Чтение онлайн

— А ты не баішся? — пацікавіўся я.

— Страшнавата, — прызнаўся Пятрусь.

І мне гэтаксама. Я стаяў як на вуголлі. Чаго баяўся? Сам не ведаю. Само гэтае слова «данос» пятлёй вісела над галавою. Я глянуў на Саўку. Стаіць, моргае вочкамі, пазірае кудысьці ўдалячынь.

Пан Бадзей паляпаў каратканогага па плячы.

— Табе за данос хвост ад селядца.

— Знойдзецца хвосцік, — вытыркнуўся наперад Сіні Нос.

Бач, які старанны. Сам селядца зжарэш. Свайго не ўпусціш. А гэтыя… З-за хваста беглі навыперадкі. На каго ж данёс каратканогі? Што, калі на мяне ці Петруся? Данос… Данос… Гадзюкаю абвівае душу, наганяе страх.

— На каго? — не вытрываў хтось з калоны.

Усмешачка на губах у пана Бадзея.

Пан Бадзей прайшоўся паўз калону, стаў каля Саўкі і прагугнявіў:

— Саўка з таго свету, выходзь.

Саўка ступіў наперад. Нешта бязгучна шэпчуць губы. Ці не пракляцце вымаўляюць яны? А мо просяць аб літасці?

— Саўка з таго свету, ты падбухторшчык, — працадзіў праз зубы пан Бадзей.

Вось чаму вывеў! Выходзіць, на яго, на Саўку, данёс каратканогі. Прадаў за хвост ад селядца.

— Ты падбухторшчык. Казаў, што тут нізашто сядзяць. Так?

Саўка паціснуў плячыма.

— Мабыць, казаў.

Пан Бадзей замахнуўся кулаком.

— Дык я твой рот на замок. На свірнавы.

Саўка, як і там, на беразе возера, стаяў, угнуўшы галаву ў плечы. Як і тады, на вачах у яго выступілі слёзы.

— На замок! Каб маўчаў!

— Угу, — угукнуў Саўка.

— Бізунамі спляжым! Жывога месца не пакінем.

— Угу.

— Ты! Ты! Угукала! — твар у пана Бадзея пачырванеў.— Я цябе… Мы цябе…

— Угу.

На лобе ў пана Бадзея выступілі жылы. Здавалася, не ён крычыць на Саўку, а Саўка на яго.

— Будзеш смалу на тачцы чарцям падвозіць.

— Угу, — праз слёзы прамовіў Саўка. На яго падбародак скацілася сляза.

Чаму пан Бадзей так крычыць? На Саўку нельга крычаць. Ён жа безабаронны, як дзіця, цішэй вады, ніжэй травы.

— Ты будзеш, будзеш…

— Угу.

Дзе панская сіла, там мужыцкая спіна. Я думаў, што канец Саўку. Думаў, што пан Бадзей зараз накінецца на яго, змалоціць на горкі яблык. Але ж не. Ашчэрыўся, як сабака.

— Саўка, ты сёння міма вушэй прапускаеш. Ты яшчэ на тым свеце. Сёння не буду караць. Дачакаюся, калі адчуеш, што на гэтым. Тады прыдумаю пакаранне. Не-су-свет-на-е-э…

Саўка паціху запытаў:

— Куды мне ісці?

— Стань, дзе стаяў, і не лезь пад гарачы язык. Саўка стаў каля мяне. Ягоныя плечукі часта-часта калаціліся.

— Большую калону на школу, а меншую — шукаць каменьчыкі,— скамандаваў пан Бадзей.

Я хацеў запытацца ў Саўкі, пра якую школу і якія каменьчыкі гэты жываглот кажа, ды не паспеў. Набеглі стражнікі, сталі штурхаць нас, дзелячы на дзве калоны. Большую пагналі кудысьці за баракі, а меншую, у якой былі я, Пятрусь і Саўка, прывялі на пляц, увесь усыпаны вострымі каменьчыкамі-краменьчыкамі.

