Чтение онлайн

Валасы лудзільшчыка ўсталі дыбам. Ён адскочыў ад саркафага і, за нешта зачапіўшыся, паваліўся на спіну. Свечка, якую ён трымаў, патухла. Некалькі імгненняў, якія паказаліся яму вечнасцю, ён ляжаў нерухома, прыслухоўваючыся да цішыні і прыглядваючыся да водбліскаў святла са шчылін печы: яму здавалася, што ў лудзільню пранік невідзімкаю сам д'ябал! Ён ляжаў і чакаў халоднага дотыку да шыі. Водбліск дагараючага святла ў печы рухалі па сцяне з бярвенняў павялічаныя чырвоныя цені,— лудзільшчыку здавалася, што гэта таньчыць нячыстая сіла…

Дрэнна ўсведамляючы, што робіць, майстар падняўся і, падышоўшы да печы, запаліў свечку. Затым ён зноў наблізіўся да саркафага. Дрыжачай рукою ён паднёс запаленую свечку да шкла. Панначка ляжала ўжо нерухома, абхапіўшы горла рукамі. Вочы яе былі адкрыты, а адна шчака і пасмачка валасоў з аднаго боку былі запэцканы густой чорнай крывёю…

Кінуўшы свечку, лудзільшчык падскочыў ад страху, як заяц, і з дзікім крыкам кінуўся наўцёкі з памяшкання.

Ён выбег на двор. На небе, дзесьці каля самага гарызонта, паблісквалі першыя ранішнія праменьчыкі. Звар'яцелы лудзільшчык перасек двор і чамусьці панёсся ўверх на бастыён. Забегшы туды, ён, не раздумваючы, кінуўся ўніз — пакаціўся па мокрай гнілой траве ў роў. Ледзяная вада, аднак, не вярнула яго да супакаення. Ён перабраўся праз роў і, бясконца азіраючыся, згінаючыся і штосьці выкрыкваючы, быццам хтосьці гнаўся за ім і лупцаваў бізуном, пабег па насыпной дарозе далей — у бок горада. Здалёк ён нагадваў чалавека, якога атакавалі восы…

Яго крык пачулі ахоўнікі. Адразу ж за бегляцом была выслана пагоня.

Прайшоў цэлы тыдзень з той страшэннай ночы. Па загадзе князя, які вярнуўся з Варшавы, саркафаг раскрылі. Было ўстаноўлена, што панна Марыя памерла ад разрыву сэрца… Забальзаміраваўшы цела, саркафаг зноў запаялі і паставілі ўсё ў той жа Развітальнай зале. Аднак візіцёраў у гэты раз не пусцілі. Гэта акалічнасць, а таксама нечаканае вар'яцтва лудзільшчыка хутка выклікалі ў горадзе неверагодныя чуткі, сярод якіх была і праўдзівая — гэта тое, што панну Марыю заплавілі ў саркафаг жывой… Усе вінавацілі княгіню. Яўных доказаў у яе дачыненні да смерці як быццам не знаходзілася. Тым не менш, народ не сумняваўся, што злачынства гэта на яе сумленні.

Пахавалі панну Марыю ў фамільным касцёле Эрдзівілаў. Цяжкую труну пранеслі на руках да самага храма.

Каля варот касцёла працэсію сустрэў натоўп гараджан. Людзей у той дзень сабралася столькі, што княжацкім дружыннікам давялося зрабіць жывы калідор…

На пахаванне прыйшлі маладыя садоўнікі, сябры Яна. Прыехала і няшчасная Люцыя.

У касцёле труну паставілі на спецыяльнае ўзвышша. Пасля кароткай пропаведзі пачалося адпяванне. Амаль сотня манашак з гарадскога манастыра бернардынак чулліва зацягнулі жалобную песню. Пелі на лацінскай мове. Мелодыя была сумнай. Галасы іх то заціхалі, то пачыналі гучаць мацней, быццам высокая хваля, якая ўдарылася аб скалу…

На вуліцы плакалі ўсе: дарослыя і дзеці, бедныя і багатыя. Людзі называлі панначку ўжо не інакш, як святой.

Гадзіны дзве доўжылася адпяванне. Потым труну паднялі і панеслі ў апошняе прыстанішча — у склеп. Наперадзе, як і павінна было, рухаліся факельшчыкі і свяшчэннікі. За імі неслі труну. Замыкала шэсце доўгая шарэнга родных і блізкіх памерлай. Сярод іх была і няшчасная пані Кацярына.

Па распараджэнні князя труну паставілі ў той частцы склепа, якая была найбольш аддалена ад труны яго сына-вырадка.

