Цесна зьбіты нашы хаты,Як авечкі ў летні жар, —Для вагню тут корм багаты,Як укінецца пажар.Хлеўчык, пограб і гуменцыПад адзін зьліліся плех,Трэскі ўсаджаны ў акенцы,Замест шкла — радняны мех.Загародка пад аконьнем,Блісьне кветка дзе-нідзе.Зельлем глушыцца, драсёньнемМак, цыбулька на градзе.Зелянеюць два-тры клёны,Гляне ліпа дзе з-за хат,Дзе-нідзе садок зялёны,Нізкіх вішань чэзлы рад.Граблі, сані пад страхою,Колы, сошка, барана,Кол з хваёваю мятлоюЎбіты ў дол каля вакна.Многа тут гразі ў нягоду,Многа пылу ў летні жар.Тут дабра ня бачыць зроду,Тут марнее гаспадар.Тут нуда жыве людская,Прыпынілась гора тут;Сьмерць дзяцей, хвароба злаяТут знайшлі прытульны кут.
*** Вось старая хатка…
Вось старая хатка,Садзік невялічкі.Малады алешнікПа краях крынічкі.З краю лес высокі;Тут жа, каля хаты,Дзьве старыя вербы,Дуб каржакаваты.Ў пералівах кветакЗьзяе луг зялёны,Луг шырокі, пышны,Як бы цар ў кароне.Далей, за лугамі,Легла поле кругам,Зрэзана сахамі,Баранамі, плугам.Зелянеюць межыВузкія, як стужкі,Дзе-нідзе чарнеюцьМіж загонаў грушкі…
Мужычая ніва
На мужычым поліЦягнецца палоска…Зельле яе глушыць,Абвіла бярозка.Навальніца з градамКаласы скруціла,Ветрам паламала,Дожджыкам прыбіла.Сіняя валошка,Травы разрасьліся,Палыны на межахГуста упляліся.Ой, мужыча ніва!Ты — сіротка ў полі:Няма табе шчасьця,Няма табе долі!Ой ты, ніва наша!Ці ж ты не арана?Ці ж мужычым потамТы не палівана?Ці то кепска сонцаСьвеціць над табою,Што зрасла ты густаДзікаю травою?Заплылі вадоюЎсе твае разоры,Пакапалі мышыПа загонах норы.Птушкі ў сінім небеПлачуць над табою,Што зрасла ты, ніва,Палыном, травою…На мужычай нівеКаласы пустыя…Ці ня шкодны полю,Сьлёзы вы людскія?!
Хлебароб
Цёплы вечар. Ціха ўсюды. На заходзе сонца.Хмаркі захад чуць заслалі Тонкім валаконцам.Зьзяюць хмаркі ў пазалоце, Пажарам палаюць.За гарою ціха-ціха Песьні заміраюць.Выйшаў рольнік з хаты ў поле Ды па межах ходзіць,Каб пабачыць сваім вокам, Як Бог жыта родзіць.Твар сур’ёзны ў селяніна, Важны, задуменны,Ходзіць, рукі залажыўшы За той пас раменны.Леглі гожымі радамі Вузкія загоны,Апранула зямля-матка Кажушок зялёны.Густа жыта маладое Поле ўсё акрыла,Лапушное, сакаўное — Проста глянуць міла.Сям-там колас раскрывае Свой пучок зялёны,Дзе-нідзе ўжо яго вусік Блісьне на загонах.Селянін глядзіць з уцехай, Ходзячы ў тым дары…Так ні поп, ні ксёндз ня ходзяць Пры сваім алтары.
