Чтение онлайн

“Sonralar mnim hyatimda cecen m"ovzusu yer almaga basladi. Hrsey Cecenistana olan iki hftlik qastrol sfrimdn sonra basladi. Qroznidan Bakiya jurnalist Bsir Caxkiyev v onun is yoldasi gldilr. Onlar mnim babam haqqinda shrlrind muzey yaratmaq "uc"un material toplayirdilar. lbtt, onlar mniml tanis oldular v tklif etdilr ki, onlarla gedim, Qrozni filarmoniysinda islyim, hmcinin, mnim babamin atasi Mhmmdin vtni solum tani”.

S"ohbtin bu yerind, M"usl"um"un yadina onlarin ailsind daima danisilan bir fsan d"us"ur. Bu, fsan dagli-qhrman Samil il bagli olur. fsan haqqinda M"usl"um daha trafli yazmagi mqbul sayir v bel d edir:

“Kecn srd (XIX sr nzrd tutulur: -C.P.) dagli-qhrman Samil qosunu il Simali Qafqaz xalqlarini birlsdirmk missiyasi il cox g"ozl erfx O, yasi az olan oglan usaqlarini bir knddn g"ot"ur"ub basqa bir knd gtirir. Bu, missiya b"ut"un kndlri hat edir v bununla tayfalararasi, xalqlararasi qarisdirma aparilir. Hl usaqliq illrini yasayan v anlaqsiz oglan olan babamin atasi Mhmmd d bu qarisiqliga d"us"ur. Samilin onu haradan gtirmsini hec kim bilmir. Mnim "uc"un, bu bir o qdr d hmiyyt ksb etmirdi. C"unki mnim bdnimd o qdr etnik qan qarisigi var ki, bu mni tbitn, istr-istmz beynlmilr edir. Hyatin ctin olmasina baxmayaraq Mhmmd "ovladlarina thsil verir… Babamin bacisi Malik coxdan d"unyasini dyisibdi. Sag olanda mn ondan bizim nsilin mnsyi haqqinda sorusdum. O, is hiylgrcsin g"ul"umsyrk mni bu fikirdn yayindirdi v Samil haqqinda fsanni danisdi…”.

M"usl"um dagli Samil haqqinda fsanni danismaqla, ninki, "oz"un"un, "umumiyytl, Simali Qafqaz tayfa v xalqlarinin milli mnsyi il bagli cox b"oy"uk bir suali g"undm gtirmis oldu. S"oz"un, hqiqi mnasinda, tbitc beynlmilr flsfsin mnsub olan m"ugnnidn basqa bir cavab g"ozlmk absurd, cfngiyyat olardi. O, cecen m"ovzusu il bagli fikirlri birdflik alt-"ust etmk "uc"un s"ohbtin davam edrk xatirlr kitabinda yazirdi: “Bir df Kremld n"ovbti d"ovlt, yoxsa bayramla bagli v ya hansisa ild"on"um"u m"unasibti il keciriln konsertd istirak edirdim. Y"uksk sviyyli adi konsert idi. Burda “xalq” cinli artistlr istirak edirdilr. Mn, artiq mshur adam idim v coxlari mnim nsil scrm il maraqlanirdilar. Cixisdan sonra foyey cixdim, g"ord"um ki, bir qruppa dayanib, mrkzd is Mahmud Esambayev onlara hvsl n is danisir. Mni g"ordu v dedi:

M"usl"um , biz snin haqqinda danisiriq. "Oz"un onlara denn, sn milliyytc kimsn?

Mn cavab verdim:

Azrbaycanli!

Mnim bu, cavabimdan cas-bas qalan Mahmud Esambayev aciqli, hirsli dillnrk dedi:

Nec azrbaycanli?!

Mahmud tcc"ub icind qaldi, htta, mshur papagini zdi. Mn is onun sualini cavablandiraraq dedim:

Bel… gr sn demk istyirsns mn milliyytc cecenm, bunu mn b"oy"uk inamla tsdiqly bilmrm, c"unki "oz"um d"uz"un"u bilmirm. Ancaq dqiq bilirm ki, mnim vtnim Azrbaycandi, mn orda dogulmusam. Bu , torpaq mni bslyib, trbiy edib. Bakida mn thsil almisam, s"uk"urlr olsun ki, mn indi varam.”

