Тыын былдьа?ыгар
Шрифт:
Киэ?э хара?арбытын кэннэ ту?ахтарбын иитэн ?лт? сылайан кэлэн, то? турар ??тээн о?о?ун отуннум, куобахпын астаан бу?ара уурдум, ыйда?а сырдыгар оттор маспын а?ала бардым. Ыйда?а тунаархай сырдыгар ки?и ахтатыттан ыйанар ?рд?к дул?а?а мэ?эйдэтэ-мэ?эйдэтэ ?стэ кырынным, кэлэ-бара алта биэрэстэни адыр?айдаах6 сиринэн хаамтым. Онтон сарсы??ыбар бэлэмнээн, ?рэхтэн уу бастым. Тото-хана а?аан о?охпун ыбылы оттон, туох баар кыра да тыа?ы-уу?у и?иллии-и?иллии, сиэгиргээн сулустары к?р? сыттым.
Аар айыл?а на?аа да кэрэ, улуу да буолар эбит. Адаардаах ар?астаах таас Дьаа?ы хайалара хас м?л?й??н сыл турбуттара буолуой? Икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх т??? да ??рэхтэнэн бэрдимсийбитин, т?р??б?т ийэ айыл?аны аанньа ахтыбакка дьаабыламмытын и?ин, бу орто туруу бараан дойдуга кэлэн аа?ар ыалдьыт, хонон аа?ар хоно?о буоллахпыт. Икки атахтаахтар к?н тура-тура таптаабыппытынан айбардаан, ааргытык дьа?анан, бэйэбит олорор мутукпутун кэрдэр сыаллаахпыт-соруктаахпыт.
Иччитэх улуу хайалар быыстарыгар то?о сытан анаардахпына, икки атахтаах ки?и диэн бу улуу аар айыл?а?а хаар биир кыырпа?а эбит. Аламай к?н к??скэ тыктын, хахсаат тыал т?ст?н – с?тэн-симэлийэн хаала?ын.
Улуу Дьаа?ы аты?ырыы к?рб?т?. Сиэри-туому туту?ар ки?ини ара?аччылыыр, б??бэйдиир эбит. Сорох к?н сыыстаран, чараастык та?нан бардахха халлаан л??к?рэн былыты а?алан хаар т??эрэр, бытар?ан тымныы имийэн, то?муппун а?арар. ???эттэн ким эрэ к?р?-харайа, харыстыы сылдьарын этим-сииним сэрэйэр. Сымыйа дьэргэлгэни эккирэтэн, доруобуйабын алларыппыт ки?ини Дьаа?ы хайалара эмтээбиттэрэ, ону аа?ан суруйар кыдьыкка сы?ыарбыттара. Дьаа?ыга барыахпар диэри сурук да суруйбат ки?и, сурук ?лэтинэн куудьуйан7 тиигинээн турдум. Ба?ар, сиэри-туому, булт ?гэ?ин, айыл?аны харыстыыр ту?унан хайа иччитэ соруйан суруйтараары дьээбэлээбитэ буолуо. Биэс уон сааспар диэри тустар эрэ кыдьыктаах ки?ини тосту уларыппыта.
Ыалдьан нэ?ииччэ салла?наан кэлбит ки?и, с??рбэччэ куоба?ы с?гэн, с??рэ сылдьар буолбутум.
Хайа иччитэ киирэ сылдьыбыт киэ?этигэр, ким-туох ки?и кэлбитин к?р?н та?ыста?а. Онно с?б?лээн атарахсыппакка бэйэ ки?итэ, сиэри-туому, булт ?гэ?ин туту?ар, ???к эбит диэн к?р?н-харайан, ?й??н-убаан этэ??э сырытыннаран ?лг?мн?к бултатта. ??тээ??э со?ото?ун туох эмэ буоллахха ытаа да ыллаа, арба?астаах да абырыа суо?а. Аар тай?а ба?ыгар ким кэлэн быы?ыай?