У гэты дзень народ, які сабраўся каля касцёла, не разыходзіўся да змяркання. Нават калі зусім сцямнела, многія працягвалі стаяць, слухаючы і распавядаючы жалобную гісторыю панны Марыі. Гэту гісторыю перабольшвалі і пераказвалі да неверагоднага. І тым не менш, яна здавалася недаказанай. Людзі пыталіся, пагаджаліся, спрачаліся — і ўсё роўна не маглі задаволіць сваёй цікаўнасці. Можа, незразумеласць гэтай гісторыі ўтойвалася ў каханні Яна і панны Марыі. Бо сапраўднае каханне — гэта заўсёды тайна. Некаторыя з тых, хто сабраўся на плошчы, зусім зводзілі ўсё да таго, што ніякай панны Марыі не было, а была, быццам бы, пасланка Божая. Усявышні, маўляў, проста выпрабаваў Эрдзівілаў…

Калі на браме затушылі ліхтары, з касцёльнай плошчы найшлі апошнія жыхары. Іх «прагнала» завіруха, якая разгулялася амаль да раніцы. Засталася толькі адна-адзінюткая простая жанчына. Гэта была Люцыя. Яна стаяла і тупа глядзела на высокія цяжкія дзверы, за якімі знаходзілася недзе ў адзіноце яе пані. Люцыя ведала, што панна Марыя памерла і больш не патрэбна ёй дапамога і дружба сваёй служанкі. Тым не менш, яна не адыходзіла. Расказ пра страшэнную смерць панначкі не даваў ёй спакою. А жыццё без пані, якую яна з упэўненасцю лічыла самай добрай і ласкавай, уяўлялася няшчаснай Люцыі пустой і непатрэбнай. Дзяўчына зраднілася з паннай Марыяй, яна прывыкла ёй павінавацца ва ўсім.

Апошнія дні без яе даставілі ёй столькі пакут, колькі яна да гэтага моманту і не ведала. Кола жыцця быццам бы спынілася для яе. Яна працягвала чакаць распараджэнні пані…

Азябшую, яе, нарэшце, навялі са сквера садоўнікі, сябры Яна. Нехта падказаў ім, што каля варот касцёла замярзае маладая бяднячка, і тыя адразу здагадаліся, што гэта служанка панны Марыі.

Можна зразумець смутак беднай Люцыі. Але нават для яе час не зрабіў выключэння. Жыццё пасля смерці панны Марыі, працягвалася сваім звычайным ходам.

Праз сваіх агентаў князь Станіслаў некаторы час адшукваў доктара Гюльсгаўзена. Яму хацелася даведацца пра здарэнне не з паперы, якую перадала яму княгіня Ізабэла, а з вуснаў сведкі! Але немец як у ваду кануў. Можа, з ім расправіліся марадзёры па дарозе на радзіму. А можа, адчуваючы за сабой віну, ён пастараўся прыхавацца больш надзейна. Хто ведае… Нарэшце, пакінуўшы пошукі, князь зачыніўся на сваёй палавіне. На гэты раз самота яго была поўнаю. Ён перастаў ездзіць на сеймы, адказваць на лісты родзічаў. Ён цалкам адышоў у чаканне жыцця вечнага. У яго пакоях нішто не парушала спакою — ні музыка, ні галасы. Адзіная кніга, якую ён яшчэ чытаў, была Псалтыр. Падобны вобраз жыцця не мог не паскорыць яго канца. Аслабелае сэрца не вытрымала… Князь Станіслаў памёр праз год пасля смерці панны Марыі, загадзя заплаціўшы манастыру бернардынак за сваё адпяванне.

Доўгіх дзесяць гадоў пасля смерці князя ўладальніцай замка і эрдзівілаўскіх зямель была княгіня Ізабэла. Але надышоў і яе час. Смерць яе была жудаснай. Неяк зімой яна вярталася ў санным вазку з прагулкі. Фурман пагнаў да замка напрамую, праз возера. У адным месцы лёд нечакана трэснуў, і вазок праваліўся разам з коньмі. Выбрацца ўдалося толькі фурману…

Замак больш года заставаўся без гаспадара. Потым тут пасяліўся Эрдзівіл, асноўныя ўладанні якога знаходзіліся на Падоллі.

Пан Варлампій пасля смерці князя Станіслава выйшаў адразу ў адстаўку. Яму быў падараваны зямельны ўчастак і выплачана жалаванне за ўсе гады службы. На гэтыя грошы ён пабудаваў дом і завёў невялікую гаспадарку. Жаніцца, тым не менш, ён так і не пажадаў.

Пра пана Гнезскага чуткі хадзілі даволі часта. Нейкі час ён распісваў касцёл на Беласточчыне, потым перабраўся на захад Польшчы.

І толькі пан Кржыш працягваў служыць у замку. Дзякуючы яго клопату, пазней, пасля смерці княгіні Ізабэлы, у фамільным касцёле Эрдзівілаў з'явіўся мармуровы барэльеф. На ім — маладая асоба сядзела на труне ў пышнай сукенцы. Сэнс твора павінен быў гаварыць пра тое, што маладая панна перамагла саму смерць.

Сапраўды, панну Марыю памяталі ў горадзе. І памяць пра яе мела ўсе падставы захавацца надоўга. Прыгажосць панначкі, рэдкія душэўныя якасці прымусілі палюбіць яе, натхнялі таленавітых людзей. Быў напісаны яе партрэт, створана фрэска. Нарэшце каханне і натхненне, якімі адарыла яна простага чалавека, праявіліся ў з'яўленні вялікага і цудоўнага парка.