Чтение онлайн

Заказалі віскі.

— Вы іншаземцы? Праўда? — запытаў афіцыянт.

Прускаўцы кіўнулі галовамі.

— Адкуль прьгехалі?

— Рашэн, — за ўсіх адказаў Цімоша.

— О-о!

Гэтае «О-о!» яны часта чулі ад тых, хто даведваўся, што яны — «рашэн», і таму не здзівіліся.

Дадому з'явіліся на добрым падпітку.

— Не пусцілі мяне да той, што сядзела. Эх вы! Палахліўцы! — упікаў сябрукоў ІДімоша. — Наступным разам не буду вас слухацца.

Праз хвіліну, ужо кладучыся спаць, ён зноў успомніў:

— А бачылі, як яна мне вочкі строіла?

— Табе? А можа, мне? — рагатнуў Піліпко, каб крыху падражніць задаваку.

— Табе? Якраз! — чмыхнуў на сябрука Цімоша.

Недагаварыўшы, яны паснулі, Піліпко нават захроп.

На раніцу, калі яны прачнуліся, Лявонку чакаў неспадзевак. З тых трох даляраў і некалькіх цэнтаў, што яшчэ заставаліся пасля салуна, нічога ў кішэні не было. Мільганула думка: «А можа, я іх згубіў?» Але ж ён добра помніў, што, калі ўчора ён вешаў пінжак, яны былі ў кішэні. Агледзеў памяшканне, нават пад ложак зазірнуў. Невялікія грошы, але ўсё ж такі…

— Што здарылася? — пацікавіўся Цімоша. — Шукаеш, што?

— Нідзе грошы не магу знайсці…

— Прапілі, не іначай! — пазяхнуў Цімоша, устаючы з ложка.

— Не, тры даляры яшчэ заставаліся!

— Прапіў, відаць! — сказаў, праціраючы вочы, Піліпко.

— Не пераймайся! — супакоіў Цімоша. — Заробіш!

Лявонка ўсё яшчэ з надзеяй узіраўся па кутках.

— Ой, што зробіш! — не то паспачуваў, не то павініўся Піліпко. — Можа, згубіў дзе?

Відаць было, як кроў прылягла яму да шчок. «Ці не ты іх і ўзяў? — падумаў Лявонка. — Няўжо табе яны патрэбны больш, чым мне?» Падумаў і пачырванеў ад гэтай думкі — стала як бы сорамна за тое, што здарылася.

Містэр Лейбе, даведаўшыся пра гэты выпадак (сказаў яму Цімоша), разважыў вельмі лаканічна: «Калі ёсць грошы, дык іх трэба пакласці ў банк. Яны не толькі захаваюцца, але вырастуць яшчэ працэнты».

«А можа, і так? — падумаў Кужаль. — Ну, што ж, наступным разам буду разумнейшы, пакладу ў банк. Дачакацца б вясны — паеду куды-небудзь у сельскую мясцовасць. Там больш заробіш і спакусаў менш…»

У Прусцы ў сакавіку яшчэ мароз кусае за пальцы, а тут амаль лета! Вось якая яна — нью-йоркская вясна, і сапраўды падобная на лета. Заіскрыліся на сонцы лужыны. Хлопцы паскідалі свае світкі, засталіся ў адных пінжаках. Днём у глыбокіх сутоннях гарадскіх завулкаў пачала настойвацца духата.

Лявонку зноў чакалі вокны і швабра. Праца цяжкая, небяспечная, аднак не толькі па гэтай прычыне яна была нялюбай яму. У хлопца ўсё часцей здараліся жорсткія прыступы настальгіі, абвостранае жаданне вярнуцца дамоў, да ранейшага, свайго, як здавалася яму, жыцця. З вясной у ім прачнуўся, відаць, патомны земляроб. Абрыдлі і надакучылі горад, лабірынт вуліц, захацелася ў поле. Шукаючы працы, многія эмігранты падаваліся на захад — у Дэтройт, Чыкага, ехалі ў далёкія штаты — Агайо, Індыяну, Мічыган, Ілінойс, Аяву… Спачатку ішлі на біржу, дзе заўсёды стаялі даўжэзныя чэргі. Не абмінуў гэты шлях і прускаўца, які хацеў трапіць у сельскую мясцовасць. На біржы да яго паставіліся з увагай. Чыноўнік агледзеў кліента паверх акуляраў у жалезнай аправе, выслухаў, задаў некалькі пытанняў і, пачуўшы «рашэн», кінуўся да скрынак з карткамі і выцягнуў адну з іх. Патрабаваўся работнік на ферму, штат Ілінойс, і абавязкова каб з Расіі. Гаспадар — містэр Бузук.

«Чаму ж абавязкова з Расіі?» — падумаў Лявонка. Гэта яго нават заінтрыгавала. Чыноўнік, не здымаючы акуляраў, падвёў яго да геаграфічнай карты, што вісела на сцяне, знайшоў тую мясціну — штат Ілінойс.

— Станцыя Маршалтаўн, — сказаў чыноўнік, яшчэ раз ткнуўшы пальцам у карту. — Ферма ўсяго дзве мілі ад станцыі.