Жніво
Сялянскім жанчынам
Рэдкае збожжа, травы палавіна,Колас ня гнецца зярном да зямлі.Знаць, нешчасьліва была та часіна,Як кідалі зерне сяўцы па ральлі.Выйшлі на поле вось жнеі зь сярпамі,Ў лапцях лазовых, а хто без лапцей;Ніва пустымі шуміць каласамі,Ніва ня цешыць жаночых вачэй.Цяжка ўздыхнуўшы, збанкі пастаўлялі,Клункі на межы паклалі жанкі.Бабы старыя свой твар пажагналі,Моўчкі за працу ўзяліся дзяўкі.Горача ў полі. Эх, жар дакучае,Праца марудна, бясконца цяжка!Сьпіну і плечы ім боль адбірае,Аж дзервянее у жнеек рука.Збэрсана жыта, чапляецца колас;Жменю нажне — разагнецца жняя,Жыта паложыць на скручаны пояс…Цяжкая, жнейка, работа твая!Ціха на полі у поўдзень гарачы!Хоць бы дзе кусьціка рэдзенькі цень.Толькі ў калысцы плач чуеш дзіцячы,Толькі над вухам зьвініць авадзень…
Жытні колас
На саломцы тонкайУ траве густойСьпее адзінокіКолас сіратой.Ці то птушка божаКінула зярно,Ці то заняслосяБураю яно,Ці зь дзіравай торбыКонік чый згубіў,На чужую скібуЗерне пасадзіў, —Неба яго знае,Як сюды папаў,Хто ад роднай нівыЗерне адарваў…Сушыць яго сонца,Хіліць вецярок.Ные сірацінка,Плача каласок.Плача, што няма з кімДумку падзяліць,Смутную галоўкуЦіха прытуліцьДа другой галоўкі,Да другіх грудзейI шаптаць аб шчасьціУ цішы начэй.Апусьціўшы нізкаТонкі паясок,Ные сірацінка,Плача каласок.Плача, што дарэмнаТут расьце ў глушы,Што нідзе ня згледзішРоднае душы,Што яго зярняткіПтушкі падзяўбуць,Белую саломкуВетрыкі паб’юць.I, падняўшы ўгоруСтромкі валасок,Ные сірацінка,Плача каласок.
Вярбіна
Над вадою адзінюткаПахілілася вярбіна;Ные бедная ціхутка.Ці ж то ёсьць у ёй кручына?Мые Нёман ёй карэньні,I дурэе вецер зь ёю,А пад нізам чарадоюЦіснуць ногі ёй каменьні.Ёсьць кручына немалая,I шуміць яна так нудна,Бо ёй доля не спрыяе,Бо расьці ў каменьнях трудна…Так і ты, народ наш бедны,Як вярбіна, проці воліДоўга носіш пояс медны,Гнешся ты, як крыж у полі!
Палесскіе абразы
Цёмны бор, кусты, балоты,Кучы лоз і дубняку,Рэчкі, купіны, чароты,Мора траў і хмызьняку;Мосьцік, зложаны зь бярвеньняў,Брод і грэбля кожны крок,На дарозе рад карэньняў,Крыж, пахілены набок;Пералескі, лес, паляна,Старасьвецкі дуб з жарлом,Хвоя-веліч на курганеЗ чорным буславым гняздом;Гразь, пяскі, лужок зялёны,Шум крынічкі з-пад карча,Шэлест лісьцяў несканчоны,Крык у небе крумкача;Вербы, груша-сіраціна,Нізкарослы цёмны гай…Гэта ты, балот краіна!Гэта ты, палескі край!
Дарога
Між палёў шырокіх,Як зьмяя якая,Цягнецца дарога,Вузкая, крывая.Наабапал грушыРазрасьліся ў полі,Нізенькі яловецЧэзьне, бы ў няволі.Тут мужык працуе,Чорны ўвесь, як сажа.Крыж на перасекахАб пакуце кажа.Коціцца цялежка,Б’ецца аб каменьне,Хлебароб на полеГлядзіць ў задуменьні…Ой, дарога-сьцежка,Вузкая, крывая!I ты, жыцьцё наша,Ты, доля, такая!
Чугунка
Ў два рады між палёўРоўна рэйкі ляглі,Рэжуць нетры лясоў,Точаць грудзі зямлі.Дзе стралою ляцяць,А дзе дужкай бягуцьЦераз горы і гладзь,Сьмела рэчкі сякуць.Эх, і быстры ж той гон!Толькі пыхкае дым.За вагонам вагонМчыцца зьмеем ліхім.Мчыцца ўночку і ўдзень,Толькі поле дрыжыць,Так ні конь, ні алень,Ні арол не ляціць.
Могілкі
Круглае поле. Узгоркі, каменьне.Лес па краях, як сьцяна.Ціха навокала. Нудна на сэрцы.Птушка ня крыкне нідзе ні адна.Могілкі ў полі адны-адзінюткі.Праслы гнілыя на дол паляглі.Крыж пахіліўся гаротна-журботна.Многа іх, многа ляжыць на зямлі!Дзе-нідзе дрэўцы — бярозка, хваінка;Дожджык магілкі размыў, спаласкаў.Вось дзе ад гора мужык адпачыне,Вось дзе ён думкі-згрызоты схаваў.