Чтение онлайн

ЖАНРЫ

Учебник белорусского языка
Шрифт:

Апёк — ожог.

Пухліна — опухоль.

Сардэчны прыпадак — сердечный приступ.

Болепатольны сродак — болеутоляющее средство.

ТЕКСТ

Саманадзейны Конь
Меў нейкі Селяні н мізэрнага Каня — 3 сабаку можа, так, мо, з добрае шчаня. Малому веліччу быць хочацца заўсёды, — У мацеры-прыроды Такі спрадвеку ўжо закон. Так вось і гэты Конь… Яно не ганьба хоць — сабе дабра жадаць, Але ў Каня ўжо, як відаць, Жаданне ў манію вялічча перайшло. І стаў ён скардзіцца на ўсё сяло: І «і-га-га», і «і-го-го!» — Хамут нібы не для яго. — Я сам, — іржэ, — такі каніска, А вось хамут, дык жарабячы блізка — Не засупоніўшы, і то ён нават цесны: Ні ўлезці мне ў яго, ні вылезці — хоць трэсні! У горад Селянін прыехаў на кірмаш. І вось убачыў тут асілак наш, Што грузныя ламавікі Пудоў на сто вязуць мукі.  — Ну вось цяпер ці бачыш ты, — Пытае ён гаспадара, — Якія ў коней хамуты? Табе б купіць даўно пара Хоць трошкі большы для мяне, І я б за іх цягнуў тады ўдвайне: Не сто пудоў, а цэлых дзвесце. Тут, каб Каню свайму давесці, Што гэта глупства і мана, Каб выгнаць, зноў жа, наравы 3 дурной канёвай галавы, Той гаспадар і просіць фурмана, Каб ён у воз вялікі свой запрог яго каняку. Фурман гатоў за пэўную падзяку, — Асілак наш ужо ў вялікі м хамуце. Ахвоты той хамут хоць шмат яму паддаў, Але тут здарыўся скандал: Пралезлі праз хамут канёвы персі й ногі, І затрымаўся ён аж ледзь на жываце. А тут яшчэ пракляты воз І з месца не скрануць — як да зямлі прырос. І просіць у бядзе наш дурань дапамогі. 3 тае пары другога хамута Не патрабуе Конь ніколі; Свайго яму якраз даволі, Хамут стаў — проста любата. Мне часта крыкуны мільгаюць у вачах — Да славы прагныя, ды вузкія ў плячах.

(К. Крапіва)

Лексический комментарий к тексту

шчаня — щенок

велі ч — предмет очень больших размеров, громадина, махина

спрадвеку — нспокон веков

ганьба — порок

жадаць — желать,

жаданне — желанне

скардэіцца — жаловаться

нібы — будто бы

каніска — очень большой конь

нават — даже

асілак — богатырь, силач, часто встречаетсяв народных сказкахдля названия доброго сильного героя

гаспадар — хозяин

давесці — доказаць, показать

мана — ложь, вранье

наравы — обычно употребляется только в ед. ч.: нораў —нрав, норов

фурман — кучер, возница

пэўная падзяка — определенная благодарность

ахвота — охота, желание

здарыцца — случиться

затрымацца — задержаться

ледзь — едва, еле

скрануць — сдвинуть

дапамога — помощь

даволі — достаточно

прагны — жадный

Упражнення

1. Выпишите из текста слова, в которых глухие согласные звуки встречаются в конце слова, учитывая, что звонкие в этой позиции произносятся как глухие Затем выпишите слова с глухими согласными перед гласными Какие согласные не встретились ни одного раза?

Ад Віцебска да Канашоў, цераз раённы цэнтр, — восемдзесят кіламетраў. Аднак у словах «мы дабраліся» няма перабольшання: на ўвазе маюцца апошнія кіламетры нізкай дарогі, лясной, палявой ды вясковай, страшэнна разбалочанай за некалькі дзён залішне шчодрых дажджоў.

На такой дарозе мы і сустрэлі патрэбнага нам старшыню сельсавета. Ехаў кудысьці на матацыкле.

І вось сядзім у яго кабінеце, быццам апусціўшыся ў светлую цішыню, пасля дажджоў зноў залітую сонцам. Цішыню гэтую яшчэ больш падкрэслівае час ад часу далёкі гул якога-небудзь наземнага або, яшчэ радзей, нябеснага матора. І не чуваць з альховых кустоў салаўінае песні, якая і тут нас сустрэла, быццам усё адна, тая самая ўсюды. Усё гэта цяпер за вокнамі, дзе млеюць у парнасці старыя сосны і густа буяе над балацінкай алешнік.

А ў нашай светлай цішыні нябачна зудзіць разгубленая аса і шархаціць на стале магнітафон.

Васіль Іванавіч, чарнявы, спаважны мужчына, расказвае.

(А. Адамові ч, Я. Брыль, У. Калеснік)

2. Спишите, вставляя пропущенные буквы. Написание обоснуйте.

