Галим?ан Ибра?имов. Т?р?ем?и х?ле, ист?лекл?р, ?с?рл?р, анализ ?рн?кл?ре, д?рес эшк?ртм?л?ре, сценарийлар / Избранное (на татарском языке)
Шрифт:
Теге брн кебек нрсне югары таба ктрелгндй м шул ыжгыруда, нкъ халык йткнч, бер йбер трле якка тартылып, сугылып торгандай булды. Шуннан со ни булганын ачык белмим, тик ан ачуым белн:
– ни… ти… аждаа бар, аждаа ята! – дип кычкырып ибремне, сора кз алдым карагыланып, башым ирг тигнен, дньяны асты ск килгндй йлнен аз гына хтерлим…
Шул хлд байтак вакыт кичкн. Мин, исем ыеп, кземне ачу белн, и элек нине крдем: аны кзлре яшьле м кызарган, йзе клдй ак м тирн бер борчулы иде. Янында тагын бернич кеше бар иде. Шулар эченнн рус тсле бер адм миа лл нрс эчертте д, башларын селки-селки: «Хыялдан нинди блалр туа бит», – диде.
Днья влгеч матур, таулар, кырлар, урманнар элеккеч яшел, сандугачлар аман злексез сайрамакталар иде.
Мин д озак ятмадым, аякка басып, тагын уйнарга чаптым.
Сю – сгадт [4]
(Карт шагыйрьне тэссораты) (Хикя)
Табигать тына. Кызу, тынгысыз м шау-шулы кн теп, аны артыннан язны со кннренд ген була торган йомшак, рхт м тын кич кил. Мин, ебезне бакчага караган трзсе аркылы зур кл артына батып барган олуг кояшка карап, хыялга батам.
4
Сгадт – бхет.
Хыялларым тирн, аны тудырган уйлары авыр м борчулы.
Уйлыйм да, исем кит. Мин яшь чагымда «Кигн кием ничек туза, яшь гомер шулай уза» дигн ырны бик ярата, ирексез к шуны авызымнан салмый йри идем. Шул ырны чын мгънсе мен хзер беленде. Вакыйган [5] , кигн кием ничек тузса, яшь гомер д шулай уза икн. Моны хзер ачык сизм.
Гомеремне анлы, метле двере кичкн. Хяттан [6] ала алган нрс в нигъмтлр алынып, инде артык эш ктрг ай калмаган. Инде тормыштан яа байлык, яа кут алырга тгел, моарчы алганнарны бир башларга, кренлп тузарга, стелерг вакыт килгн. Магайда эре-эре ыерчыклар бар. Кзд яшь заманга хас булган ялкын в куттн ср д калмаган. Сакалга чал кереп, буемны тзлеге д югала башлаган, дилр.
5
Вакыйган – чыннан да.
6
Хят – тормыш.
Йркне ашкынуына м земдге кут, дрт в гайртк чыдый алмый, бтен дньяны мсхр итрг йргн чакларымда алынган рсемнрем кз алдымда тора. Аларга караса, шашып каласы: «Шулай ук тиз ттемени бу гомер?» – дисе. Чнки ул рсемдге «Риза бк» дип йртелгн гаярь егет белн хзерге Риза арасында бер агачны май ахырында бтен тир-ягына ямь в хят биреп утырган чагы белн кз кне актык яфракларын коярга зерлнгн заманы арасындагы чикле к аерма бар.
Ачык тоямын ки: мин хзер хяттан в андагы хадислрдн [7] сизен алу заманыны со елларындамын. Гомерне илле-давыллы м туктаусыз дулкынлы чагы теп, акрын, гел бертсле м тынычлык сяр двере кереп кил.
7
Хадис – яалык.
Батып, югалып барган кояш, миа бу хлне ачык хис кылдырып, ерак м тирн уйга алып кит.
Мен бакча. Мен бер ягы сары алтын тсен манылган зур кл. н шул зур клне аргы ягына батып барган газмтле [8] кояш. Бтен табигать тын. Бу тынлыкта, бер яктан, рхт в серле тнне каршыларга зерлек сизелс д, икенче яктан, олуг кояшны батып баруыннан тэсир иткнлек т тоела.
Мин д мтссирмен [9] , лкин минем тэсирем икенче яктан. Мин хятымны шул кояшка охшатам. Мен, дим, ничек: иртн, тнне карагылыгын ярып, кояш чыга. ир в анда булган мм нрс зене хятын аннан ала. ирдге мм алмашынулар – рбер табигый эшлр тик аны тэсирен ген табигъ [10] . Ул башта тбн, ерак м аз кутле булып, ылысы, тэсире д уртарак була. Лкин ул хлд калмый: ул акрын, мма туктаусыз рвешт ерак в югары ккк карап юл тота – ниаясез фзаны [11] и гали [12] ноктасына, тшлекк туры текп, мткббиран [13] бара башлый. ткн рбер минут аны урынын югарылата, кут в матурлыгын арттыра бара. Ниаять, ул зене кз теккн ноктасына барып иреш д, аннан мткббиран бер сыйфат белн дньяга карап, бтен табигатьне утына, яктысына км – яндыра, кйдер м нурландыра. Бу вакыт ркем, рнрс бер ген минутка да аны хтереннн чыгара алмый, аны зеннн башка ичкемне танымаслык кут в кмале [14] ркемнн тсдикъ иттерел [15] .
8
Газмтле – бек.
