Чтение онлайн

Г. Т. Бкре тгел, тзлерг кабер ктмим.

– Калм очына элккннрг карата нинди ген «образ»лар кулланмыйсыз?! Алар бик ишле: кибк баш, мие черегн чбек баш, фьюн баш, салам баш, брге корсагы, нес вулканы, бдбхет, ата крк, карга, агач попугай, дурной в дурак, кыска аяклы маймыл, печн стенд реп яткан эт, бушбугаз, кабахт сурт, хсис, ачу йоткан кчек, сыер, дугыз, ишк…

Г. Т. Аны нрссен исеез китте?.. ммбез Алла бндсе м омахка керчк Гозер галйисслам ишге, ягъни – Ходай ишге.

– ле ген санап телгн «эпитетлар» ниндидер лгать китабыннан алынган кебек. бит аларны ркайсы артында зен кр мгълм шхес тора. Шул рвешле тулы бер кавемне мозаик суртен ишар ясала кк. Татарда яманатлы инсаннар кбрк килеп чыкмыймы?

Г. Т. Дрест, рбер халыкта бар дорыр мондый кара йзлр, влкин ичбере миллтк мондый сасы иснтми… Чабата берл, нинди мнфгать бар со, дп таптап?

– Хтта ниндидер алатмалы сзлеклрдн д сез тискре бялмлр эзлп табасыз. Бу инде кайбер мгълм затларны кзаллап, аларга «тртмле фал» ачу булып чыга.

Г. Т. Кннрдн бер кн мин, …словарьны тотып утырганда, уйладым: «Тукта, зем белгн в хзерге заманымызда азмы-кпме шрт тапкан кешелр тугърысында шушы словарьны ачып фалланыйм ле, нрслр чыгар икн?» – дидем. Словарьны и элек Акчурин Йосыф тугърысында ачтым: «Тркияд солдатлык дрсе» дигн сз килеп чыкты. Мин аны инде генералдыр дип уйлый идем. Фаразыма муафикъ булмады.

– Бу уайдан фалнам биргн мгълматлар дреслекк туры килеп бетми бит. Истанбул югары хрби уку йортында белем алган, штаб офицерлары курсына йргн, гаскрилрг дреслр биргн зат солдат дрсенд каламы?! Аннары миллттшебез Йосыф Акчураны мсткыйль Трек мриятен тзд турыдан-туры катнашуы, президент Мостафа Кмал Ататрекне мдният м сяст буенча кишчесе булуы, Истанбул м Анкара университетлары кебек абруйлы дарелфнннрд профессор вазифаларын башкаруы, Тркияд Тарих мгыятен оештыруы м аны беренче рисе урынын билве… Болар тулаем, минемч, генераллыкка тарта.

Г. Т. Фал нрс икне ркемг мгълмдер… Булса булсын инде. Кп мгълмат сатмыйм.

– Элгрлр дрес йткн: багучыга барма, башыа кайгы алма. Сезне кебек фалчы хкемен тагын кемнр дучар ителде?

Г. Т. Сора Муса Бигиев хакында ачтым. Гаплнемнн зем д клеп ибрдем: «Интеллигентный монах, ягъни зыялы монах» дигн сз чыкты.

– Сез инде аны мулла булып та, ап-ак якадан, эшлпдн йреп, зен т трбияле тотуыннан клсез бугай. Изге Китапны йрнг кагылышлы тирн хезмтлрен д Коръннн хата эзлг кайтарып калдырасыз сыман. Югыйс Муса Бигиевне кабатланмас олуг галим булуын, философ дрсен ирешен бтен мселман дньясы таный. йе, гаплндн клеп ибрерлек: монах, имеш.

Г. Т. Тнакыш юк мисальд… 52

– Сезне даими кл рнген йлнгн Зариф Бшири хакында берр клим укып трг нигдер чират итми ле. гр ул ошбу сзлекк кертелгн булса, анда аа карата нинди мгълмат бирелгн?

Г. Т. «Кыска аяклы маймылларны бер нгысе» 53 дигн сз… кренде.

– Яндн саркастик чагыштыру. Аны кайбер диплр белн ярышырга телп т, лл ни ерак «сикер» алмавына ишар ясау… Исегезддер, сезне мхррир хмт Урманчиевка язган хатыгызда тупаслык крстг карата мнсбт белдер бар. Тглрк йткнд, «Ялт-йолт» журналыны 1912 елгы 38 нче санын кзд тотып, «Бу номерда да дпсез сзлр бар», – дип искрт ясыйсыз. Сезнеч, моны ише алама йтешг килчкт юл киселерг тиеш. «Миллтк файда урынына зарар» исемле мкалгезд д хдис шрифтге шундый сзлрне ассызыклап тсез: «Мселман кеше мселманнарны теле белн д, кулы белн д рнетмс». мен зегезне яктан леге кагыйд тлме со?

Г. Т. Эшне дрестен сйлрг кирк… йе, без язганнарда да кимчелеклр м зур кимчелеклр булырга ммкин. Без мкаллребезне башына: «Бу мкал яки бу шигырь барлык кимчелеклрдн пакь», – дип язмадык лабаса!

