Беседы с Тукаем / Тукай бел?н ??г?м?л?р
Шрифт:
Без Думага депутат сайларга никадр хаклы булсак та, ул закон йортына клоун м д талантсыз клоун сайларга хаксыз…
Бушка узмасын ич безне р ай, р ел, трккый итеп тотыйк алга юл… Тырышыйк… р кн згр заман… Тырышырга кирк, карендшлр! Уяныыз да тартышыыз. Тартышуда гына табарсыз сез з хакыызны!.. Изге эштер тартышмаклык хокук чен… Тартыш, зинар, тартыш, тартыш!.. Телск яшрг, дгъвабызны исбат итик, длиллр китереп… Килчкт бхетлр кт безне…
«гр халыкка тигез хокук бирелс, инсаннарны кадере бетчк…» Бюрократларны бу сзе билрне: «Май ашама, сукыр булырсы», – дигн сзлрен бик охшый…
Хррият, ирек – барча кешелргдер; бай, фкыйрь, галим, аил, ир в хатын м миллт, аерылмаенча, ркемг бертигездер.
Элеккеч кайгы-хсрт, ачынуларга хзер урын бармы?.. анлансын халык, бар моын, барлык зарын стн салып… Тор! Тартыш! Тиз бар, татар… Тор! Селкен! Кузгал, татар!..
итр инде, итр инде, давайте, сызганыйк ине; … ич мет юк ине сызганмай… Ачыйк иттифакъка 44 юл: ушбудыр и тугъры юл; сыар инн ике кул чыгарыйк без…
Тотып миллт ливасын 45 , юлга чыктык: «Бу куллар мге, дип, ирг салынмас».
44
Иттифакъ – берлш.
45
Лива – байрак.
3. Бер телктге кешелр, бер сзд булып, мйданга чыгып… Тырышып, кп акчалар тотып м трле-трле чаралар креп, нилр эшлмс бу миллт, гр керешс!..
Татарда акча юк, байлык та юк, дип, юкны сйлилр… Татар акча тапмый тгел, таба… Тау киср эшлекле ул – тотынса, днья тзтер… Алла мондыйларны санын арттырсын…
Бу замандагы европалылар нрс тарихында изге ат калдырса, шуар тгел, нрс ле бген д тамак туйдырса, шуар тотыналар, тгел аерым личностьлар, хтта бтен миллтлр шул эш ил ген мшгульлр…
4. Трккый д итмез, р нрсне кттермез д…
Безне татарларда, и вл мртб йткнд, рбер нрсг каршы тору ата-бабадан калган бер гадттер. Алар, и вл чыкканда, ысулы дит берл укуга да каршы тордылар. Кара тактаны эченнн «тавык аягы» да эзлп маташтылар. Бара торгач, белделр ки, кара тактаны эченд «тавык аягы» тгел, «чебеш аягы» да юк, имеш!..
ч яшьлек балага да зене сламтлне чен дару эчерс яки: тышка яланаяк, яланбаш чыкма, дис, билгеле, каршы торадыр. Шуны шикелле, татарларга да: болай итсез, сламт булырсыз, тегелй итсез, зеез чен яхшы булыр, дис: «Э… э… киркми, э… э…» – дип кирелнлр…
Дрест… «Яа» дип р нрсг мкиббн кителмск в… айнык караштан аерылмаска кирк… Влкин… Ниг кирк искелек, кирелек?.. Кирелек, наданлык гаскрен иеп, сындырып ташлыйк… Якты кннр алда… Хуа Насретдин шикелле, атны артына карап атланмыйк.
5. Бу заманда гафиллрг днья тардыр… И кардшлр, кул тотышып, алга барыйк, башка миллтлрне хлен карап карыйк; мдният мйданында урын алыйк, егыла-тора, алга таба атлыйк!..
Кем иг безг тднни 46 арбасы?.. Безг аяк чалырга маташсалар, ян безне алар белн кычкырышу кебек тбнлекк сйрслр, без аларны берглшеп юлдан алып ташлап, яки «Безне юл белнме, лл тгелме?» дигн сорау куеп, ничек т аларны ераклаштырыйк…
46
Тднни – артка стер.
Без маим улмай, анчак мдафигъ улдыкымыз ттн хкыйкан бхтиярез 47 .
6. Рус иренд без срле, эзле без, тарихында бер д тапсыз кзге без. Рус белн тормыш кичердек сайрашып, тел, лгать, гадт в хлак алмашып. Берг тормыш, берглек чиктн ашып, без шаярыштык, вакытлар алмашып. ич бетрме тарихи бу берглек? Без туган бер епк берг терклеп.
Без сугышта юлбарыстан кчлебез, без тынычта аттан артык эшлибез. Шул халыкнымы хокукка хаккы юк? Хакъкыбыз уртак ватанда шактый ук!
