Беседы с Тукаем / Тукай бел?н ??г?м?л?р
Шрифт:
Керлн ст-стен рух, ич хозур вданга юк; ни сбптн ир йзенд тнг – мунча, анга – юк?!
Без ул миллтк… з суртен зен крстик… Кзге каршысына китерик… Миллт крсен… з рухыны матур ягын в идеалыны изге икнен халык кзгесеннн з кзен крсткн чакта келе тулмаган кеше таш йркле булырга тиештер… Лкин авызы кыйшык кешене авызын туры крстмгн чен кзгене атып брмсен…
иел уй, йз кызарткыч трле хислр, сезг ме лгънт! Яш, тугъры караш, тпле гакыл, менр яш, хезмт!.. Безне бйрм итрг хакымыз юк.
1. Безлрне туры юлга кндергн Корън икндер… Алангачтын Коръндге бик кп серлр, з-зендн агаралар дини керлр…
Ислам бит хак дин, хаклык, ичшиксез, гел стен булыр.
2. Исламны миллиятне сакларга кушуы табигый… Билгеле ки, дин кешелрдн аерым тгел…
Кешелр белн берг диннр д изелделр; мселманнар – исламны, христианнар Гайс динен ташлады.
3. Наданлык таптамасын – яньчелербез, калмг каршы бармыйк – чнчелербез. Калм – хкем йртче ир йзенд, аны белн ант ителгн «Нн» срсенд… Ушбу ир булды бтен мседлрне д мседе…
Болар бит исламга терк, безг боларга таянырга кирк… Кчсезлрг иптш, кчлелрг иткче, болар – бтен ислам инануларын ачыктан-ачык крстче…
Калм – бек, калм – дрле; Ходайны теленд ант урынында ул. Калм – данлы, калм – шанлы; калм ул – чирг два, кайгыны юар сабындыр…
Исламны миллиятне сакларга кушуы табигый улдыгы кеби, кызганырга лаек инсаннарны да ифрат дрд кызганырга кушуы да табигыйдер…
Дин димк – бетмс-ткнмс бер хзин ул.
4. Шригатемез – Коръне хдистер, Коръне хдис т кыямт барачак, анда бер д шик-шб юктыр…
Без, «Хатмен-нбиин» аятен иман иткн мселманнар, ичбер вакыт Печн базарыннан пйгамбр в мзб башлыгы эзлмск тиешлемез…
Ниг курка бу татар, кузгалса дини мсьл? Барсы кыркылдый тавыктай: «Дин кырак! Дри кырак!..»
р кешене з хезмте в хлл ксебе ил тапкан бер телем икмге юк шригатьлр чыгарып, флн кеше – кяфер, флн – фасикъ 32 , син ген яхшы дип мактап яхшы булудан артыктыр.
5. Динле булып крен – бик яхшы бер ксеп ул… Бер кешене кяфер дип йр бик зур кабахтлектер. Газиз иман капкасыны ачкычы сезне кулыызга бирелммештер. Сез зеез телгн кешелрне иман капкасыннан кертеп, телмгнне – чыгарып ибрг нинди права таптыыз? Юк, сезд бернинди д права юк.
32
Фасикъ – бозык.
6. Наданлык сбпле кферг тш иел инде… Бер д исеез китмсен: Мкки Мкррмдге кгъб янында гна кыйлу ммкин булган шикелле, Киевтагы монастырь янында саваплы эш кыйлу ммкиндер…
Сугыша Инил белн Корън, дилр; алдый алмаслар халыкны юк белн – монда хзртлр сугышмый поп белн!..
Вакытсыз азан йткн мзиннр яис вакытсыз чирк каккан звонарьлар була инде…
Хак Трене каршысында килешмидер тартсез намаз ил корбансыз ха…
Килешмидер Корън уку, тсбих йт фхеш-вхшт берлн тулган бер ханд… Фахиш тавыш, фахиш рух, фахиш кй! Фахиш мгън! Мен шулар безне фхшиятсез, пакь мселман трлрен кереп утыралар…
йд, дустлар, бер тибрник, акны Тре яклар бит… Караны бер кн каралтып, акны бер кн аклар бит…
Артка бакма, …идеал аман да алда ул; алга барганнарга тик табыла табылса – Алла ул!
7. Мхммд динен яклаучы!.. Бу эшлрд зхмтлмик муллаларны, дин эшенд башчы иттек без аларны… итр дин исеменнн кеше талау, итр шригать исеменнн халыкны каралту, итр болганчык суда балык тоту! Батсын фанатиклар!
8. итми мыр-мыр хтем – чын, саф Корън кирк… Телсез муллалар бернрс йтмкче булалар, лкин, а, наданлык, иреннрен селкетлр д, бернрс д фемлнми.
