Чтение онлайн

Дьэ биир к?н куолубунан ?лэлээн баран, ?рэ?и кэрийэн, Чэкээ муостатыгар тиийдим. Манна ?рэх кэ?иир сирэ, ?с кыра к?л?ччэлээх. Мин ???ээ сыыр быарыгар сынньана олордум. Арай элбэх кынат ку?угураан тыа?аата. ?рд?к мэ?э халлааны ?р? хантайан к?рб?т?м: отучча кус ортоку ууга т??эн барылаата. Мин аргыый а?айдык ??мэн киирдим. На?аа сымна?ас кустар эбит. Барыта чыркымайдар. Арай от быы?ыттан атыыр судьу т?б?т? к???ннэ, ону хаптаччы ыттым. Онтон ты?ыта дайан тахсыбытын охтордум.

Салгыы баран истим. Биир атыыр чыркымай иннибиттэн к?т?н тахсан ?рэх то?ойугар тиийэн т?стэ. Аргыый хааман киирдим. Арай к?рб?т?м: атын чыркымайдар хоро?он а?ай олороллор эбит. Ма?най хаастар дуу дии санаатым, ?р толкуйдуу барбакка, биир чуга?ын ыттым. К?т?рд?р?м ?рэх то?ойун эргийэ дайдылар. Мин, ботуруон укта-укта, бы?а с??рд?м. К????? ???с гыммытым, хайа сах аа?ан эрэллэр эбит. Кэнники ку?у ыттым – умса кэлэн т?стэ. Онтон инникини ыттым – тиэрэ кэлэн т?стэ. Ылан к?рб?т?м: хаас са?а кустар. Мин «туох кустара буолла?ай?» диэн толкуй б????? т?ст?м. Онтон улуннар бы?ыылаах диэн сэрэйэ санаатым.

Муоста?а тиийэн баран, т?нн?н кэлэн дурдабар хоннум. К?л?ччэм кыра ба?айы да, кэлбит кус бы?а ааспат. К?н тахсыыта кэлэллэр. К?н сарда?атын утары к?рд?хх?, халба атыыра т???э са?аран бастаан и?эр буолар. Эбэтэр чааппара к???нн?р барахсаттар т??лэрэ-??н?р? кэрэтин. Мородулар, чыркымайдар астыктарын. Хайа булчут маннык кэрэ к?ст??ттэн долгуйан нохтолоох тойон с?рэ?э к??скэ тэбиэ, хай?ахтаах хара быара хамсыа суо?ай. К?л?ччэм кыра буолан, халлаан сырдаабытын кэннэ кэллэхтэринэ, туох баар кэрэ ??н?р?-дь???ннэрэ бу баар курдук дьэрэлийэн к?ст?р. Ууга т??эллэригэр кынаттарын араастаан хамсаталлара этиэхтэн эриэккэс. Аны кынаттарын тыа?а дьикти кэрэ дор?оон буолан и?иллэр. Айыл?а барахса??а сынньанан, ол саас олус ?ч?гэйдик бултаабытым.

Хайахсыкка ?лэлии сылдьабын. Учуутал к?н?гэр ?р??т?б?т. ?р?б?л? ту?анан, матасыыкылынан дойдубар тиийдим. Ийэм «убайдары? Нуучча ?рэ?ин ба?ын ??тээнигэр бааллар» диэбитигэр, ?л хабаат, онно ыстаннардым.

??тээ??э киэ?э тиийдим, дьонум ??рэ к?р?ст?лэр. Убайдарым, аба?ам, таайым Мэхээлэ уонна а?ам булка ??рэппит ки?итэ ?нд?р?й бааллар. ?нд?р?й турбут-олорбут, к??стээх-уохтаах, ата?ынан лаппа кыанар ки?и этэ. (Билигин уола Тимка улахан булчут).

Киэ?э а?аан баран утуйдубут. Сарсыарда у?уктубуппут – аба?абыт ?л?к?й чэйин оргуппут, а?ын тардыбыт. Би?иги ??тээн та?ыгар остуолга олордохпутуна, о?онньорбут аал уотун арыылаах алаадьынан айах тутта, онтон ньыкырыйан кэлэн остуолга олордо. А?ыы олорон т??лб?т?н ыйыппытыгар ким да са?арбата. Онтон ?л?кс?й т??лбэр ?лг?мн?к бултуохпутун мэ?эйдээтилэр диэтэ. Имири-хомуру а?аан баран, икки а?ыы хайды?ан, хаама бардыбыт.

