Чтение онлайн

— рымауды жалыз жолы тек майдандасу ма? Жылы-жылы сйлесе жылан інінен шыады. Сойыл ала жгіргенше, жылы сйлесіп, марм Аозы бикені атасымен де, балаларымен де тіл табуа болмай ма?

Анасы мен баласыны сзін нсіз тыдап отыран Жнібек басын ктерді.

— білайырмен жне оны рпатарымен тіл табу — оларды айтанына кну деген сз. Айтанына кнсе сол кні аныды ішеді.

— Мхамед-Шайбани мен Махмуд-Слтан асымжанны анын ішпейді. Былтыр аналары Аозы айтыс боларда екеуіні де берген анттары бар…

Былтыр Кзтосанны басында Жаан Аозы хал стінде жатыр деген хабар алып, аратала кшіп бара жатан бетінде Яссыа брылан. О кезде андай шпенділік болмасын, мндай айылы жадайда ресми атынаса жол берілетін. Біріні адамына бірі тимейтін. Аозы ханым Мхамед-кім эль Таразиды тойынан кейін, екі баласыны даына кз тимесін деп, пітір беріп ран оытуа Яссы аласындаы ожа Ахмет Яссауиды мешітіне дейі арнап келген-ді. Ататы ари [50] ожа Млкім Аозы ханымны атынан екі бие сауымдай мезгіл ран оып батасын берген. Ханым садааа молда, мрит, ари, бейшаралара он топ жібек, барыт, екі арба рік, мейіз лестіріп, рбандыа ыры ой, бес ту бие сойызып, зіні жібек шатырына айта оралан. Шатыра кіре алпатай тскен. Жиналан басы-балгерлер ханымны андай кеселменен ауыранын таба алмаан. Сасып алан Яссыны хакімі Мхамед-Мазит тархан Аозыны атасы білайыра, Аозыны сілісін алып отыран Жнібекке ат шаптыран. зі сыраттанып жргендіктен білайыр кіші бйбішесі Рабиу-Слтан-Бегімді жіберген. Жаан зі келген. асымды Жнібек біреу болмаса біреу асты істеп жрер деп алып алан. Жаан жеткенде слу Аозы хал стінде жатан. лі де ауды кгілдіріндей слу Аозыны бір аптаны ішінде табыта айналанын кріп Жаан солылдай жылап, апасын шатап аыл-тегіл болан. Осы кезде барып Аозы е аыры кшін жиып, Жаана зіні енді бл дниенікі емес екенін айтып:

— Бауырым, Жаан, — деген, — о дниеге з кнмды аралап кеткім келмейді. Тек зіе ана айтатын пия сырым бар. Егер бл сырымды иманыдай сатайтын болса…

— Аозы-ау, о не дегені? Сені сыры мені иманым емес пе? — деп Жаан солылдап жылап оя берген.

— Мені ажалыма ешкім де айыпты емес, зім ана кнлімін…

— алайша?

— сек сзді шеті зіе де жеткен шыар. Ора лді дегеннен кейін ерге шыпаймын деп ран стап ант еткенімді зі де білесі. Сол Ора тірі болып шыты. Махаббат шариаттан да кшті екен, сол Орапен биыл екі рет кездестім… Екі лымны бетіне салы болмасын деп, іштегі кнмды крсетпеу шін, бір балгерден іш тастатар дрі алып іштім…

Аозы сйдеген де, Мхамед пен Махмудты шаыртан.

— лындарым, — деген жанына келген балаларыны мадайларынан иіскеп, — мен енді сендерге жопын… Сендерді алдарыда кнм бар еді, ол кнмды зіммен бірге кетіп бара жатырмын, — деген ысыла сйлеп. — Ал енді ажал алдында сендерге жалыз ана тілегім бар, орындайсыдар ма?

Екі бала бірден:

— Орындаймыз, — деп тізелерін бккен.

— Орындасадар… Мені тілегімді тыдадар… Міне Жаан екеуміз сонау жат жерге келін боп тсіп едік. Ммкін сол жат жерде екеуден-екеу боландыымыздан ба, мір баи тату-ттті ттік. келері андай астасып жрсін, бірімізді біріміз титтей де кілімізді алдыран жопыз. Сендерден де тілейтінім — сол. Мына наашы апалары Жаанны баласы асыммен тату-ттті болыдар… Адам баласын аяуды білмеген лы бабалары Тыболатты [51] сендер де тымысыдар, тбі нсілдеріе тартып кетулеріе кмнім жо, біра мені зиратында тыныш жатсын деседер, асыма ол ктермейсідер! ран стап осыан ант берідер.

Аозы келін боп тскеннен кейін сегіз жыл сарайып барып тышын крген. Содан шыар, анасы мен балалары арасындаы махаббат орасан берік болатын.

