Шежірем сыр шертсе
Шрифт:
Ал азастанны ебек сіірген мдениет ызметкері бдули араллы зіні «лы йозілер»-ден «ш жз»-ге дейін» деген мааласында: «ытайды жазба жылнамасында: «лы йозлер» (лы жздер) жыл санауымыздан брыны Ш асырда ытайды батыс-солтстік ірін оныстанан ежелгі лыстарды бірі екені айтылан. Кейін блар батыса арай ауанда «лы йозілерді» кше алмай алан бір блігі Наншан тауына шегініп, сол жердегі тайпалармен араласып кеткен де, блар «Кіші йозі» деп аталан.Бдан біз «жз» деген атауды те кне сз екенін, кейбіреулерді айтып жргеніндей, сан маынасында емес, ежелгі лыстар мен тайпалар бірлестігіні аттары екенін аарамыз»,-дейді («Ана тілі» газеті. № 27. 1997 ж.). Бан бізді осарымыз, «йоз» сзі тілімізде транскрипцияа шырап, кейін зімізге йреншікті «жз» атауы болып пайдаланыландыы кмн келтірмейді. Алдыы ебек зіндісінен де, кейінгі маала тзіндісінен де атынымыз, «жз» сзіні астарында, араллы айтпашы, санды мн емес, затты маынаны жатандыы. Тйгеніміз, азаты ру-тайпалы «жздері» сол кне «йоздерден» бастау алатын бірлестіктер емес, з дуірінде аза хандары мен билеріні шы-иыры жо лан-айыр саымдай созылан сары даланы мекендеген сансыз кп ру-тайпаларды билеп-тстеуді жеілдету шін, сіресе соыс-тйіс кезінде «бір жаадан бас, бір женен ол шыара» тез йымдасып, жмыла рекет, имыл жасау шін ескіден еске тсіріп олданылан кімшілік басару жйесіні бір крінісі десек шындыа жаындай тсетін секілдіміз.
аза хандарына дейін де дала сахарасыны билік жйелерінде жздер деп аталмаса да жздерге сас, соларды елестететін трлі ру-тайпалы бірлестіктер мен лыстар боландыы белгілі.
Шежіреші Зайыр Садыбековті «аза шежіресіндегі»: «Жз–аза болып алыптасудан брын, «Дешті ыпша» дуірінде ралан айматы ода. Оан біріккен тайпаларды брі бірдей бір атадан емес. Жз–кне тркі тіліндегі «Дз»(дала) деген сзден шыан. азата «ла дз» деген сз бар. Ол ла дала деген маынада. Бір деректе «Жз» араб тілінде «блік» дегенді ааартады дейді. айткенде де «Жзді» пайда болуына жз-жзден ралан скерлерден шыты дегенге араанда айматы ым–«Дз» (Дала) деген сз олайлы сияты. «Жз»–ойрат тілінде бірттас нрсені блігі деген ымда. Жзді Жошы заманында йсін Майы би блген деген пікір шындыа жаын. Себебі сол кездегі тайпалы лыстарды басаран билерді ішіндегі ата-абыройы мен лауазымы жоарысы Майы би еді. Ол Дешті ыпшатаы трік-монол жртында мейлінше рметке, сенімге ие болан адам. Сондытан оны кзі тірісінде-а: «Тгел сзді тбі бір, сз атасы Майы би»,– деген анатты сз айтылып жрді.
Майы би Шыысханды лы хан етіп сайлаан 12 биді бірі жне бірегейі еді. Сол себепті Шыысхана адірлі болды. Оны ел билеудегі аылшысы еді. Кейде Шыысхан жорыа аттананда зіні орнына ел басару билігін тек Майы биге тапсырып кететін болан. Шыысханнан кейін ол Жошы лысыны «Дешті ыпша» блігін жне Жошы скеріні о анатын басаран.
Мемлекеттік, скери рылысты жасы білген ол сол кездегі «Дешті ыпша» одаыны басару ісін жасарту масатында ланайыр жерді алып жатан тайпаларды ішкі-сырты маызды істерін здеріне тн жадайа байланысты шешу шін билікті тізгінін блісуі–асан білгірлік жне табии нрсе.