Син балайда хаампыппытын кэннэ ыттар тайа?ы туруордулар. Сотору со?ус буолаат, саа тыа?а тас-тас гынна. Би?иги саа тыа?ын диэки туос б?т?р???нэн т???нэн кэбистибит. Тиийбиппит, биир эдэр ки?и кыра тайа?ы охторбут. Билистибит. Дьоммут таатталар эбит. Иккиэлэр, биир эдэр уонна саа?ыра барбыт о?онньор. ??рэ-к?т? астыы сырыттахпытына, ыттар ?рд?лэр. Кыра убайым Куока уонна Таатта кырдьа?а?а онно бардылар. Би?иги булпутун астаан баран, дьоммутугар тиийдибит. Ыттар ?рэ сырыттахтарына, убайым урут кэлэн, ты?ы тайа?ы охторбут. Булпутун астаан баран а?аатыбыт. Ол олорон кырдьа?аспыт хайдах ?ллэстэрбитин ту?унан тыл к?т?хт?.

Саастаах ки?ибит ?нд?р?й кырдьа?аска бэйэтэ бы?аарарыгар к?рд?ст?. Кырдьа?ас: «Э?иги ыттаргыт туруорбут тайахтарын с??рдэн и?эн ытыалаан кыра тайа?ы би?иги охтордубут. Оттон э?иги ыттаргыт бууру эккирэтэн, ты?ы тайа?ы ?рс?бэтилэр. Би?иги ыттарбыт ?рэ сырыттахтарына, э?иги ки?игит охтордо. Онон хара тыа суруллубатах ?гэ?инэн маннык: э?иги ыттаргыт ?рс?бэтилэр, онон би?иги э?иэхэ бэйэбит к?р?н эт бэрсэбит, онтон ?рс?б?ттэрэ эбитэ буоллар, т?б? тыыран, а?аарда?ыахпыт этэ», – диэтэ.

Би?иги, эдэр дьон, хомойон с??м т?ст?б?т, урукку о?о дьон сиэринэн, м?кк?спэтибит. Мин «а?аарда?арбыт буолуо» дии санаатым. Онтон о?онньор сирэйбитин-харахпытын к?р?н баран эттэ: «А?а?ыт Дь?г??ссэ бэрт ыллыктаах ки?и этэ, уолаттара бары бултуулларын к?р?н ??рд?м. Онон эдэр дьону санааларын к?т???н, ты?ы тайах к?хс?н а?аарын уонна кыра тайах а?аарын биэрэбит. Эдэр дьон этэ??э сылдьан бултаа?-алтаа?», – диэн ал?аата.

Би?иги ??рэн-к?т?н, булпутун суол кытыытыгар кистээн баран, ??тээммит диэки т???нн?б?т.

Сорохтор сарсыарда туран тайах этин тиэйиэхтээхтэр, онон ?нд?р?й би?иги хаамар буоллубут. ?нд?р?йд??н ?р хаамтыбыт, туох да суол-иис суох. Сотору Сылгы Салайар ?р?йэтин уута кэлиэхтээ?ин, онно чэйдиэхтээхпитин ту?унан эттэ. Мин ол ууну кэтэ?эбин, аччыктаатым.

Арай ол и?эн к?рб?т?м: ?р?йэ у?уор, 300—350 хаамыылаах сиргэ, биир буур тайах утуктуу турар. Айыл?а м?чч?р?йбэт сокуонунан, хаанын тэнитээри, тапталлаа?ын к?рд??н т??н? бы?а хааман баран, ?лт? сылайан, ?р?йэ кындаатыгар сынньана турар эбит. Кыратык ??мт?б?т, ыар?а б?тэн, ыраас сиргэ кэлэн тохтоотубут. Ыар?а мэ?эйдээн, ыттар тайа?ы билбэттэр. Хата дьоммут туох буолан б?кч???-б?кч??? ??мт?лэр диэбиттии дьиктиргии к?р?лл?р-истэллэр. Сааларбытын маска ууран ытыалаан тибиргэттибит. Уончата ыппыппытын кэннэ, кыылбыт с??рдэ. Илин холун со?о сылдьар. Ону к?р?н ??рд?м уонна тайах диэки буутум быстарынан ойдум. Дул?аттан б?д?р?йэ-б?д?р?йэ, ?р?йэни с??рэн туораатым. Ыттар урут тиийэн ойуурга киллэрэн тохтоттулар. Кинилэри ??рэтээри, кыратык ?рдэрэ т??эн баран охтордум.

Дьэ манна буолла ?р?г?й, ??р?? кылаана. Баай Байанайбытын уот оттон арыылаах килиэбинэн к?нд?лээтибит. Тайахпытын астаан, быарын ?тэн, холкутуйан а?аатыбыт.