Дьэ итинник, айыл?а?а эмтэнэн Баай Байанай ?лг?мн?к бэрсэн, эбиитин суруйар ?лэ?э сыстан, то?он-хатан, хатарыллан, этэ??э сылдьан турабын. Э?иилигэр эмиэ амта?ыйан, Дьаа?ы Эбэ хоту??а бултаабытым, ол бэйэтэ туспа кэпсээн. Билигини сымыйа дьэргэлгэни эккирэтэрбин тохтотон, доруобуйабын тупсараары, чэбдигирдээри к?н аайы то?уу хаары тиритэ-хорута кэ?эбин.
Л?к?ч??н К??лэлээ?эр
Биир ?т?? саас Л?к?ч??н К??лэлээ?эр куска бултуу сытабыт. Эбэ быйыл ырбыыламмакка ортотунан сайан, кус к??л ортотугар т??эр. Киэ?э, сарсыарда кус к?т?р кэмигэр кыралаан ытабыт. Сандал саас кэлэн, айыл?а у?уктан, ки?и эрэ с?ргэтэ к?т???лл??х курдук. Ханна эрэ от быы?ыгар к??х т?б?л??х атыыр к???н ты?ытыгар бэрдимсийэн кэ?иэ?ирбит суон куола?ынан маатыр?ыыр, чыркымай ???энэн эрийэ-буруйа к?т?н и?эн чурустуур, сиэдэрэй ??н??х мороду бокуойа суох, кимтэн эрэ ?р???сп?тт??, мин а?айбын диэн уруттуур. Эбэни эргийэ к?т?н, моонньо?оннор д?р?н-д?р?н са?арсаллар, сотору-сотору хаастар айманан аа?аллар, хара тыа?а куртуйах ??р?н мунньан охсон кулдьугуруур, ханна эрэ хабдьы бэбээрэр.
Ити барыта, т??н? бы?а т??? да тары сиэбит ыт курдук то?он бабыгырыы олордоххо, кэрэ иэйии буолан с?рэххэ-быарга сылаанньыйа киирэр. Сааскы айыл?а кэрэ дь???й??т?н истэ олордоххо т??н биллибэккэ аа?ар, онно эбии сотору-сотору чыркымайдар обургулар сирэйгин бы?а охсо сы?ан аа?аллар, ону сыы?а-халты ытан хаала?ын. Итинник т??н?н кус то?уйабыт, к?н???н сири-уоту к?р? таарыйа уу кэрийэбит. Баай Байанай кыралаан бэрсэр.
Соро?ор ыалларбыт билсэ кэлээччилэр. Биирдэ, эбиэт са?ана, ыалбыт Куочукка кэллэ. ?гэс бы?ыытынан чэйдии-чэйдии булт-алт ту?унан кэпсэттибит. Ол олорон манныгы сэ?эргээтэ:
«Би?иги урут, сопхуос са?ана, к???н Баппа?аайы уонна К??к?с ?рэхтэр холбо?ор сирдэригэр Самахха оттообуппут. Ол оттуу сылдьан, харабыт б?тэн, миигин матасыыкылынан бултата ыыттылар. Тыа са?атыгар тохтоон тэйиччи баар элгээ??э, ба?ар туох эмэ суол-иис баара буолуо диэн, к?р? бардым. То? к??с бысты?а хаампытым кэннэ, арай иннибэр икки таба и?эр. Мин суон бэс кэннигэр са?ан хааллым. Кыылларым аа-дьуо чуга?аан баран, сыппын ылан таныыларын тардыр?ата-тардыр?ата, тула к?р?н, сиэгиргээн, олоору?наатылар.
Икки уостаах доруоп саабын аргыый ылан, биир улаханын саам сыалыгар киллэрэн баран, чыыбыспын сыыйа тартым. Онуоха саам уот биэрбэккэ чап гына т?стэ. Кыылларым сэргэхтэрэ с?рдээх, ойон хааллылар. Иккис уоспунан ыттым да хантан табыахпыный, суох буолла?а. Ол туран «бу биир уостаах саанан ханна баран тугу бултаары, адьыр?а суола элбэх, аны ки?ини былдьыа?а» дии санаатым, онон ?т?хп?н быстым. Борук-сорук буолуута тимир к?л?б?р кэллим.