Жзге (аймаа) блу, ондаы тайпаларды ежелден келе жатан жер жатысыны, мір тіршілігіні, дстрлеріні сыбайластыына арай жргізілген. Сонымен атар Майы би р жзге ран мен таба жне оларды Нота аасын белгілеп берген. ран мен таба жздер ішіндегі тайпалар мен руларды біріктіріп, оларды одаын ныайтуа баытталды. лы жзге жне бкіл аза тайпасына лы (Нота аа) етіп Жалайырды, Орта жзге Арынды, Кіші жзге Алшынды лы етіп белгілейді. Сол сияты Арын ішінде Тараты, Алшын ішінде Тама Нота аалыа ие болады»,-деген (З.Сдібеков.«аза шежіресі».Ташкент–Узбекистон. 1994 ж. 126–127 б.б.) жне аза Совет энциклопедиясында келтірілген: «Ж-дер бірлестігі кптеген тркі тілдес тайпаларды негізінде бір ттас аза халыны алыптасуынан брыныра пайда болан да, кейінірек сол халыты жеке бліктері есебінде бізге дейін жеткен»,– деген мтін жолдары бізді жоарыда айтан болжам– пікірлерімізді растыын крсетеді. (аза Совет энциклопедиясы. Алматы. 1974 ж. 4 т. 521 б.). Сондытан бл кімшілік басару жйесін аза хандарына алыстан іздеуді керегі болан жо. Ол кешегі здері болмаса да келері ку болан, бабаларынан мирас боп айтылып, жазылып алан Шыысханны "Ясысы" сияты ел, лыс басару жйесіні ілім-тлімдері мен тжірибелері ме дейсі.
Бл айтандарымыза аза Совет энциклопедиясындаы «Майы би» мааласынан осарымыз: «М.б. аза руларын ш жзге ( «Жз»–арабша «блік», «блім») топтап, йсін бастаан блікті лы жз, абанлы Болатожа бастаан блікті Орта жз, оамлы Алшын бастаан блікті Кіші жз деп атады. Ноайлы хандарыны бірі, ызыл Арыстанны баласы Ахметті (Алаша хан) лытауда ш жзді ханы ктерді (. Жз). Ол лыса кірген 40 руа таба таратып, табаны р руды негізгі ерекшелігіне арай белгіледі. лыста бірінші туды стаан йсінге «Жалау», ортада жретін Арына «Кз», жауа алдымен шабатын Алшына «Найза» табасын берген. 40 руды табасын жартаса ашатан. Табалы тас–«Майы табасы», кейін жер атымен «Нра табасы» атанан. …М.б– ді збек, татар, башрт, араалпа халытары да з биі деп есептеді. Бан Тбе биді ойылдыр, Мекре есімді балаларыны осы халытар арасына барып,сіісіп кетуі себеп болса керек»,– деген кейде ішінара аыздардан да алынандары бар апар, малматтар (аза Совет энциклопедиясы. Алматы. 1975 ж. 7 т. 383–384 б.б.).
ызыы–осы кне шежірелерде кездесетін аза, лы жз, орта жз, кіші жз сияты термин, атау, ру белгілері кні бгінге дейін згерместен осы аталмыш жздерді ран, табаларымен сйкес келетіндігі. Мндай састыты кне жазбалардан молынан шыратуа болады. шырата отырып, Майы би ріде емес, кні кеше, Шыыс ханны кезінде-а билігін пайдаланып, Дешті ыпша жерінде брыны аза ру, тайпаларынан мемлекет, ханды трінде болмаса да жер жапсары мен жрт тіршілігіне орайлас жздерге блінген, бір кездегі азаия трізді лысты кімшілік-басару жйесін рып, олара байыры аза атын айта жаыртып, айырып бергісі келгендігін байайсыз.
Жаыртып ана оймай, оны біржолата орнытырып, алыптастыру шін олынан келгенні брін істеп баанын кресіз. Осы ретте оны болаша аза мемлекеттігі мен лттыын алыптастыруа, оны алы шарттарын жасап, іргетасын алауа лкен лес осан данышпан дала ксемдеріні бірі ме дейсі. Майы бидей ксемдерді осынау тірліктеріне арап, «анына тартпаанны ары сынсын» деген ежелгі мтел еріксіз есіізге тседі.