9. Ялганчылар, гамл сатып ашаучылар, …злре яхшы алап итмгн нрсне балаларга укытып, ислам балаларыны гомерен ашаган хлфлр, …барлык иммтлрен 33 , мм гайртлрен трахтирларда, мйханлрд ген крсткн байлар… И явызлар!.. Динне хурладыыз, мселманлыктан клдеез! Галимнрне танымадыыз. Тугъры сйлгннрне кыстыыз, издеез… авап биреез!..
Кп-кндезге алдануларга безне аныбыз ачынганга игълан итбез 34 ки, кадерле халкымыз бу кеби пычрак бер гасырда, трле базарларда в хрчнлрд мисез башыннан пйгамбрлек сатучы трле кешелрг… ышанмасыннар иде. Нат, ан рхте в тугъры юлны андый кешелрдн тгел, анчак гыйлем в мгърифттн ген эзлсеннр иде.
33
иммт – юмартлык.
34
Игълан ит – белдер.
10. за бирми халык ич т гна эш, яшерен эшлрг… залау камчысын биргн гналы ул халыкка кем? Тгел, юк. Бирмгн ичкем; Ходай – гадил 35 , Ходай – хаким!.. Хак Тгал нрс кыйлса ирке бар.
11. Ашау-эч чен келе борчылмасын. зене «байлардан ярлы» дип санама; тыр-тыр итеп блешлрг йгерм… Тук корсак укуга бик йомшак, бик чукрак буладыр… Блеш белн гыйлем берг ыелмас, комсыз кеше лгнче тыелмас… Комсызлык – тбн, бик тбн сыйфат ул… Кирк анчак яшр микъдар ашарга, киркми тик ашарга дип яшрг… Тн стерс – ианда, бер д шиксез, фил булу ммкин… Азыгыны Алладан мет ит…
35
Гадил – турылыклы.
Хзртлр, хттин узмагыз!
12. Мэмин булса, чын мэмин бул – намазыны калдырма…
Безд омга кннрг д бер д игътибар юк: ул кнне бйрмлеге бер д келдн хис ителми; халкымыз, бген омга, бген бйрм, дип, яа киемнр киеп, руслар якшмбене олуглаган кеби олугламыйлар…
Бгъзелребез бик суфи, кн д биш намаз укый – бурычка йз ме алгач, аны кесг салгач.
13. Мулла да, ахрысы, фрешт тгел, аны да остабиксе бар, бала-чагасы бар, фатир тлисе бар – ни эшлсен, ачка лсенме?..
Ну, болай булгач, мулла гаеплеме? лл безне миллт гаеплеме? лбтт, миллт гаепледер…
Бер мулла биш вакыт намазда, омгаларда, гаетлрд имам тора, никах, талак эшлрен карый, казыйлык ит, туганнарны, лгннрне, никахланганнарны яза. Шул арада ук мдрсг кереп мдррис т була… Зиратка да бара. , бер кешег бу кадр хезмт бирелсен д, ул кешег ни чен жалование алу дрест булмасын?!
вл бер кешег шулкадр эш бир дрест тгел, инде бирелгч, аар жалование бирмич, телндереп йрт дрест тгел. Бер култыкка ике гез башы сыймавы, бер кймче ике кймне койрыгын тота алмаганы ркемг мгълм була торып, бер муллага лл тагы 20 трле эш биргннр. Шулай булгач, ул мулладан нинди укыту, нинди итиат, нинди хер ктрг кирк?
Минем уемча, муллаларны жалованиеле ясарга кирк – бер; м аны стендге йклрне рберсен аерып, зене иялрен тапшырырга, йклтерг кирк – ике… м боларны рберсен аерым-аерым жалованиелр бирелсен…
Муллаларны берсе бигрк тук, икенчесе бигрк ач булуыны м дрес укыта алмауларыны… ммсен сбп жалованиесезлектер. Шуны чен мин з тарафымнан, муллалар жалованиесез хезмтк кчлнмсеннр, дип йтерг батырчылык итмен.
14. зен башка хатиб, вагыйзьлр дигнемез д, безне хзерг чаклы булган муллаларымыз тсле, мнбрг менеп, баласын тирбтеп оклатучы хатын шикелле, халык аламаган тел ил кйлп, ырлап, халыкны гыр-гыр оклатмасыннар, тик ч мртб «лхмделилла»ны гарпч йтслр итр. Вагыйзьлр безне земезне ана телемез ил безг, динемезг, дньямызга киркле вгазьлр сйлсеннр. Халыкны тамырлары буенча каннарын йгертеп, кз яшьлрен чыгарып, лл кай ирлрен чеметтереп-чеметтереп алсыннар. Мнбрг менгч, флн мкам берл ырлау, тгн кй ил кйл бик зур ояттыр. Иске муллаларга алай гавам халкын кйлп тирбтеп оклатканчы, бер д кешесез сахрага чыгып, гарп шигырьлре кйлслр, артыграк булыр иде…