Ыллык устун баран и?эн к?рб?т?м: матасыыкылым аттыгар, ыллык кытыытыгар, сыгынах к?ст?р. «Эс, манна маа?ын к?н?с сыгынах суо?а» дии санаатым. Онтон ?йд??н к?р??т, тыыным кылгаан, тиритэн-хорутан бардым. Хара тыа му?ур тойоно – тыатаа?ы, т?б?т?н ньылатан, бэйэтэ накыйан, миэхэ саба т??эргэ бэлэм сытар эбит. Санаабар аралдьыйан, к?рб?кк?, ыкса чуга?аан хаалбыппын. Т??рт с?ннь??х хаалбытын сиэппиттэн хостоон ылан тарбахтарым быы?ыгар – ыыраахтарбар кыбыттым. Бэйэм да ?йд??б?кк?, биир харыстаах саха бы?а?ын тииспэр ытырдым. Эмиэ то?о ытырбытым буолла, бы?а?ым кыыныгар да?аны сылдьыан с?б?. Ыксаан, ?й?м бааллан, ханнык эрэ бы?ылааннаах киинэни к?рб?пп?н ?т?г?ннэ?им буолуо. Мин диэки кыара?ас сытыы уоттаах хара?ынан кырыктаахтык к?р?-к?р? а?ыыларын килэтэн, суос бэринэн, к?хс?н т?гэ?эр кигинэйэн ырдьыгынаата. Ол туран адьыр?а миигин ы?ырар дуу, ??рэр дуу курдук, илин ата?ынан салгыны тарыйда. Аар тай?а улуу дьаалытын кытта киирсэр санаам суох. Эргийэн тумнан бараары санаммыппар кыылым туран кэллэ, часкыйа т??эн баран, аарыма бэ?и ма?ан субата кылбайыар диэри ньылбы о?уста.
Миигин кытта к??н былдьа?аары, ааппын ааттаан о?остон кэлэн, матасыыкылым аттыгар то?уйа сыппытын, дьэ онно биирдэ ?йд??т?м. Бэйэ бодобун тардынан, эр хааммын ылынан киирсэргэ бэлэм турдум, кыылым суос бэринэн часкыйа т??ээт, утары ыстанна. Уолугун ??т?н к?р??т, саабын т?л? тардан кэбистим. Кур ботуруон т?бэстэ бы?ыылаах, с?ннь????м тыатаа?ы ата?ын анныгар бур?ас гынна, адьыр?а со?уйан ку?а?ан а?айдык са?а аллайаат, хаа?а?ы бырахпыттыы тиэрэ хойуостан, т?тт?р? с??рдэ. Онтон ?й ылан, уолуйбута аа?ан, эргиллэ т?стэ да, уун-утары ыстанна. Сарсы??ы аламай к?н? иккиттэн биирбит к?рб?т дьыл?аланна. Булчут ?б?гэм хаана тардан, муус холкубар т?ст?м. А?аар атахпар тобуктаан олорон бу утары ойон и?эр хара тыа адьыр?атын к?м?г?й?н кы?аан баран чыыбыспын сыыйа тартым. Саам ?с киирбэх, хата э?иннэ. С?ннь????м тиийэн п?л гына т?сп?т?н и?иттим, кыылым ньахчас гынна. Тэйиччи ойон тиийэн, кыа?ын былдьатан, ыраас сиргэ сытынан кэбистэ. Ол сытан улам уостан, ньалбыйдар ньалбыйан, хаптайан хаалла, сири кытта сир буолла. Арай т?б?т? эрэ биллэр биллибэттик к?ст?р. Ону к?р?н тыатаа?ы сатаан са?арын итэ?эйдим. Саабын бэлэм тутан, кыылбын эргийэн матасыыкылбар тиийдим. Отууга тиийэн туохха т?бэспиппин кэпсээтим, дьонум ?уу-?аа буоллулар. Сарсыныгар убайдарбынаан саа-сэп бэлэмнэнэн тахсыбыппыт: хара тыа амырыын адьыр?ата сыппыт сиригэр у?уктубат унньуктаах у?ун уутун утуйа сытара. Туох буолан миэхэ таала кырыыланан бэйэтин былдьаппыта буолла.