47
Без м итче (сугышны башлаучы) булмыйча, тик каршы торып, аны кире кагучы булуыбыз белн чын бхетлебез.
7. Без – руслар белн татарлар – рвакыттагы кеби, тату гына, честный гына алыш-биреш итеп тора алабыз… Бик яхшы бит!.. Дуслыкта берлек, тигезлек, тилек кирклеген йтмсм д белсез инде.
8. р миллтлр максудларын хасил ит… Монда тудык, монда стек, мондадыр безне л; бйлмеш бу ирг безне Требез (Гыйззе в л). И бек максат безем: хр ммлкт, хр Русия!
9. йд халыкка хезмтк, хезмт эченд йзмкк; бу юлда ртрле хурлыкка, зорлыкларга 48 тзмкк!..
Китмсен кефе… денсез дислр д, син аларга бал биргнд сиа агу бирслр д… р заман хакны сючелр сездй карлнгн булыр… Бармыни безд, гомумн, чын кеше кадерен бел?! Без аны кайдан белик, мескин леп алатмагач?! Ммнн булсын рухлары… Онытылу, тибрел – лемнн яманрак…
48
Зорлык – авырлык.
Крст рбер аил миллтк золым в брене, таптыйлар пычрак аяклар берл миллт садрене… 49 Искелр белми нз миллт дигн сз кадрене… Халык… хрриятне аннар корбан итрлек дрд мкатдс нрс икнен алап итмгн. Аласа да, бик азы алаган… Миллтемез дигезене энелре тпт ятып, «ул-бу»лары гына стк калка шул… «Алла бирмгнне мулла бирмс» мкале бик тугъры сздер…
Сезне болай каршы торуыызны бик зур гна дип белмез. Бу эшлреезне ташлап, тб кыйлмак, кайтмак кирк… Сезне урыныызга зеез бар заманда ичкем кз ибрми. Без иск, р каюмыз, Аллага шкер, трле-трле ксеплр ил шгыльлнеп йримез…
49
Садр (садыр) – ккрк.
Кайчанга чаклы татар… бер-берсен ук атар?.. Булмаса дуслык, ит бит сугышырга бер юк эш.
10. Бар мселман булалса иде бер гд…
Безд кзе ачык кешелр д бардыр… Берсе – хзерге минутны яхшы тен тели, икенчесе – килчк кннрне матур булуын кт… Бер-беребездн качмыйк… Барчабыз бер юлдан тырышып атлыйк… Тырышмактан, тырмашмактан ич бушамыйк… Килер бер кн: миллте сиа шфкатен крстер… Фкать сабыр кирк.
1. Берегез укыгыз да, берегез тылагыз… Кап-кара кол белми хррият дигн сз кадрене… Белмисеме син: читен мхбслек ул. Булса да алтын, аман да читлек ул… Сальлр авапсыз калмасын… Сез зегез миллтк нрс эшлдеез?.. йд, дустлар… Ткрар йтмез… ианда калдырып китсм икн, йа Раб, гзл эзне!
2. Эшем м ниятем изге иде, лкин максудыма иттеме – анысы минем эш тгел… Актык сз буларак шуны йтм… Татарларны беклеге, даны сигез кат кклрг китсен; мге, рвакыт бу миллтне Ходаем бхетле итсен!.. Алла ни бирер… Мин догада…
Яшсен миллт!
Р ХЫЯЛДАН ТАТЛЫДЫР МИЛЛТ ХЫЯЛЫ
Талант иялре арасында злрене олуг максатларын алдан ук билгелп, туган халкына яшьли тугрылыклы хезмт итг алынган затлар була. Гадтт, андый шхеслрне гамле, гомум танылуга ирешеп, беклек дрсен ктрел. Бу ттн безне Габдулла Тукаебыз рнге леге «даилык формуласы»на тулаем туры кил.
И-и югары иат чынлыгын раслау бары фидакярлек брабрен ген бирел. кечкен Апуштан зуп-зур Тукайга верел юлында йрк итен лешлп-лешлп ашаган аяусыз сынаулар ята. Мондый шартларда миллт хакын даулау миллт ярдменнн башка ммкин тгел. Халык тарафыннан азмы-кпме мрхмт сизеп скн ятим малайны тора-бара халык хадимен йлне, «Бар уем кичен-кндезен сезне хакта, миллтем», – дип, калм белн кораллануы бик табигый. зен бхетсез миллтне бхетсез улы итеп кргн шагыйрь, ил-кн яшешеннн аерылгысыз рвешт, татарны башка кавемнр арасындагы лаеклы урынын дгъвалап кршкн. Патша охранкасы кзте астына алынса да, зен самодержавиене куркусыз гаеплче итеп тойган; байтак срлрен цензура табу салса да, «туры Тукай»лыгын отыры кчйт ген барган.