— Міне, ран, міне, антымыз, — деп екі жігіт асымды ан етпеске ант берген. Жаан да Мхамед-Шайбани мен Махмуд-Слтана асым жаынан асты жасатпаймын деп апасы Аозыны сендірген.

Сол кні Аозы айтыс болан. Ел болып, хан рпатары оны рметпен Ахмет Яссауи мешітіні іргесіне жерлеген. Шешесі Аозы лгенде ер жетіп алан екі баласы бірдей жас нрестелердей, жер бауырлап аыл-тегіл боп жылаан. Сондытан да олара деген жрегінде бір лкен жылы сезім сатап, Жаан еліне айтан. азіргі айтып траны осы жйт.

— Жарайды, — деді Жнібек, Мхамед-Шайбани мен Махмуд-Слтан асым слтанмен тату-ттті болсын. Тбі осы ос бріні бірі білайырды таына отыруы ха. Ал асым мені таымны тпкі иесі. Апалы-сілілі екі адамны хан татарында отырар балаларыны жауласпауы керек-а тілек. Біра ол ммкін бе? Хан таындаы адам айдаарды стінде отыран адаммен бірдей. зін айдаар жтып жібермес шін, ол сол айдаара туан кесін, жалыз баласын рбан етуге бар. Хан таын орау ашан да болса ымбата тскен. Екіні бірі бл кеселден аман тыла алмаан. Осы ауыртпалыты бріне шыдап асым слтан жерін, таын аламын деп мтылан Мхамед-Шайбани мен Махмуд-Слтана арсы сойыл рмай отыра ала ма?

— Мхамед-Шайбани мен Махмуд-Слтан асымжанны таын аламын деп, сойыл соып соыса шыпайды. олына ран алып аналарына берген серті бар.

Серт тек армана жету шін ана керек. Жарайды, Мхамед-Шайбани мен Махмуд-Слтан асым слтана тимесін, ал егер сол ос бріні бірі асымны туан аасы амбара, не дікке найза салса, асым слтан не істейді? Ал білайыр болса ауру… Тбі оны таына Шах-Будаты ос брісінен ыайлы білайырды баса рпаы жо.

Жаан еріні зіне ойан сраыны аншалы ауыр екенін енді ты. Жауап айтара алмай сл кідіріп алды. Кенет басын ктеріп алды.

— Онда ма? Онда… — Жаанны даусынан нсілі Керейге біткен айсарлы естілді. — Онда кекке — кек! ана — ан! асым слтан кесі мен аасыны шін айтарады. білайырды зін лтіреді. Мхамед-Шайбани мен Махмуд-Слтанны толып жатан ааларыны басын алады. Біра здері антын бзбай екеуіне де ылышын ктермейді. Егер мені ана дейтін болса, тышым асымжаннан осыны тілеймін. Мхамед-Шайбани мен Махмуд-Слтана бірінші боп шопар сілтемеймін, — деп екеумізді алдымызда ант беруін тінем. Егер бл арманымды орындамаса а стімді ккке сауып тем.

Ана тілегі асымны жрегіне анжардай адалды. Дл осы мезетте шешесі Жаанны апасы Аозыа берген удесіні аншалы ымбат екенін тсінді. Кенет ол орнынан атып трып, бір тізерлеп шешесіні алдына отыра алды да, беліндегі наркескенін ынабынан суырып ап, екі жаынан стап мадайына тигізді де, ылшылдаан жзінен сйді.

— Асыл болат наркескен, ос бауырым Мхамед-Шайбани мен Махмуд-Слтана сені бірінші боп ынабымнан суырмаса ант етем, — деді ол. — Егер антымды бзып ос бауырыма бірінші боп асты етсем, мына тран асыл анам Жаан бикені а сті рсын!

Жаан бике орнынан трегеліп баласыны олындаы жалааш а семсерді алды да ерніне тигізді.

— Асыл болат а семсер, егер ансырар болса, жалыз лым асыма емес, е алдымен мені жрегіме адал. Ана тілегін абыл аланы шін, оны рбаны болсам арманым жо деп кні брын ант етем!

Анасы мен баласыны бл ылытарын з кзімен крген хан Жнібек іштей екі сырды атты тйді. Бірі — асымны анасы Жаанды аса жасы кретінін. Екіншісі ткен тнде Жанбике тоалды йіне кезексіз барды деп йелдік мінез крсетіп, Жнібекті зіне дене слулыымен тартпа боп отыран Жаан бикені кенет шын ар-намысын орайтын іске келгенде, андай табандылыа болса да бара алатынын білді. «Слу йел егер аылды болса, еркекке тек зіні слулыымен ана емес, тере ойлылыымен де, табандылыымен де ымбатты болып кріне алады екен» деді ол ішінен. Ол осы стте лкен жректі йелді уа йелдік сезімінен де алыс трмайтынын атеріне алды. Мндай йелді намысымен ойнауды аншалы ауіпті екенін тсінді.