Лявонка падзякаваў. «Працы я не баюся, — думаў ён, — горш не будзе, чым цяпер. У гэтым я ўпэўнены. Галоўнае, што здаровы. Праўда, Цімошу з Піліпком давядзецца пакінуць. Што ж рабіць — у Амэрыцы людзі не вельмі трымаюцца адзін аднаго…»

Сапраўды, сябрукоў гэта не надта каб засмуціла: трэба— значыць трэба. «Дай вестку, дзе будзеш», — папрасіў Цімоша на развітанне. Разлічыўся і развітаўся з містэрам Лейбе, які даў яму першы прытулак на амерыканскай зямлі. Падзякаваў за гасціннасць і сабраў свой небагаты скарб: акуратна злажыў куплены ў Амерыцы касцюм, паклаў яго ў куфэрак, запхнуў туды рабочае адзенне, пару кашуль, брытву з памазком, якія набыў нядаўна, яшчэ тое-сёе і падаўся на вакзал.

Ранішні Нью-Йорк укрыты празрыстай бялёсай смугой. На балконах сушыцца развешаная бялізна. Дворнікі прыбіраюць смецце. Ісці добра, але да вакзала ўсё ж такі далекавата. Сеў у «элевейтэд», і праз некалькі прыпынкаў быў на чыгуначным вакзале. Загадзя ўзяты ў касе білет да станцыі Маршалтаўн ужо ляжаў у кішэні.

Ён ехаў ад гарадскога тлуму і мітусні. «Маршалтаўн», — сказаў кандуктару, калі той правяраў білеты.

Народу ў вагоне няшмат. Жанчына сярэдніх гадоў везла канарэйку ў клетцы. Спачатку трымала клетку на каленях, а потым папрасіла Лявонку падвесіць яе за кручок над акном. На лавах сядзелі яшчэ нейкія людзі. Цягнік крануўся з месца, застукаў коламі і неўзабаве быў ужо за горадам. Замільгалі тэлеграфныя слупы, дымныя фабрычныя коміны, невядома чые адзінокія домікі. У цягніку, пры ўсім шматлюддзі, ён адчуў сябе раптам адзінокім, маленькім і бяссільным, падобным на гэтую канарэйку, што пераскоквала з галінкі на галінку і раз-пораз, губляючы раўнавагу, падавала тонкі галасок. Такі, відаць, людскі лёс, што чалавек асуджаны на вандраванні.

Першы прыпынак — Нью-Варк, як значылася на станцыйным будынку. Стаялі не доўга. У вагон зайшла група дзівакаватых людзей у стракатым адзенні, якія моўчкі курылі, трымаючы ў зубах невялічкія люлькі і ні на кога не звярталі ўвагі. Жанчына, якой належала канарэйка, сказала, што гэта індзейцы — мясцовае карэннае насельніцтва. Як толькі яны паселі, цягнік, скрыгатнуўшы коламі, пабег далей, на захад.

Чыгунка з Нью-Йорка ў Ілінойс цягнулася праз усходняе ўзбярэжжа, то, набліжаючыся да акіяна, то аддаляючыся ад яго, і тады адкрываліся шырокія раўнінныя прасторы, якія тут называліся прэрыямі. Наш прускавец з цікавасцю ўзіраўся ў гэтыя краявіды. Траплялі на вочы невялікія рачулкі, балоты, азёры і, зрэдку, адзінокія фермы каля іх. Цягнік, не збаўляючы хуткасці, бег праз штат Нью-Джэрсі. Зрэдку спыняўся і стаяў на станцыях — выходзілі і заходзілі пасажыры. Затым пайшла Пенсільванія.

Нарэшце сонца перагнала цягнік і пакінула яго сам-насам з вечаровым сутоннем, а потым з ноччу. Спаў прускавец седзячы. Ноч здалася кароткай, хоць ён не раз прачынаўся пад грукат колаў. На раніцу зноў пачаў углядацца ў вагоннае акно, за якім адкрываўся новы для нетутэйшага чалавека свет. Сярэдні Захад Злучаных Штатаў — так называўся гэты край. Пачынаўся ён недзе ад штата Агайо і цягнуўся далёка на захад, ажно да Скалістых гор. Мясцовасць мянялася па меры таго, як цягнік рухаўся ўперад, усё далей на захад. Ніжэлі гарады, і іх станавілася ўсё менш, і пацягнуліся лясы, палі, на якія хутка павінны былі выйсці аратая з плугам. Вясна…

Сярэдні Захад — ураджайная зямля. Прастора для фермерства. Карэннае насельніцтва адступіла пад націскам прышлых, якія засялялі і абжывалі тэрыторыі гэтага краю. Прабіваючыся на захад, яны асвойвалі цаліну, аралі плугамі прэрыі, будавалі жыллё. Слабыя выбывалі са строю, не вытрымліваючы суровых умоў жыцця, неўраджаяў, непасільнай працы. Тыя, хто выжываў, заставаўся, былі моцным, учэпістым людам, здольным пастаяць за сябе ў любых жыццёвых акалічнасцях. Такімі былі продкі цяперашніх насельнікаў, параскіданых па мясцовых фермах і маленькіх гарадах.