Ол саас К??лэлээх Эбэ?э олус ?ч?гэйдик дуо?уйа бултаан турабыт».
Т??лээхтээ?ин
Ааспыт ?йэ б?т??тэ дойдубуттан Дьокуускай куоракка к???н киирбитим. Бэргэ?эни хабахха хаайбаккын дииллэринии, кыдьыгым батарбакка, куорат та?ыгар оптуобу?унан сылдьан кы?ынын ту?ахтыыбын. Ата?ым Б??т?р с?бэтинэн кэлин, к???л атыыла?ан, т??лээхтиир буоллум.
Былыр-былыргыттан саха?а т??лээхтиир дьону ?р? туталлара. Ыраахтаа?ы суолун – т??ээни т??лээ?инэн т?л??ллэрэ. Ки?и барыта к?нд? т??лээ?и эккирэтиспэт. Кырдьык, ки?и эрэ барыта санаммат, элбэх сыраны-сылбаны, мындыры ылар булт к?р??э буолар. То? мутук тосту то?ор тымныытыгар, тобуккар диэри то?уу хаары кэ?эн са?ылы, кии?и эккирэти?ии сыанан-арыынан а?аабат. Бу дьи?нээх эр ки?и идэтэ, олус к??стээх абыла?наах эбит, ?йг?н-санаа?ын к?ст?бэт ситиминэн б??с-б?т?нн?? бэйэтигэр хам баайар. Т??? да?аны киэ?э кыайан са?арбат буола сылайан, сииккэ-сиэлэн, хаарга-хааман эстэн-быстан кэлэн утуйан баран, сарсыарда эрдэ у?уктаат ойон туран «ба?ар Баай барыылаах Байанай б?г?н мичик гынаарай» дии санаан, син биир хара тыа?а тахса тура?ын.
?г?с ки?и кы?ы??ы айыл?а кэрэтин, тыа чэбдик салгынын, к???л-босхо сылдьары билбэт. Бу орто дойдуга туох барыта к???лгэ тарды?ар. Сирдээ?и к???л диэн тугун дьи?нээх булчут эрэ билэр.
Дьи?инэн, т??лээх тириитин сыаната сыраны-сылбаны боруостаабатын да и?ин, булт абыла?ар билиэн барбыт ки?и сиэринэн, к?н аайы то?ору-хатары аахсыбакка бара?ын. Улуу тириэньэр Б?т?р??б?с тустуу абыла?ар у?уйбутун курдук, булт абыла?ар а?ам у?уйан, к?н аайы сибиэ?эй салгыны т??спэр толору э?ирийэн, то?уу хаары кэ?эн, туос сатыы то?уурдарбын к?р?б?н.
Мин саха ки?итин сиэринэн т??л?-бити итэ?эйэбин. О?о эрдэхпиттэн бары булчуттар курдук, т??лбэр бултуубун. Дьэ т??л диэн дьикти, ки?и ?й?гэр баппат.
Атын эйгэ баарын улуу эмчити Гурий Уйбаанабы?ы кытта чугастык билсэн баран итэ?эйбитим. Кини Хатас арыытыгар с?тэрбит са?ылбын Бээрийэ?э олорон хапкааны со?он хайдах айаннаабытын, ханна баарын этэн биэрбитэ. Былырыын матасыыкылынан Болто?оттон Бээрийэ?э айанныы сатаабыппын икки ый буолан баран бэйэбэр кэпсээбитэ.
«Ити Танда ба?ыгар киириигэ суол ха?ас ?тт?гэр ма?ан туох турарый?» – диэн со?уппута.