9
Мтссир – тэсирлндем.
10
Табигъ – буйсынулы.
11
Ниаясез фза – чиксез бушлык, кк йзе.
12
Гали – биек.
13
Мткббиран – горур, масаюлы.
14
Кмаль – камиллек.
15
Тсдикъ ит – раслау, тану.
Лкин бу хл мге тгел. Ул, ул олуг кояш, ирексез в телмстн тбнг таба йз тота. Ниаясез югары урыныннан кчеп, кутен кимет башлый. ткн рбер минут аны бу тбнюенд аерым бер хезмт крст. Шулай итеп, аны урыны тбня, кут в мгънсе азая-азая, бетрг таба бара. Аны тшлегенд кут в кибер [16] зур, чыгыш в батышында матурлык, лтафт [17] ниаясез, лкин бу матурлык, бу лтафтне ткъдир итчелр аз. Шунлыктан аны бата, югала, дилр, м ул шулай ткн бер минутта тбня, кутсезлн барып, ниаять, бтенлй югала – юк була, бет…
16
Кибер – олылык, горурлык.
17
Лтафт – гзллек, матурлык.
Минем хятым да, дим, шулай. Мин зем д, дим, шулай булдым. Дньяга аяк баскан кнемнн башлап, акрын, лкин туктаусыз рвешт алга м югары атлый башладым. ткн рбер минут мине ктр, кутемне, урынымны югары ашыра бара иде. Ниаять, табигатем булдыра алган кмалтне чиген, и югары ноктасына – егетлегемне со кнен ирештем д шуннан зем ачык сизмич к тбн кит, хяттан еллар буенча алган нрслремне акрынлап бир, стел башладым. Тау ба- шыннан йомшак ком белн берг акрын гына ишелеп барган малай кебек, мин д сизелмслек, лкин туктаусыз рвешт тбнг – лемг таба агып барам. крен ген бетеренм, стелм. Узган рбер минут мине тбнгрк тарта, аскарак баса. Моарчы белммешк салынырга тырышсам да, инде булдыра алмыйм, йтм: хзер минем хятымны кмаль в куте со ноктасына ирешеп, гомерне кыйммтле двереннн авыша башлаган, тшлегемнн тбнг, кара тн эчен таба баерга юл тоткан чагым.
тр еллар. Мин д, хят кгеннн югалып, лемне карагы кичсе артына ба- тармын, югалырмын. Лкин нинди зур аерма: мин лем артына мгег, кабаттан хят кген ичбер килмск батам. бхетле кояш алай тгел: ул чыга, ктрел, бата, югала, мма мгег тгел, тада ян чыкмак, дхи д ерак ккне и гали ноктасына ирешеп, табигатьк зене олуглыгын белдермк, кут в матурлыгы белн адмне зе табындырмак чен ген бата. Ул – туктаусыз; блки, мге д шулай йлнер.
мма мин, мма без бетбез д мге кайтмыйбыз, бдия [18] лемне шул томаны, шул карагылыгы эченд югалып, онытылып калабыз…
18
бдия – мгелек.
Уем, шул ирг иткч, зене табигый агымын уя. Рухымны авыр, тын, лкин бик фгъгаль [19] бер изтираб [20] ала. Кз алдыма хзергедн, ткн в килчктн, буталып, кисклнеп, чуалчык кренешлр кил. Мин шулар эченд хыялымны байтак вар кылып [21] талдыргач, мием авырып, рухым кутен азайткач, табигый юл буенча, ткн гомерне трле кренешлре хыялымда гдлнеп крен башлый. Анда матурлык та, ямьсезлек т бар.
ткн хятымны ачык кз алдыма китерсм, ике хл ярылып ята: берсе – ниаясе булмаган мет, икенчесе – шул метне бертуктаусыз имерел, юкка чыга баруы.
19
Фгъгаль – кчле, кутле.
20
Изтираб – борчылу, дулкынлану.
21
вар кылу – хыялны иг, артык мавыгып хыяллану.
Мин хзер, яшь йркне метк ни дрд бай булганлыгын креп, шашып калам.
Бигрк шунысы гап: шул метлр атлаган саен кырыла бара, лкин бетми; яшь рух беткн рбер мет урынына яадан-яа м рберсе ниаясез матурлык в нур белн тулган метлр тудыра тора. Хзер ачык белм: аны и зур хозуры, пйгамбре д шул булган икн. Шул метлр ммсе илг корылган. Шуа кр злре хят юлында бик кп ялгышлыклар тудырганнар. Гомерне стеннн кичеп чыккач, артыа йлнеп караса, барын алыйсы: «Ай… ул гомер кабат кайтса, мин шул тшлегем яадан менсм, нинди итеп яшр идем!» – дисе. Лкин кендн ни файда?!
Ул киткн, беткн. Кайгыру йрк маены гына ашый. Алдыда лем тора. Син, табигать кануныны кутен буйсынып, шуны акрын гына килен в, бервакыт килеп итеп, тын в карагы лемг алып китен ктеп торырга мбрсе.
Мин – яшьтн к ямь в матурлык гашыйкы. Бу – минем бер кимчелегем. Мен ле, уем кз алдыма лемне китереп бастырганда да, хисем белн ткн гомерд булган кренешлр арасында матурлык эзлим. Аларны каюсы бигрк ямьле в каюсы матурлыкка бай булса, хыялым шуа кадала, шуны зурайта, эшлт башлый. зем д шуны сагынам.