– Белгнебезч, татар дньясында танылган байтак шхес сезне бизмнд з лчнешен таба. Бяллр трлеч булучан. Аерым замандашларыгыз турында шулай тфсиллп сораштыруым кплрне кызыксындырган сорауга авап эзлдн килдер. Алла колларыны зара тнкыйть итеше дп яссылыгында калырга тиештер бит? Чынлыкта сезне мрхмтсез «трт башы» нинди затларга гына тиеп тмгн! Алар кп: Галиман Ибраимов, Мит Гафури, Акмулла, Исмгыйль Гаспринский, Сгыйть Рмиев, Фатих Крими, Фатих Сйфи-Казанлы, Галисгар Гафуров-Чыгътай, Зариф Бшири, Камил Мотыйгый-Тхфтуллин, Йосыф Акчура, Садри Максуди, Муса Бигиев, Галиман Баруди, аталы-уллы Бааветдин м Гайнанетдин Висовлар, Габдершит Ибраимов м башкалар. Бу «кара исемлек»тге еллрне ркайсы да з халкына хленнн килгнч хезмт иткн. Алай гына тгел, леге тркемд миллт горурлыгы булып саналганнары да, сезне хкемнн коткаруга мохта калганнары да бар. Шулай тоташ шелтл зыянга тгел микн?!

Г. Т. ай, боларны бер д скмс, бер д рнетмс идем! Нишлим инде, чарасызмын – тел тидерткн дньядыр… рнрс д з асылына бер йлн… Фкать сабыр кирк.

– Бу айсыз сораудан сез бик иел котылдыгыз ле… Днья трлелектн гыйбарт. Иск алып телгн шхеслр д бер-берсеннн шактый аерылып тора: иман камиллеклре буенча да, кылган гамллре ягыннан да… рберсен зенч вазифа йклнгн. Аларны шундый булуы херле.

Г. Т. Шулай инде, дньяны, мслн, кошларыннан в хшртеннн ген д акыллы кешег гыйбрт алырга ммкин. Аларда да тигезлек юк. Мслн, черки д оча, чыпчык та оча. (Кгрчен д оча, чк д оча, карга да оча, козгын да оча.) Шулар белн берг, бтен кошлар ханы булган каракош – орёл да оча. Лкин рберсе з канаты кутенч… ичберсен д ачуланып булмый. Алла шулай яраткан. Боларны кайсы шригатьк хилаф?.. Инсаннарны дньяда торган чактагы талплре д, келлрендге телклре д шул кошларны очышына охшыйдыр.

– Тнкыйтьне ктр иел тгел. н бит, замандашыгыз Зариф Бшири «Чкеч» журналында чыккан шигъри памфлетында (1908 ел, 21 июнь) сезне гап-гади тремче шагыйрь итеп кен крстерг омтылган. «Волжский листок» газетасыны 1908 елгы 696 нчы санында Касыйм Уралец та сезг нкъ шундый гаепл ташлый. Утсыз ттен чыкмый. Аларны язганнарында сезг кпмедер файда китерерлек, мыекка чорнарлык бер фикер д юкмыни?

Г. Т. Арыслан, вхши бер хайван булса да, чыпчык авызыннан корт алып вакланмыйдыр.

– Нигезсез хурлаулар йркк кадалучан. р кндшне кимчелеген табып була, шул исптн Галиман Ибраимовныкын да…

Г. Т. Ник саныйм гаебен аны со? Мин тгел бухгалтеры!

– Шригать кагыйдлре кушканча, ялгышучан адм баласы зен д тнкыйть белн карарга бурычлы.

Г. Т. Инсаф кирк… Ваз кичик мин-минлектн.

– мма чнечкелрдн арынырга исбегез юктыр бит?

Г. Т. Йокыга ятканда, кулыма чыбыркы тотып ятам.

– Тшегезг кергн берр бхетсезе, димк, тагын сезне кыенны ашаячак… Инде форсат чыккан чакта шуны да белдереп тик: безне татар дньясында «чыбыркылы Тукай» хрмтен казанган, мдхияг лаек булган затлар да байтак ич. йтик, Шиабетдин Мрани, Хсен Ямашев, Схибамал Гыйззтуллина-Волжская… Шулай ук Ризаэтдин Фхретдин белн Заир Бигиев напларына да сез трле уайдан ылы сзлр йтеп узуны кирк тапкансыз. Шхеслрг бай кавем ген олы халык була ала. рхлд, бу гмбезд телг алынган таныш затларга сезне аяусыз тнкыйтегез д, рух ктрерлек мактау сзлрегез д ярдм иткндер дип уйлыйсы кил. лбтт, атаклы шхеслр турында сйлш гаять катлаулы, шуадыр да сорау-аваплар кпкрк китте шикелле.

Г. Т. лег итр.

– мма бер нрсг ачыклык керт сорала. Сз д юк, шхеслрне зара кндшлект торуы каршылыклы дньяда табигый кренештер. Тик леге котылгысыз крш чик-чама кысаларында булырга тиеш. Шул ук вакытта безне арада бернинди мантыйкка да сыешмаучы, рдаим киртлр коручы аил грулар да бар бит ле. Алары белн нишлрг?

Г. Т. Яадан да безг аяк чалырга маташсалар, ян безне алар белн кычкырышу кебек тбнлекк сйрслр, без аларны берглшеп юлдан алып ташлап, яки «Безне юл белнме, лл тгелме?» дигн сорау куеп, ничек т аларны ераклаштырыйк.

– Ниг со безне халык аман бердм кч булып туплана алмый?

Г. Т. «Миллт!» дилр – ул чынмыни, ихласмыни!.. Кнчелек, члек белн тулган татарлык, тяп илтеп Мкрд сатарлык. Нифакъ 54 выставкасында кп медаль алганымыз бардыр… Пычрак в ялган берл тулган безне эч… хлак, вдан, инсафларны среп чыгардык истн д; бозылдык шулкадр начар, уздырдык без иблистн д.

– Димк ки, бу таркаулык галмте миллтне вденнн кил?

Г. Т. И начары: ан картайган – рнрсг «барыбер» дип карый башлаган… Бетте иман мрхмт, шфкать, мхббтк тмам… Бик югартын кз салырга башладык хлакка без.