Ертеіне Жнібек жарлы беріп, хан кеесін шаыртты. Бл кееске Орда маындаы слтан, батырлар, ерлік істерімен кзге кріне бастаан з балалары мен Керейді баласы Брынды слтан атынасты. Екі кн кеесіп, аырында Кзтосанны басында Тркістан улиетіне шабуыла шыпа боп йарысты. Дшті ыпша скерін екіге блмек болды. Жнібек хан балаларымен зі бас- аратын топ Созаа, Керей ханны баласы Брынды слтан мен Найман батыры аптаай, оырат батыры Сарыбала, Керей батыры Ойшыбай, Уа батыры Жаубасар, Жалайыр батыры Брібай бастаан алы ол Сыанаа шабуыл салсын делінді. зіні ежелгі салты бойынша Арын, ыпша, Тараты жасатары Жнібек ханны — хан Ордасыны асында алды. Бан Жайыты бергі беті, Атырау теізі мен Сырды тмегі саласын жайлаан Кіші жзден келген Адай руынан Теген батыр, Табын руынан Серке би, Шмекей руынан Атада батыр, Тама руынан арабура батырлар басарып келген жасатар мен лы жзден алы, Ысты руынан Бахтияр би, Шапырашты руынан арасай батыр, Жаныс руынан Жанатай батыр басаран шаын олдар келіп осылсын делінді. Хан Ордасынан осы скерлер жиналып жатан Саумалкл, Телікл, Жуанары, Ккше теіз Атырау жаасына ат шаптырылды. Бар ол Кзтосанны басында Сейхун дарияны тменгі шеніндегі аразек ойнауында шоырланба болды. Бнымен атар бл шаарларды хакім, бектеріне жасырын кісілер жіберілді. «Бізді кшіміз азір білайыр ханны кшінен арты, аза еліне ежелден жататын шаарларымызды ан тгіспей зімізге айтарыдар. Егерде бл тілегімізді орындамасадар з обалдары здеріе» деп хат жазды. Біра бан білайыр хан «арзани дашті» ретінде басыбайлы Созаты берген зіні немересі ызыр ханнан туан Бахтияр слтан да, Сыана хакиматыны белаасы Манеден-олан да кекете: «білайыр ханнан кшті болса, е алдымен сайыпыран ханды жеіп алсын. Содан кейін алаларымызды ан ткпей бостан-боса береміз» деп жауап берді. Жнібек пен Брынды Ордаларын Телікл мен Ботыарынны бойына тастап, желтосан тспей-а аразекке келді.

Осы араа кп кешікпей жз мыа таяу аза сыпайлары жиналды. Ортада азантай олмен Жнібекті зі, ал Маймене жаын Брынды слтан, Майсары жаын Жнібекті лкен балалары Жиренше мен Махмд басарып (амбар мен асым екінші шепте болан), жыланны айырма тіліндей екі бта боп, Тркістана арай аттанан. Осы кнгі Шиелі жеріне келгенде екі блінген. Брынды Сыанаа, Жиренше мен Махмд Созаа беттеген. Жнібек зі Арын, ыпшаты тадамалы жігіттерінен алан рып, Шиелі амысы Сейхун дарияны жаасына бекінген.

азатарды айтып жргендері р оан-лоы орыту деп ойлаан Сыана ожасы Манеден-олан мен Соза билеушісі Бахтияр слтан жауын крген жыландай кенет жиырыла алды. Басын ктеріп, ысырынып айбат шаырды. аланы оршаан амалды дарбазаларын дереу бекітіп, ала жататарын лаш- ара алды. Біра бл дайындыты брі тыыз-тая, асыыс болды. аза скеріні тым кп екенін естіген ала асаалдары, «жртты боса ырызып, ан тгуді не ажеті бар, аланы зірге азатара беру керек. білайыр ханнан кмек келгенде айтып алу оай ой» деп ккіл шыара бастады. Ел басы асаалдарды, керуенсарай стаан саудагерлерді кбі Маыт, алы, Жалайыр, Дулат руларынан шыан аза анды адамдар еді. ала басы слтандар боланмен, бекіністерді шын тадыры осыларды олында тран. Ежелден келе жатан дстр бойынша егер, ала билеушілері — асаал, сау- дагер, ожа-молдалар йарса, аланы кілдеріне наан адама тапсырар дет бар. Сыана ожасы Манеден-олан жртты мндай жадайын кріп, Самарант, Ташкент, Яссыдан жуыр арада кмек келе оймайтынына кзі жеткен со, «есі барда еліді тап» деп Брындыты скеріні арасы кріне бастааннан-а бкіл й ішін, зіне деген нкер-лдарын алып, Самаранта ашан. Сйтіп Брынды слтан Сыанаа бір сада оын жібермей, сырнайлатып-кернейлетіп тал тсте кірген.