патшаа арсы креске тбегейлі біріктіріп, тгелдей ктере алмай бден кйзеліп, пшайман болан Кене ханны ел аузында алан ататы, улие дерлік тсімен алай дп келгенін арасаыз. Онда улет асаалдарыны жоруы бойынша Кенесары жртыны алдынан алдымен арыстан болып аырып, кейін жолбарыс болып жлынып, соынан асыр болып азу тісін аситып, бдан кейін тлкі болып жылмиып жгіріп ткен, аыры баа-шаяна айналып, жерді уыс-уысына кіріп бара жатан жайсыз жайын крген. Бан не дерсіз.

Біра халы батыр лдарыны ерлігін мытпай, олара арнап аттары белгілі исса, дастандар жазды. Бертінде Олжас Слейменов Кенесары хана арнап зіні «Сарыкене» атты белгілі леін шыарды. Бгіндері ел ордасы Астанамызда Кенесары хана арналып ккпен таласан биік тырлы ескерткіш ашылды, оны аладарыны біріне аты берілді.

Сонымен аза хандыы туралы гімемізді рі арай сабатар болса, трлі илы кезедерді басынан ткерген азатар сырты кштерді арсыз араласуымен мемлекеттік дербестігінен айрыланымен, дайа шкір, ішкі этникалы ттастыын – зіні аза деген лтты сипатын брібір жоалтпай сатап алды. Бл тарих аренасында бірде ыдырап, бірде айта осылып келген азаияны брыны кшпелі ру-тайпалары аза хандыыны рамында ткізген 400 шамалы жыл ішінде бірттас аза лты болып бітеайнап, ажырамастай кірігіп, бірігіп лгергендігіні арасы еді.

лт болып алыптасу ай елді тарихында болмасын лан-айыр уаытты амтитын тарихи лы процесс ой. Бгінде анша крескенімен лт болып бірігіп, мемлекеттігін ра алмай пшайман жрген аншама жртты білеміз. Баытымыза орай бгінгі сіз бен біздер тап осы аза хандыы кезінде, дайа шкір, лт болып йып лгердік.

Осылай аза хандыы мен оны жойылу тарихы жнінде жгірте отырып болса да бірсыпыра жайды айтып ттік. Ендігі жерде оны райтын «жздер» жайлы баяндаса орынды-а сияты. йткені алай аза боланымызды, алай аза хандыын ранымызды, сйтіп лт болып алыптасанымызды білгеннен кейін азаты ай жзінен, ай ру-тайпасынан рбіп тарайтынымызды да білуіміз керек емес пе? Бл бліну емес, аза деген бірттас лкен дниені неден тратындыын саралап, пайымдау. Аза екеш азаларымызды да танып, білу шін микроскоптарды астында зерделеп, оларды са жасушалардан, ал оларды з кезегінде молекулалардан, ал оларымыз жай кзге крінбейтін атом, электрон, позитрон, нейтрондардан тратындыынын білеміз ой. Ендеше, гімемізді ендігі желісі азаты осы жздері мен оны райтын ру-тайпалары жайлы болма.

4 блім

ЖЗДЕР АШАН, АЙДАН ШЫАН?

аза Совет энциклопедиясында «Жз» сзіне тмендегідей анытама беріледі: «15–16 -да азастан жерінде алыптасан ру-тайпалы бірлестіктер. «Ж» атауы араб тілінде белгілі бір ттас нрсені блігі, саласы деген ымды білдіреді. азастанны табии ерекшеліктеріне, онда ежелгі заманнан бері мекендейтін кшпел ітайпалар мен руларды шаруашылы жне саяси жадайларына байланысты «ш жз» деп аталатын бірлестіктер пайда болды. лы Ж. бірлестігі Жетісу жерінде, Шу жне Талас, Сыр, Іле зендеріні ке алаптарында те кне заманнан алыптасан. Орта Ж. бірлестігі Сарыара атырабында Арын тайпасыны, Кіші Ж. бірлестігі Бат. азастанда Алшын тайпасыны тірегіне топтасан. Сондытан да бл бірлестіктерді халы арасында «лы жз–йсін», «Орта жз–арын», «Кіші жз–алшын» деп те атай береді»,– делінген (аза Совет энциклопедиясы. Алматы. 1974 ж. 4 т. 520-521 б.б.).

Ал халымызды академик-жазушысы Сбит Манов зіні «Халы мрасы» атты зерттеу ебегінде «ш жз» атауы жнінде: «Орысты Шыысты, сіресе Орталы Азияны, аза даласын зерттеген алымы Бичуринні айтуынша, бізді дуірімізді 635 жылында, азіргі аза даласында тркі тілдес кшпелі сатар здеріне шабуыл жасап, тынышты бермейтін ытайлара арсы ш орда: йсін» жерінде лкен орда, Есіл, Ертіс бойында Солтстік орда, Балаштан Каспийге дейін Кіші орда болып топтасан. Бичуринні айтуынша аза жздері осы ш ордадан басталады. Мен бл пікірді олдауа бейіммін»,-дейді (Алматы. 1974 ж.).