Чтение онлайн

I Яська зрэдка ўставiць слова,

Пра сёе-тое распытае

Размова ладная, жывая!

Страхоў такiх тут наказалi,

Што ў Яськi коленкi дрыжалi,

I нiзавошта па вячэры

Не смеў ён выйсцi вон за дзверы;

А перад тым, як спаць лажыцца,

Ён мусiў к хлопцам паддабрыцца,

I хлопцы цёмнаю парою

Iшлi на двор з iм грамадою

I там стаялi, не йшлi ў хату,

Пакуль з натурай меў расплату.

Затым у запек шлi i спалi,

Туды ж i Яську яны бралi,

Ён у сярэдзiне лажыўся,

Ляжаў маўчком, не варушыўся,

Абы не легчы толькi з краю:

– Бо я з вас коўдру пасцягаю.

Якое ж будзе вам тут спанне?

Казаў наш Яська ў апраўданне.

ХV. "НАЧАТКI"

Мiнула ночка. Дзень праз вокны

Знiшчае цёмныя валокны,

На печ, у запек зазiрае

I ночку з хаты выцiскае.

У печы ўжо палаюць дровы,

I iх астатнiя размовы

Так гучна, бойка застралялi,

Як бы паны запалявалi.

Хлапцы памылiся руплiва

I ўсе з дарэктарам пачцiва

Пасталi ў рад прад абразамi.

– Малiцеся ж вы... са слязамi!

Каб даў Бог здольнасцi, ахвоты

Да вашай новае работы,

Панятнасць добрую i памяць

Ўсё браць на розум вам i цямiць,

I каб да кнiгi вас гарнула,

Сказаў Мiхал сынам прачула.

I хлопцы ў нейкiм захапленнi

Пасталi раптам на каленi

I так набожненька малiлiсь,

Што аб падлогу лбамi бiлiсь.

– А па сняданнi - за навуку!

I не чакаць мне на пануку,

I самi знайце свой парадак,

Каб i да кнiг, як да аладак,

Таксама дружна наляталi.

Дарэктар, хлопцы - ўсе маўчалi,

Схiлiўшы ўдумныя галовы,

Пакуль цягнулiся прамовы.

– А ты, дарэктар, ведай дзела:

Прыпры iх добра, як вужакаў,

Каб аж заенчыў i заплакаў,

Каб у галовах iх кiпела!

Калi ж чаго не зразумее,

Або не ў часе задурэе,

Цi так падыме часам спрэчку,

Стаў на каленi i на грэчку!

"Ого!
– падумалi хлапяты.

Няўжо дарэктар так заўзяты,

Што будзе права сваё правiць

I на каленi штодзень ставiць?

Ну, што ж? пабачым, памяркуем,

А здзеку, кпiн не падаруем.

Няхай адно кране за вуха:

Як выйдзе ён на двор, псяюха,

Адзiн без нас, як цёмна стане,

Тады што скажаш нам, Iване?"

Але навука аказалась

Не гэтак страшна, як здавалась.

Дарэктар выдаўся мяркоўны

I лепшы нават, як свой кроўны;

Умей з iм толькi пагадзiцца,

Раменным вушкам паддабрыцца

Цi падшыванку звiць на лапаць,

За вуха ён не будзе цапаць,

Наадварот: тады ты - дока,

Ў навуцы пойдзеш ты далёка.

I толькi Ўладзя хiбiў часта:

Задач нiяк не браў i - баста;

Як з iм дарэктар наш нi бiўся

Нi з месца, раз ужо спынiўся;

А не - на злосць яму гаворыць,

А то часамi з iм i спорыць

Цi проста дражнiцца, смяецца

I ўзяць за вуха не даецца.

Тады дарэктар адступаўся

I да другога зварачаўся.

Ды толькi вось чым скутак дрэнны:

Мiхал быў сам крыху пiсьменны

I падлавiў ён раз Алеся:

Ў законе божым, як у лесе,

Не цямiў хлопец нiчагутка;

Адам i Ева, збойца Каiн

Разоў пятнаццаць iм аблаен,

Але няма ўсё таго скутку:

Два словы скажа i запнецца,

Бы галава там чым заткнецца,

Ну проста зробiцца як звон,

Алеся лаюць за закон:

– Ото бяспамятны дурнiца!

Бадай ты спрогся быў, тупiца!

Смяюцца, строяць з хлопца кпiны,

Няма спакою нi часiны.

Алесь пакутуе i плача:

Надыдзе ж гэтака няўдача!

I вось, зашыўшыся на печы,

Ён разважае недарэчы:

Як тут зрабiць i што парадзiць?

Куды б "закон" яму справадзiць?

– Згарэлi б вы былi, "начаткi"!

Парву нашчэнт вас, небажаткi!..

А што ж? пакромсаць iх, i квiта!

Абы зрабiць тут шыта-крыта!..

Алесь па сталым разважаннi

Прыйшоў да тога праканання,

Што каб палепшылась вучэба,

То гэту кнiгу знiшчыць трэба.

I вось уночы наш дабродзей

Ўстае i крадзецца, як злодзей,

I кнiгi з скрынкi выкiдае,

I пад сталом iх растрасае,

А ненавiсныя "начаткi"

Парваў па самыя акладкi:

"Вось вам, Абрам, Iсак i Якаў!

Паплачце вы, бо я ўжо плакаў!"

Зрабiўшы строгую расправу,

Ён кiнуў далей iх пад лаву,

Як быццам тут каты гулялi

I штук такiх навытваралi

Сваiмi гульнямi i скокам,

I скрынку ставiць Алесь бокам.

Паслухаў: не - нiхто не чуе,

I ў запек цiхенька шыбуе.

Назаўтра раненька дасвету

Руплiвасць матку падымае.

Яна ўстае, крыху ўздыхае,

Работа розная чакае,

I рух находзiць на кабету,

Карчажку палiць на камiнку,

Садзiцца прасцi на часiнку,

Пакуль у печы не падпалiць,

Тады работа ўся навалiць.

I дзядзька зараз абудзiўся,

У вокны глянуў - мо спазнiўся.

– Ох, трэба ж борзда абувацца

I з малацьбою паспяшацца,

Бо мышы збожжа й так паелi,

I злазiць борздзенька з пасцелi.

Алесь не спiць - ён у трывозе:

Што на сягонняшняй дарозе

Яго з "начаткамi" чакае?

Як сойдзе хiтрасць яго тая?

А як успомнiць пра "начаткi",

Так i палезе душа ў пяткi.

Абуўся дзядзька, штось шукае

I раптам голасна пытае:

– А во! хто ж кнiгi так раскiдаў?!

Алесь нiчым сябе не выдаў,

Заплюшчыў вочы i чакае,

Чакае, што тут далей будзе.

– Скажэце, мiленькiя людзi!

Мае ж вы родненькiя маткi!