Mahmud Esambayev M"usl"uml olan bu s"ohbtindn sonra bir m"uddt ondan incik, k"us"ul"u d"uss d, bu cox ckmir. Zmannin b"oy"uk m"ugnnisi v rqs ustasi tezlikl barisirlar v onlarin dostlugu brpa olunur. Ancaq cox tss"uflr olsun ki, M"usl"um Mahmud Esambayev dagli Samil haqqinda bildiyi fsanni danismir. Blk, bundan sonra etnik mnsubiyyt baximindan Esambayevin "oz"und d m"uyn fikir ayriligi yarana bilrdi.

Cecenistandan gln yeni “jurnalist-dostlarinin” danisigina v vdlrin inanan M"usl"um hyat yoldasi Ofeliya xanim il birlikd Qrozni shrin glirlr v yerli filarmoniyada is baslayirlar. Bu zaman, M"usl"um"un misi Camal d"ovlti isl bagli yeni tyinat alir. Cmalddin Maqomayevi Azrbaycanin Rusiyada daimi n"umayndsi tyin edirlr. O, Moskvaya getmli v Bakidaki mnzilini d"ovlt qaytarmali olur. M"usl"um genis v rahat mnzili d"ovlt qaytarmaq istyn misi Cmalddin haqqinda ironiyasiz deyirdi:

“Sdaqtli v vicdanli kommunist idi!”

Xalq arasinda bel bir deyim var ki, m"utssir, hssas insanlar "ozlrinin erkn hyatini cox kicik yaslarindan yadlarinda saxlayirlar. Yeri glmiskn qeyd etmk istyirm ki, bu x"ususiyyt hr ks nsib olmur. C"unki bunun "oz"und, bir bxt, bir tale, bir qanunauygunluq yasanir, h"okm s"ur"ur, g"orsnir. Bu, n"oqteyi-nzrdn M"usl"um"u tez tsirlnn, "uryi yumsaq, hssas insanlar qrupuna aid etmk olar. M"ugnni hyatda s"ubut etdi ki, hqiqtn o, g"oz"u tox, qlbi inc, daima k"omk li uzadan, hec kimin xtrin dymyn, tez inciyn, nazik"urk birsi Allah bolubnd. Mhz, buna g"or d, m"usl"un erkn yas d"ovr"un, "umumiyyyytl, usaqliq illrin syaht etmk, olduqca maraqlin "ust"un sin v aydinliq gtir.

O deyirdi: “Bilmirm, blk mn o qdr sentimentalam ki, erkn hyat trzim, onu yadda saxlamagim haqqinda danisiram. Mnim ilk duygularimdan biri: k"uc il birlikd getdiyim day Qrunya xalanin yumsaq v isti llri olubdu. Usagin day il gzintiy cixmasi, hm yaxsi, hm d rahat olur. Bir df, mn Qrunya xala il shr gzmy cixdim. Evdn buraxilmagimdan istifad edn qari mni kilsy apardi. Indiy kimi titryn samlar, tmtraqli pravoslav kilssi, yanan b"uxurun iyi yadimdan cixmayibdi. Sonralar mn m"umk"un ola biln m"uxtlif konfekssiya, ayin v mrasimlrin sahidi oldum. Ancaq rus kilssi hmislik yaddasimda nagil teremi kimi bdi olaraq qaldi…”.

Usaqliq illri il bagli M"usl"um"un s"oyldiyi bzi fikirlri b"ut"un usaqlara samil etmk olar. Onlara el glir ki, usaqliq illrini oldugu kimi xatirlaya bilirlr, amma hqiqtd bu hec d bel deyil. Onlarin "ozlri haqqinda danisdiqlari sad txyy"ul"un mhsuludu, c"unki beyinin "oz"un"un yadda saxlama, daha dogrusu, yada yazma prinsiplri m"ovcuddu v bu elm ilm ils"ubdi. Ancaq M"usl"um kimi iti zkaya, phenomenal yaddasa malik olan insanlar bu n"oqteyi-nzrdn, istisna tskil ed bilrlr. Bu, yadda saxlamani usaqliq d"ovr"un"un ilkin v ya orta mrhlsi kimi d qbul etmk olar. Ushaga nagillarin danisilmasi il, usagin nagillari "oz"un"un oxumasi arasinda mlli-basli, xeyli zaman dayanir. Lakin burda, M"usl"uml tamamil razilasmamaq qeyri-m"umk"und"u. Onun flsfi yaddasa malik olmasi hec kim "uc"un sirr deyil. Bunu, hm d onun zbrdn bildiyi v m"uxtlif dillrd sslndirdiyi opera, ariya, operetta v coxsayli neopolitan, estrada v bstkar mahnilari s"ubut edir. O ki, qaldi dahi insanin usaqliq illrin, burda cox xos mqamlar, m"oc"uzlr gizlnir. Odur ki, kicik bir xatiry m"uracit etmk, mnc, yerin d"usr. M"usl"um yazirdi:

“Geclr day Qrunya mn nagil danisardi. Xos mramli, mrhmtli, "ury yatan xalq nagillari. Sonralar mn oxumagi "oyrndim v Puskinin nagillarini oxudum. Puskinin daysi Arina Rodionovna haqqinda bildim. Nagila olan mhbbtim bug"un d m"ovcuddu. Mn, Disneyin b"ut"un filmlrini toplamisam. Ushaqliq maragim yetkinlik yasinda artiq fantastikaya cevrildi. Axi, fantastika "oz"u d nagildi…”.

Msly bu n"oqteyi-nzrdn yanassaq M"usl"uml bagli bir cox maraqli hadislrin canli istirakcisi olariq. Onun, babasi bd"ul-M"usl"umdn yadigar qalan musiqi altlri, sasn d, skripka il olan rftari, nnsi Baydag"ul xanimin sandigini acmaq istmsi, onu tokla qorxutmasi, misi Cmalddinin xidmti tapancasini dolabdan g"ot"ur"ub mktb aparmasi, musiqi m"ullimsinin cantasindan araq s"ussini cixartmasi v basqa bu kimi macralari v ya minyt"urvari hekaylri hr ks "uc"un xos bir xatir, m"ugnninin usaqliq d"ovr"un kicik bir syaht kimi qbul oluna bilr. O yazirdi:

“Babamdan klarnet v skripka miras qalmisdi. Dogmalarim vvlc mnim skripkada ifa etmyimi istyirdilr. Mn, onda bildim ki, musiqinin sirlrini yenic "oyrnmk istyn usaq "uc"un skripka n demkdi. Skripka royal deyil ki, istdiyin toxmacigi v ya dili sixasan, o da sn ss versin. Skripkadan canli ss ld etmk "uc"un n is x"ususi hrkt etmyi bacarmaq lazimdi. ks halda yayi tel ckmkl, sanki, mixi s"usy s"urtmkdn d, pis ss almaq olar”.

gr, M"usl"um Maqomayevin sxsi etirafina arxalansaq, tam minlikl onun usaqliq illrind sakit tbitli olmadigini s"oyly bilrik. Mn, bunlari onun babasindan yadigar qalan skripkanin basina gtirdiyi oyunlarda, texniki oyuncaqlari sindirmasinda, hmcinin, bir cox basqa hrktlrind m"usahid etc. Atalar mslin v yaslilarin dediklrin istinad edrk bel bir qrara glmk olar ki, adtn dcl, nadinc v suluq usaqlar yasa dolduqca pis vrdislrini dyisir, daha inamli, daha bacariqli v daha istedadli g"or"un"urlr. G"orsn m"ugnninin bu msly m"unasibti nec idi?

O, yazirdi: “Yaxsi yadimdadi , hr elektrik-texniki xosa glmyn is "ust"und mni yamanca danlayirdilar. Nnm mnzild hr hansi bir seyi g"ot"urmy c"urt etmirdi, qorxurdu, el bilirdi ki, mn nyi is d"uzg"un birlsdirmmism, birdn onu tok vurar. Bir df, mhz bel oldu. Bu, nnmin metal carpayiya toxunmasi zamani bas verdi… Mnim usaq maragimdan irli glrk skripka cox zrr ckdi. Mn, ondan ss cigartmaga calisirdim: qrara aldim ki, onun icin baxim, g"or"um orda n var, niy skripka ss cixarmaq istmir?”.