Ка… ка (з, с), лі…ба (дж, ч), мала…ьба (бз, ц), про…ьба (з, с), пі…ьмо (з, с), вя…ьмо(з, с), даро…ка (ж, ш), лы…ка (ж, ш), ра…ьба (з, с), бара…ьба (дз, ц), пры…ба (з, с), вы…па (з, с), сне… (г, х), сто… (г, х), мо… (г, х), хле… (б, п), стоў… (б, п), лозун… (г, х), ра… кор (б, п), а…сюль (д, т), ксён… (дз, ц), ва…зал (г, к), фу…бол (д, г), баске…бол (д, т), ру…зак (г, к), бры…ка (д, т), ві… (зг, ск), мо… (зг, ск), вітра… (ж, ш), калодзе… (ж, ш), но…ьбіт (з, с), а…лівацъ(д, т), а… біць (д, т), …арганізаваць (з, с), …рабіць (з, с), а…ваяваць (д, т), а…абраць (д, т), …ыходзіць (з, с), раке…ка (д, г), а…даць (д, г), а…пасці (д, т), …пісаць (з, с), …легчы (з, с), зага…ка (д, т), гры… (б, п), ця…ка (ж, ш), дзе…ка(д, т), ро…ны (з, с), …пачуваць (з, с), …руйнаваць (с, з), …эканоміць (з, с), бяро… ка (з, с), до… (ждж, шч), во… (зг, ск), ко…ка(д, т).

3. Определнте, в каких случаях вариантность окончаний существительных обусловлена произносительными условиями. Выпишите эти случаи и объясните.

Сосен и соснаў, вёдзер и вёдраў, выдраў, коўдраў, хатаў, бярозаў, заняткаў, конямі и коньмі, дзвярамі и дзвярмі, вушамі и вушмі, скрэблаў, бельмаў, узвышшаў, дноў, швоў, мерапрыемстваў, азярцоў, сцёгнаў, мораў, логаваў, крэсел и крэслаў, пісем и пісьмаў, бёдзер и бёдраў, бутля — бутляў, лазня — лазняў, багна — багнаў, свацця — сваццяў, паверхня — паверхняў, вішань и вішняў, баразён и барознаў, шабель и шабляў, сясцёр и сёстраў, грашамі и грашыма, падмосткаў, заняткаў, аб'едкаў, памінак, грабель, дажынак, дражджэй, дзвярэй, курэй, цугляў, пенатаў, далоньмі и далонямі, дзёсен и дзёснаў, песень и песняў, рэчамі, верфямі.

4. Запишите по-белорусски названия населенных пунктов, переведите на белорусский язык нарицательные существительные.

Мстиславль, Заславль, Бегомль, Лукомль, Бобр, бобр, министр, метр, журавль, боязнь, неприязнь, дёрн, горй, гимн, резерв, интервью, чёлн, жандарм, театр, зубр, сидр, оркестр, фильм, стон, дирижабль, приятель, лодырь, аромат.

5. Записанные в соответствии с произношением слова напишите по правилам орфографии.

атперазаць, дуп, шапка, дзяцька, барадзьба, марос, завяска, авоська, рэцька, Куська, цюцька, нарэска, блуска, зацяшка, ляшка, стушка, юшка, шышка, аб'ест, дрост, сусет, швет, пойест, жылфонт, стэнт, парох, мурох, пірох, мітынх, катух, ксёнц, зрасьціся, зьберахчы, адразаць, аддаць, віск, моск.

Урок 10

ШИПЯЩИЕ И СВИСТЯЩИЕ, СМЫЧНЫЕ И СМЫЧНО-ЩЕЛИННЫЕ ЗВУКИ

Шипящих и свистящих звуков в белорусском языке больше, чем в русском. К шипящим в белорусском языке относятся звуки [ш], [ж], [ч], [дж], к свистящим — [с], [з], [ц], [дз]. В соответствии с нормами литературного произношения свистящие перед шипящими произносятся как шипящие, а шипящие перед свистящими — как свистящие: сшыць [шшыць], езджу [йежджу], печцы [п'еццы], мыешся [мыйес'с'а], няшчасны с первоначально несчастный, зжаць [жжаць]. В формах возвратных глаголов перед частицей — ся [ж], [ш] на письме сохраняются, а в произношении они полностью уподобляются [с']: круцішся [круціс'с'а], не парэжся [н'е парэс'с'а].

Как видно из примеров, на письме эти типы уподобления не передаются. Это означает, что если приставка оканчивается на [з], [с], а корень слова начинается с [ч], [ш], [ж], то сочетания [сч], [сш], [зш] передаются неизменно, вопреки произношению: расчыніць, сшываць, сшытак (тетрадь), бясчэсціць, бясчынства, бясшумна, зжынаць, зжоўваць. Необходимо учитывать только, что ряд слов имеют корень, который начинается со звукосочетания [шч], перед которым также сохраняется приставочное [с]: расшчабятацца (рус. расщебетаться), расшчапіць. Следует в связи с этим обратить внимание, что слова типа расчапіць (расцепить) и расшчапіць (расщепить) имеют совершенно разный смысл. Необходимо запомнить, что в словах рошчына (закваска для приготовления теста), шчасце (счастье), ушчуваць (журить, укорять), нішчымны (постный) и производных от них пишется буквосочетание шч.

Поделиться с друзьями: