Чтение онлайн

Ал Созаты билеушісі Бахтияр слтан бйтпеді. білайырды аты шулы батырларыны бірі, Кк Орда ханына най білген, бкіл Соза улиетін ойдай ргізген ажырлы слтан, «аланы ан ткпей беруді ойласа айтеді?» деп келген асаал, саудагерлер тобын нкерлеріне оршатып алып, «жрт арасына іріткі салады» деп, араы тас сарайа аматып ойды. Соза мидай жазы далаа салынан шаар. Жан-жаындаы амалы да Сайрам мен Саурандай биік емес. Тйелі кісіні ернеуіне олы жетеді. Бкіл улиетінен отыз мыа таяу лашкер жинап, алада тыылып жатпай ашы далада жауына арсы бетпе-бет майдана шыты. Біра бала жасынан ат лаында ойнап скен, ал ер жете бастааннан-а сойыл соып, сада атуды нер крген азаты жау жрек жігіттері ойсын ба, мырысадай аптап: «Ажол!», «Уайс!», «Жауашар!», «Бахтиярлап!» ат ойанда, алашы арынында-а Бахтияр слтанны алдыы шебін кл-талан етті. азатан дл мндай нер ктпеген Бахтияр слтан бден састы. Халы кші жазытрымы жздеген, мыдаан сай, жыралардан осылып аан сумен те екенін, олар бір жерге жиналып, ернеуінен асып тасыса, алдында андай амал, бгет болса да быт-шытын шыаратын алып кш екенін Бахтияр слтан сонда білді. Расында да аза елі кнтерілі, сан орлыа шыдаан ауым еді. Ашына келіп, аырында ернеуінен асып тгілген дариядай, ата мініп, олына сойыл алуа мжбр болды. Жаланда ияната кнтерілі халыты долдананынан асатын лы кш жо. Кнтерілі халы жй кнде, блтіріктері стіне шыып ойнап маза бермеген арлан асыр трізді. Ал ызалананда ештееге арамайды, блтірігім демейді, бтенім демейді, стіндегіні бірде-бірін алдырмай, анды ауызын салып ап, жан-жаына аямай латырып-латырып жібереді. аза та дл осы арлан асыр трізді шамасы келгенше шыдап баты. Шыдамы таусылып еді, лген-тірілгеніне арамай, желке жнін кдірейтіп, жауына аыра тап берді. аза жауынгерлеріні мндай аарлы трін кріп, Бахтияр слтан «жеілдім!» деп алдына кеп ол усырып Жиренше мен амбардан бітім срады. Блар аланы кілтін алып, бітімге келісті.

Хан ордасын уаытша Сыанаа кшірген Жнібек, Соза улиетін екінші баласы Махмда, Сыана улиетіні билігін Керейді баласы Брынды сл- тана берді.

Сыана пен Созаты алып, кілі ктеріліп алан аза Ордасыны ханы Жнібек енді «з еріктерімен берілідер» деп Яссы мен Отырар аласыны міршісі Мхамед-Мазид тархана, Сауранды билеп отыран оны баласы лмамет тархана, зкентті хакімі Уаас биге, Сайрамны хакімі Мыржы треге кісі жіберіп, хат жазды.

Дл осы кезде яни Хаджри есебі бойынша сегіз жз жетпіс тртінші, Тыш- ан жылы, жааша бір мы трт жз алпыс сегізінші жылы, елу жеті жасар білайыр ханны зі арыын алып, жз мы атты скерімен Моолстанды шаппа болып ргеніш тсынан шыыпты деген хабар жетті. Жз мы скер! Бл олына р сойыл мен сада алан азаты скері емес. Бл Исфаан болатынан алдаспан, зын ылыш таынан, орасан рышынан сауыт-дулыа киген, мздай боп ару-жара асынан, з заманыны скери нер-ылымымен бден суарылан, білайыр ханны бкіл шыыс леміне белгілі ататы атты скері! Хан скерін рыса зі йреткен! Жауын аямастай етіп зі баулыан! Кк Орда Кк Орда болалы лы ханны скері жетпіс бес мынан асып крген емес, ал бл жолы… жз мы! Бл хабарды естігенде Жнібекті де жрегі дір ете алды. Ол бкіл Сыана, Соза улиеттеріні ста, шеберлерін жинатып, крік ыздыртып, скеріне хакім оймаларынан табылан кк болат рыштан ару-жара сотыра бастады.

Біра Жнібекті бл ызу рекеттері заа созылмады. Кенет таы бір хабар жетті. ыры жылдай бкіл Дшті ыпша, Мауреннахр, орасанды тітіреткен білайыр хан о дниеге сапар шегіпті! Бкіл ата, алтын та, Шыыс еліні те жартысын жылатып жинаан дние-азына лы ханны мірін е болмаса бір кнге созуа жарамапты! Ататы друіші бдіраза Нахичеваниді зі тапан мы да бір кеселге шипа болар, ебелек тікенегінен жасаан — сырыншан шурнсі де онбапты. Есіл ер Жейхун мен Сейхун дарияны ортасындаы етра [52] далада жеті кн кезікпен кйіп-жанып, аыры айтыс болыпты! Зірік талдай сарая бастаан денесін ысты кнге бзылып кетпесін деп, Бахтияр баадур мен арашы батыр, бал толтыран алты лаш астауа сап, Соза мединасына алып келіпті. Бл шаар азатарды олында болса да, лімге дауа бар ма, алтын сырмен атын жазып, арнаулы ара мрмр тасынан мазар ойып, рметтеп жерлепті. Бл хабарды естігенде ас жаулары, сіресе, білайыр жерін алып, суын алып, иянаты кп ткен кейбір аза ауылдары ккала жылы рбан шалып, уаныша кенелді. Тек Жнібек хан ана дние шіркінні ткіншектігіне амыып, ш кн орнынан трмай жатып алды. Жо, Жнібек білайыр ханда кеткен кегіне кінген жо. О заманда хан кегі — ола стаан алдаспан трізді, ыайы келсе жауына жмсалады, ал зіне тиімді болса ынабына айта салынады. Кейбіреуі сол ынабында жатып тот басып, бден шіриді. Ал енді біреуі анда-санда ынабынан суырылып жауыны стінен жар-жр ойнап, сес крсетіп, айта орнына барып жатар болар. Тек зардабы асып кеткенде ана сол кек-алдаспан ызыл ана малынуа тиісті. Жнібек пен білайырды да кегі осындай кекке айналан. Екі жаты халы бірдей ызыл ана малынанымен, здері бірін-бірі ажала июдан аула еді. Тек хандыын тартып алып, жауын таыра отырызу ана — армандары болатын. Жо, Жнібек білайырда кегім кетті деп кінбеді. Дние шіркінні жалан екеніне кінді. Бар мірін жиангерлікпен, алыс, жлыс, рыспен ткізген азуы алты арыс, мйізі шаыратай, ататы хан білайыр аырында не тапты? Бар тапаны Созаты асынан азылан екі лаш жер болды! Енді оан стіне ойан мрмр тастан, басына жазылан алтын жазудан не пайда?

«лді, Мамай, ор болды!» деген міне, осы!.. айсымызды болса да бл жалан дниеден аыры алар еншіміз — осы екі лаш жер! Ата, ба ше? — Жнібек ауыр крсінді. — Ата, ба та ола салан алтын саина трізді, анша асыл боланмен тбі тозады. білайыр тгіл, кеше бкіл Шыыс еліне лгі болан ошан патшалыыны лы патшасы анышаны кім біледі? Ал кезінде бдан ататы, бдан абыройлы андай патша болып еді? Жо, ата, ба деген — ола салан алтын саина. Тек тірі кезімізде ана згелер крсін, ызысын деп саусаымыздан алмауа тырысамыз. Ал лгесін ше? ай рпаты крді — бабамны мрасы деп атам заманы саинаны кзіні арашыындай сатаан? Сатауды ажеті жо шыар. р заманны лгісі зіне ымбат ой. Атаы да сондай. ара да тр, Алтын Орданы тік трызан білайыра бкіл рім-бтаыны орнатан ескерткіші «Осы жерде білайыр хан жатыр» деп стіне ойан сонау ара таспен бітеді. Жыл тер, асыр тер, білайырды да даы, бгінгі кнгі адірі мытылар. Бным не, білайырды табалап жатырмын ба? Жо, бным табалааным емес, аиатым. білайыр соынан ерген жртты сенімін сатай алмады. Елді ел ету олынан келмеді. Ал біз ше? Біз оны кгерте аламыз ба? Кгерткен кнде келешек жрт ісімізге андай баа береді?

Япырмау, мені бным не? Болаша рпаымыз не айтады екен деп з борышымызды атармай тпекпіз бе? Жо, келешекті баасы шін емес, соларды алдында зімізді ар-ятымыз таза болу шін, ел-жртымыза деген з борышымызды адал атарып туіміз керек. орай алмаса з обалы зіне, біз халымызды алашы мемлекеттік отауын тіктік! Тігу шін ан майданда жан рбан дедік!»

Жнібек тсектен басын ктеріп алан. Сол кні Сауранды билеп тран хакім лмамет-тархан «Кші жетсе — жеіп ал» деп Жнібекті хатына жауап берген. Ал Жнібек те сол саатта Сауран шаарын шабуа скеріне жарлы шыаран:

Бкіл Сыр бойын алып жатан алы скер айтадан жасаа блініп, шабуыла дайындала бастады. Хат жіберілген зге шаарлардан жауап келгенше екі аптадай уаыт тті. Жнібек бар улиеттен жауап алмай трып, Сыанаа таяу Сауранды шабудан зірге бас тартан. білайырды лгенін естіген жрт, хакімдеріне ан тгіспей алаларды апаларын аштыртар деп міттенген. Біра бл ойы аталмады. «білайыр хан лгеннен кейін не болар екен?» деп кткен хакімдер тез жауап бере оймады. Жрт осындай дадарыс халде жрген шата, таы бір хабар келді. білайыр ханны таына лкен баласы Шайх-Хайдар отырыпты деген лаапты с анатты зынла бкіл Дшті ыпша жеріне бір-а кнде таратты.

Жнібек таы ойа алды. «білайыр жорыа бастап шыан жз мы скерді Шайх-Хайдар дл азір таратып жібермейді. рине, Шайх-Хайдар Кк Ордаа хан болып жарытпайды. Біра оны наашы жрты — збек оыраттары азір бел алып тр. Сондытан да Шайх-Хайдарды хан ктерді. Ал, Шайх-Хайдар анша табаныны брі жо, осал боланмен де, кесі ран мынау жз мы скерді пайдаланып, абырой алып алуа тырысады. Бны білайырды серіктері — скер олбасшы батырлар да олдайды. айткен кнде де тастай тйілген скерді жорыа жмсайды. Тек ай елді шабу керек, соан арай скеріні бетін брады. рине, Кк Ордаа азір Моолстаннан аза елі ауіпті. Оны стіне біз Сыана улиетін алып ойды. з еліні де, зге елді де кз алдында адірін тсірмес шін, Шайх-Хайдар Сыана пен Созаты айтаруа барын салады. Сз жо, скеріні бетін ол Тркістан лкесіне брады. Ал Шайх-Хайдарды кесі білайырды бабына келтірген жз мы скеріне, бар ару-жараы сойыл мен кне ыпша кезінен келе жатан айы садатарын саптаан аза жігіттері арсы тра алмайды. Бндай соыста жеіп шыу шін тек жазды кні жиналатын ер жрек жігіттері ана емес, ан майданда бден шыныан, соыс тсілін мейлінше йреніп алан ару-жараы мздай, трылыты скер керек. Ол скер азір тек Шайх-Хайдарда ана бар. Сонда алай, Шайх-Хайдарды скері кшті екен деп рыстан кні брын тайып кету керек пе? Жо, йтуге болмайды. Шайх-Хайдарды мздай ару-жаратанан скеріне арсы бтен кшті пайдалану керек. Ол кш — Кк Орда хандыына арсы батырларды басын біріктіру, соларды скерін Шайх-Хайдарды жан-жаынан аптату, бйідей тигізу. Мйізі араайдай алып гізді жан-жаынан тиген он бгелек ызыл танау етіп шапылатып, жанын ояра жер тапызбайды. Бкіл астар жиналса бір Шайх-Хайдара ліміз жетпей ме? рине жетеді.

Осындай ойа келген Жнібек, Моол, Жаатай хандары ажы-Мхамед баласы Сайдан-Айба хана, Керей-Арабиді баласы Бреке слтана, Маыт мірлері Аббас бек, Мса бек, Жабыршы бекке, «бріміз бірігіп Шайх-Хай- дара арсы шыайы» деп кісі салды.

Ежелден білайыра арсы хан, слтан, бектер скерімен тез-а жиналды. Киік лаын ргізген ара суыты алдында Яссы мен Сауранны ортасындаы етра далада жз мыдаан алы ол кездесті. Жнібек скеріні саны арты боланымен, арашы батыр бастаан Кк Орда скері алызбады. Жнібек, Айба, Мса, Жабыршы бірнеше мртебе арсы шапты, біра сауыт бзар болат шты жебе жаудыран Шайх-Хайдар скері маайына жолатпады. Бірнеше рет здері арсы шабуыла шыты. Нраны аратзындаы айастан бері аза хандарына тісін айрап жрген арашы батыр, кйеу баласы екеніне арамай, Брынды слтанны скеріне згеден кбірек шіге мтылды. Брындыты баяы зіне істегенін алдына келтірмек боп, олына аранын алып ырын рысты ішінен талай адыды. Біра слтанды оршаан кіле сайглік мінген арулы ер жігіттер жуытпады. Кейде здері ола тсе жаздап зер тылды. арашы нсауымен слжы трікмендеріні ататы жасаы Жнібекке де сан мтылды. Біра баяы Нраны аратзындаы оиадан кейін Жнібек ханны зін орайтын екі жз алдаспанды арнаулы осынын басаратын батыр Саян, хан стіне тйілген ылышты сан рет найзасымен аып, ханды жбірейілдей орап, майдан ортасынан аман алып шыа берді. Осылай екі аптадай салыласан аза скері аырында, кзді ара суыы келе Сыанаа кейін шегінді. Жау жаыны айтанын крген Шайх-Хайдар хан енді з скерін тарата бастады.

білайыр Ордасы астарыны да кткені осы еді. Шайх-Хайдар хан жауынгерлерін таратып болып, алан бес мы олмен ерте Самаранта айт- алы транында, кенет білайырды ескі жауы слтан Ахмет ханны жиырма мы жасы ару-жараты скерін ертіп, Айба хан бір бйірден сау ете алды. Шайх-Хайдар тарап кеткен олына жиналсын деп бйры беріп, ат шаптыранмен, жнді скер жиналып лгермеді. Амал жо, жиырма мы скерге бес мы олмен арсы шыуа тура келді. Шайх-Хайдар жайшылытаы жрексіздігін ойып, осы айаста арашымен атар трып, жан аямай рысты. Суа кетер бала дариядан шегінбейді, лде ажалына крінді ме, не баяыдан бері орып келгеніні ызасын айтарайын деді ме, ол астындаы ла аса текежаумыт тлпарын ойнататып, жау шебіні ортасына арсы шапты. Таяу жерден жіберген бірнеше жебе стіндегі кереге кз шынжыр сауытты быт-шытын шыарып, аырында ат стінен латты. лаан ханны денесін аламыз деп, екі жа бірдей жан аяспай ырылысып жатанда, сан жаынан жараланан Шайх-Хайдар хан ансырап, иналып барып, аыры рет жары дниеге бір арады да, кзін мгі жмды. Бл жолы да тыланын білген арашы батыр, соыса е алашы рет атынаспа боп Шайх-Хайдар олына ерген он жеті жасар Мхамед-Шайбани мен он бес жасар Махмуд-Слтанды ан сасыан ырыннан аман-есен алып шыып, алы ши арасына кіріп жо болды.

Шайх-Хайдар аза боланнан кейін, оан ерген мір, слтандар елді-елдеріне тарап кетті. Кбі здеріні асыра жеке шабатын арлан тазы емес, тек ора кзетуге жарайтын бралы тбеттер екендіктерін крсетті. Брын топтанып арсылдап ріп, сырт адама айбар шексе, онысы айтатайтын, бастарын осатын міршілері боландытан екен. міршілері ажал тауып еді, енді олар з алаларыны апасыны алдында отырып алып, тек жат адамды жуытпай р сырттай ыр крсетіп абалауа ана жарады.

Мндай жадай аза, моол, Жаатай хандары мен білайыр рпаына арсы Аса Темір мірлеріне жаман тиген жо, Кк Ордаа баынатын алаларды жеке-жеке жаулап, біртіндеп талан-тараж етіп ала бастады. білайырды кезіндегі айбарлы Ордадан «не-міне» дегенше р блшектенген улиеттер ана алды. Бл Аса Темірден кейін, айта лаулап ктерілген збек хандыыны таы да бір лдырап лауы еді.

Жнібек бас жауы білайыр ордасын жегеннен кейін кілі азыра сая тапты. Сйткенше ыс та тсті. алы ол асына стайтын ол кезде хан оры блендей бай емес, сыпайларды зіне ас керек болса, аттарына шп керек. аза ол уаытта шп шауып, ысты орын дайындап крмеген. Дайындаанмен де соншама быыан малды амтамасыз ету тіпті ммкін емес. Жаз болса бір срі, сыпай аттары да жайылымда болады. Осындай жадаймен хан жылда, ыс бола бас скерін елді-еліне тарататын.

Биыл да сйтті. Жне осы жылы Дшті ыпша хан Ордасын Сыанаа кшірді. Тек осы Сыанаты орауа бес мы атты скер алып алды да, зге сыпайларын ауылдарына айтарды. «ару-жаратары, жауа мінер аттары ер-трмандарымен дайын трсын, керек болып алсадар жаршы хабар береді» деді. Биыл жылдаысындай «жаз шыа блен жерге жиналыдар» демеді. Жнібекті ондаы ойы, бір жаынан райсы з бетіне амала айналан Тркістан улиетіні алаларын брыныдай жз мыдаан ол жинамай-а, арамаындаы бар кшпен аламын деген міті болса, екінші жаынан бл алаларды хакім, асаалдарымен тіл тауып, бейбіт келісімге келіп, соыс ашпай-а зіме баындырармын деген сенімі бар еді.