Оны іскер тірліктері, тарих крсетіп отырандай, ол лгеннен кейін жаласын таппай, тотап алан жо. Оны таудан аан блаты блау кшіндей елдікті, туелсіздікті, еркіндікті асаан сиеттерін рі арай рпатан рпаа аманаттай аыз етіп жеткізуші Бар, Асандай аылгй жыршы, жыраулар ел арасынан шыып жатты. Олар Керей менен Жнібек сынды слтандар мен олара баынышты йымдасан алы жртты жігерін айтпас креске айра тастай жанып, білеп келгендіктері белгілі.
азатар «жздік» кімшілік-басару жйесіне ресми трде негізінен асымханлы Аназар ханны тсында кшірілді. азастан ылым академиясыны корреспондент-мшесі Серали Толыбеков зіні «аза шежіресі» атты кітабында бл хан елін «ш жзге» 1538 жылы блгенін айтады. зіне Моолстаннан осылан ру-тайпалара «лы жз» деп, Аорданы Сарыарадан Шу іріне оныс аударан ру-тайпаларына «Орта жз» деп, ал Ноай ордасынан блінген алшындара «Кіші жз» деп айдарлатып ат таады. лбетте, олар «жздерге» алып жатан географиялы айматарына, тіл ерекшеліктеріне, тарихи тадырларына, мдени-трмысына, дет-рып, салттарына, шаруашылы ксіптеріні біртекті, састыына орай осылай айта жіктеліп, блінгендері аны.
«лы жз» бірлестігі Жетісу жерінде кне заманнан оныстанып келе жатан Шу мен Талас, Сыр мен Іле зендеріні нарлы ке алаптарын иеленді. «Орта жз» бірлестігі сайын Сарыара даласы мен соан иыы тиіп жатан жаын жерлерді жайлады. «Кіші жзге» Еділ, Жайы арасы мен Орал маына дейінгі жерлер тиді. лбетте, билігіне арай р ханны кезінде бл жерлер бірде олдан шыып, бірде айта иемделініп, бірде тарылып, енді бірде кеейіп отырды. Сондытан соыс-тйіс жиі болып тран аумалы-ткпелі заманда плен жер тгендікі деп біржолата кесіп айту иын еді. Бгінгі мені жерім ерте згені иелігіне айналып кетіп жатты. Брі шартты трде кесіліп, белгіленіп отырды. Біз де шартты трде айтып отырмыз.
Тілі дегеннен шыады, «ш жз» жртыны сол кездегі тіл ерекшеліктері диалектілер трінде кні бгінге дейін саталан. Мысала, батыс азастандытар бізге машы емес «аса», «нн», «не зат» сияты сздерді жиі олданады. Сосын олар ауыз-екі тілінде «лы жз» йсіндері сияты алыстан орап, майдалап сйлемей, кісіні лкен-кішілігіне арамай «сен» деп турасынан тартып сйлейтіндігін де айтып кетсе болады. Сол сияты ызылордалытарды да н айту уені мен ыраына, терме тарту ерекшеліктеріне арап, згелерден тез айырып, тани аласыз. араалпастан жатан келген азатар тіліміздегі «мал», «жарайдыны» орнына «боладыны» кп олданады. Ал тойхана ткізерде жасайтын дет-рып, дстрлеріміз, ырым-жырым, жоралыларымыз зінше. Осы кндері балаларымыз йленер болса, баратын жеріні салт-дстрін лек-шлек болып срастырып жатанымыз. Алайда, бл бізді бір лт ішінде да-жекжат, дандал болып, зара тсінушілік, сыйласты, жарасты тауып, бір кені балаларындай тату-ттті мір сріп, трмыс рып жатуымыза кедергі жасап жатан жо. Бл сонау асым, Аназар хандар тсында да лт болып топтасып, з мемлекеттігімізді руа нсан келтірген емес.
улетімізде біразымызды аналарымыз, наашыларымыз, енді біразымызды да-жекжаттарымыз, ал кше басып келе жатан біраз скеле рпатарымызды шаыра йтысы, мірлік жансеріктері–келіншектері жер жннаты Жетісу мен шбі шйгін, суы салын сайын Сарыара даласын мекендеуші «лы» жне «Орта» жз, сондай-а кейбір жздерге кірмейтін рулардан боландытан, осы жздер мен сол рулар тобы хаында да м ысаша болса да малмат беріп, гімелеп, тіл сындырып кеткенді жн деп тапты.