Людзі адразу ж разышліся па пляцы і, ступаючы асцярожна, бы па шкле, пачалі нешта шукаць, пільна-пільна ўглядаючыся.

— Што яны шукаюць? — пацікавіўся Пятрусь у Саўкі.

— Той каменьчык, які тут наш Іванка згубіў. Ну й прыдумалі! Дураць бедным людзям галаву.

Не верыцца, што народны цар Іванка гуляў па такім вострым каменні.

— Махляры, — не стрымаўся я. — Выдумалі пра каменьчык.

Саўка ўздыхнуў.

— Паабяцалі, што выпусцяць з п'афілактоыя таго, хто яго знойдзе.

Паабяцалі… Каб у душы надзея цеплілася. Не хочуць, каб сталі такія ж абыякавыя, як Саўка. Хочуць, каб боль адчувалі, каб не тупілася яна. Калі людзям балюча, то ім радасць. Яны нават не радасцю, а чужым болем жывуць.

Прыгадалася, як бацька расказваў пра цётку, якая жыла ў суседняй вёсцы. Хвалілася тая цётка: «Калі я з кім-небудзь пасваруся, то і паем з апетытам». Яе сварка, вядома, некаму бокам вылезе. А ёй добра, весела. І гэтыя на яе падобныя.

— Саўка, — перапыніў мае думкі Пятрусь, — куды большую калону паслалі?

— Будаваць школу для сына пана Катовіча. Ён адзін у ёй будзе вучыцца. Так пану Катовічу захацелася.

Для аднаго вучня школу будуюць! Відаць, немаленькую. Што ж сын пана Катовіча стане там рабіць? Хіба сабак ганяць? Змарнее, і першы клас не скончыўшы. Няўжо пан Катовіч не разумее, што родны сын стане няшчасным? А мо разумее, ды так хочацца яму?

— Трэба ўцякаць адгэтуль, — сказаў Пятрусь. — Не сёння, дык заўтра.

— Каменьчыкі шукайце. Пан Бадзей на нас пазіае. Бачыць на т'ы сажні пад зямлёй, — сказаў Саўка.

— Знайшоў! — раптам усклікнуў хлопец, які шукаў непадалёку ад нас. — У мяне той каменьчык, які згубіў наш народны цар Іванка.

Хлопец падбег да пана Бадзея, працягнуў каменьчык.

— Прываліла шчасце, — прамовіў хтосьці.

Ды дарэмна ён пазайздросціў. Пан Бадзей узяў каменьчык і штосілы шпурнуў яго.

— Боўдзіла! — закрычаў, шалеючы. Хлопец, мусіць, пачаў даказваць нешта сваё, бо пан Бадзей затупацеў нагамі.

— Кураня курыцу вучыць? Ды я… Я цябе ў трубе закатую…

Сказаў дык сказаў! Каб у трубе закатаваць, трэба туды залезці, сесці адзін каля аднаго.

— Боўдзіла! Ёлупень! Хіба нашаму народнаму цару Іванку такія каменьчыкі патрэбны? На мыла адпраўлю.

Хлопец пераступіў з нагі на нагу.

— Які той каменьчык? Скажыце. Шукаем, а не ведаем што.

— Знойдзеш! Згнаю-у!..

Хлопец, сагнуўшыся, пацягнуўся назад. А на пляцы з усіх бакоў:

— Ха-ха-ха…

Смяюцца. Са свайго. Радуюцца. Дык яны, нявольнікі, адзін аднаго на ражне бачылі б.

— Трэба ўцякаць, — сказаў Пятрусь.

Ні стуль ні ссюль вытыркнуўся каратканогі. Той самы, які на Саўку данёс.

— Данясу.

І тут… (гэтага я не чакаў) да яго рвануўся Саўка.

— Не-э…

— Данясу.

— На калені пеад табою стану. Хочаш?

— Данясу, — каратканогі павярнуўся і пабег. «Яшчэ адзін хвост ад селядца заслужыць», — падумаў я.

Нас зноў пастроілі па тры ў рад. Пан Бадзей зыркнуў вачыма.