Киэ?элик борук-сорукка Бассынаай ??тээнигэр тиийбиппит, дьоммут кутаа аттыгар а?аары сабдыгыра?а сылдьаллар. Бултаан сылайан истэххэ, бииргэ бултуур дьону? кулу?уннарын уотун халлаа??а харба?ар кыымнара кэрэ к?ст?? буолан с?рэ?и ?р?к?тэр, быары сылаанньытар. Бултаабыппытын к?р?н дьоммут ??рэн харахтара ча?ылыста. ?л хаба т??ээт, хайдах бултаабыппытын кэпсээтибит.

Онно кырдьа?аспыт ?л?кс?й: «Бэ?э?ээ Таатта булчута ал?аан, б?г?н бултуйбуккут», – диэн ??ртэ. Алгыс ба?а сыалаах диэн итини этэн эрдэхтэрэ.

Хайахсыкка учууталлыы сылдьан, к?????? у?ун ?р?б?лгэ ?лэбиттэн к???ллэтэн, аар айыл?а маанылаан айбыт кэрэ кыыс Амма?а бултуу бардым. Дьэримиэй ??рэ-к?т? к?р?стэ.

Дьэримиэй диэн саар-тэгил у?уохтаах, бэйэтин кыанар ки?и, и?иттэр истэ олоруох элбэх кэпсээннээх, устар ууну сомо?олуур, хомо?ой тыллаах эр бэрдэ. У?ун т??н? бы?а ата?ым кэпсээнин истэн Соморсу??а хоннум. Сарсыарда ты? хатыыта туран икки атынан айаннаатыбыт.

Амма Эбэ?э тиийбиппит – у?уоргу кытыыта ?сс? да?аны то?мокко с??р?г?рдэ турара. Ки?им с??рдэн кэллэ да, с??р?ктээх ууну ?рд?нэн ойутта, у?уор тиийэн т????лэригэр ата халтарыйан ууга бар гынна. Хата эр бэрдэ, кыанар ки?и буолан, атыттан арахсан муус ?рд?гэр ??к?р?йдэ. Уу чычаас буолан, муус анныгар барбатылар. Онтон мин аппын кэстэрэн туораттым.

Ки?ибэр: «Та?а?ы? сиигирдэ, онон т?нн??ххэ», – диибин.

Онуоха: «Булчут то?уохтаах-хатыахтаах, оччо?о эрэ булду бултуугун. Т??рэх ?ч?гэй, б?г?н бултуохпут», – диэн хардарда.

У?уор биэрэккэ уот оттон та?аспытын кыратык куурдубута буоллубут. Амма Эбэ?э т??эр Хаты? ?рэ?и ?р? тахсан бардыбыт. Са?а киис суола ааспытын к?р?н, ыппыт ол устун ойдо. Арай сотору хайа ?рд?гэр ?рэн баргыйда. Аттарбытын сиэтэн, хайаны ?р? с??рэн тахсыбыппыт: ыппыт саарба бэрийэр бэрдин улахан баай тииккэ та?аарбыт. Айыл?а мааныылаах кыыла барахсан мутуктан-мутукка ыста?алыы сылдьара. К?р??хтэн кэрэ бы?ыы-та?аа, т??-??, сытыы сирэй-харах. Баай Байанай биэрбитин бултаан баран, салгыы айаннаатыбыт.

Амма хайатын ?рд?нэн хаамтардыбыт. Дьэримиэй киис суолун ирдээн, миигиттэн арахсан, ту?унан барда. Салгына минньигэ?э, сибиэ?эйэ, ??нээйитэ, ото-ма?а кэрэтэ мин с?рэхпин с??йдэ. Айыл?а абыла?ар ылларан, бултуу сылдьарбын да умнан бардым.

Арай к?рб?т?м: аллараа хайа анныгар икки тайах турар. Аппыттан аргыый т??эн маска баайдым. Ыксаабакка холкутук кы?аан иккитэ ыттым да, та?ы-бы?а сыы?ан кэбистим. Кыылларым онуоха талах кэннигэр аргыыйдык киирэн хааллылар.

Мин тайахтарга чуга?аары, саабын ииттэ-ииттэ т?ргэн хаамыынан хайаттан т??эн истим. Тайахтар суохтар. Талахтан тахсалларын кэтиибин. ?йд??н к?рб?т?м, биир б?лк?й талах кэннигэр тураллар эбит. Маннык чуга?атыахтара диэбэтэх ки?и, со?уйан, саабын эмискэ ?р? к?т???рб?н кытта, тайахтар ыстанан кэбистилэр. Ма?найгы ойууларыгар куобахтаан бачыр?аттылар, и?эхтэрэ ыраахха тиийэ бырда?алаан олордо. У?а диэки ыстаммыты ытан саайдым. Онуоха эргиллэ т?стэ да, миэхэ утары с??рдэ. Мин тамайа сиэлэн эрэр иккис тайа?ы ыттым.