Чтение онлайн

С????н ортотугар ый курдук туо?ахталаах тура?ас Дь???г?й о?ото, агдакатын и?игэр сааскы дьыбардаах салгыны таныытынан толору тыынаат, айа?ын и?инээ?и чалахайы то?о тибиирэн, сип-синньигэстик, мип-минньигэстик кистээн дьырылаппыта. Оо, бу Орто туруу бараан дойдуга, сааскы к?нд?л к??х ли?кир халлаан анныгар, туналыйар ма?ан алаас хаардаах киэ? киэлитигэр ?сс? биир олох кэллэ?э. Кэллэ?э…

«Коммуна суола» холкуос сылгы?ыта Лэгиэн, бу эргин атыыра Харачаас ??р?н, Сиэллээх биэтэ хоруотаабытын к?р?-истэ, чороччу улаатан эрэр уолун Лэкиэ?и атыгар мэ?эстэн, ??рдэрэ турар алаа?ыгар аттаммыттара. Алаас куулатыгар кэлэн, Лэкиэ?и атыттан т??эрэн баран, уолугар куобахха анаан охсубут бы?ыттарын к?р?р?гэр сорудахтаабыта. Бэйэтэ к???чч?р аллаах соно?о?ун дьарыйан, сыыры та?нары бур?ачытан т?сп?тэ. Сиэллээх биэ ??ргэ к?ст?бэтин ыраахтан бэлиэтии к?р?н, ол-бу диэки олоототолоот, то? хаары кэстэрэн алаас илин ба?ын диэки к?рд??, сиэллэрэ турбута.

Лэкиэс ту?ахтарын кэрийтэлээн, хаары оймоон биэс уонча хаамыылаах сиргэ тиийэн, бастакы то?мут куоба?ын булан араара туран, сыыр аннын диэки чугас дьикти дьири?ийиини истэн, ч?рб?с гына т?сп?тэ. Кулунчук. Кулунчук кистиир. Ити санааттан тиритэн ылбыт Лэкиэс кулунчук кистээбит сирин диэки аргыый, мастан маска с?р??стэн, то?уу хаары кэ?эн, куула сыырын та?нары т?стэ. Арай аллара т??эн, ??ттэри эргийэ баран и?эн, Сиэллээх биэ суос бэринэн и?эрсийэрин истибитэ. Туох ааттаах к?ст?бэтий дии саныы-саныы иннин диэки баран испитэ. Арай б?лк?й ??т кэннин ???с гыммыта – Сиэллээх биэ кулунуттан к???н?н ?р? холоруктаан, ?р?? сиэлэ ?рэллэ?нии сылдьарын к?р?н, со?уйан тохтуу биэрбитэ. Кып-кыракый с????н орототугар ый курдук туо?ахталаах сип-синньигэс атахтарыгар са?а туран сал?алыы турар кулунчугу к?р?н олус ??рэн, Сиэллээх биэттэн да саллан, кэннинэн чугуруйан т?тт?р? ыстаммыта.

Улахан харыйа кэннигэр с?р??стэн, дьэ кулунчугу сирийэн одууласпыта. Оо, барахсаныы! Сабыс-са?а т?р??н, бу Орто дойду сааскы дьыбардаах чэлгиэниттэн дьагдьайан дьиги?ийэн ыла-ыла, ийэтигэр сыста т??эн, эмсэх к?рд??н булаат, эрчимнээхтик соппойон барбыта. Кутуругун о?ото, били ыттара Ба?ыр?ас Лэкиэс оскуолаттан кэлэн т?б?т?ттэн имэрийдэ?инэ, кутуругун хамсатарын курдук, туора-маары оонньохолуура. Туо?ахта. Туо?ахта диэн мичээр сыдьаайдаах Лэкиэс сирэйэ сааскы к?н намтаан эрэр су?умугар сандаара кыыспыта.

Лэкиэс хамсатын тэбии-тэбии, оло?ун ол ааспыт кэмин, Туо?ахтата т?р??н к?н сиригэр кинини э?эрдэлиирдии, сип-синньигэстик кистээн дьырылаппытын санаан, ???э тыынан ылбыта.

Ити дойду ?рд?нэн репрессия са?а аа?наан эрэр ынырык дьыллара, 1937 сыллаахха бадахтаа?а. Оо, кэм-кэрдии ырааппыт да эбит…

Туо?ахта ма?найгы т??ннэргэ олустук дьэгдьийбитэ. Ийэтэ, дул?алаах, ??р ха?ыыта таарыйбатах, тыал охсубат к?л?к сиригэр хаары ха?ан оту та?ааран, сытан сири ириэрэн, Туо?ахтаны онно сытыаран хоннороро. С?п-с?п аттыгар сытан, сылаас суо?унан ириэрэн ылара. Бэйэтэ т??рт ата?ын ?рд?гэр туран утуйара. Саха сылгыта, Дь???г?й о?ото барахсан, оннук дьикти айылгылаах айыллыбыт буолан, бу кыыдааннаах кы?ыннарга а?а?ас халлаан анныгар тулукта?ар. Бэл, с?рэ?ин тэбиитин бытаардан, тыынарын а?ыйатан, бэйэтиттэн итии салгын тахсыытын аччатар, т??тэ к??д?й, хойуу буолан тымныыттан к?м?скэнэр. ?сс? биир с?р?нэ – тириитин и?инэн тас сыата б?р????н буолан, хайдахтаах да тымныыны тулуйарга анаммыт. Ол сиэринэн Туо?ахта ийэтин и?эмтэлээх ??т?нэн эмсэхтэнэн, т?ргэнник бороохтуйбута. Ийэтин кэнниттэн ?кч?чч? туттан, байаатта?наан ыла-ыла, баты?ан ??ргэ тиийбиттэрэ. Харачаас уолун к?р?н, ыраахтан и?эрсийэн э?эрдэлии то?уйбута. Чуга?ыыр бокуой биэрбэккэ, ?р?? хаары ?р? ытыйан, хара сиэлэ ?рэллэ?нээн утары с??рэн кэлбитигэр Туо?ахта дьулайан, кутуругун кэнники атахтарын икки ардыгар кумуччу тардынан, кулгаа?ын ньылатан, к?м?скэтиэ?эр, ийэтин хонно?ун анныгар, сыстыа?ынан сыстыбыта. Онтон ийэтэ дьо?уннаахтык туттан хаамарын тохтоппотун и?ин уоскуйа бы?ыытыйбыта. Харачаас Сиэллээх биэтигэр хаары к?рд?ргэччи кэ?эн кэлэн, аттыгар тохтуу биэрбитэ, сииктээх муннунан ар?а?ыттан ньуххайталаабыта. Онтон оччугуйкаан уолун оргууй сэрэнэн туо?ахтатыттан сытыр?алаан ылбыта уонна хатыылаах тылынан кулгаа?ын кэнниттэн салаамахтаталаат, а?алыы н??эрдик и?эрсийэн ылбытыгар Туо?ахта с?рэ?э сэлибирээн, б?д?р?йтэлээн, байаатта?наан ылбыта. Оо, бу сир ?рд?гэр олох диэн кэрэ да эбитин оччугуйкаан с?рэ?инэн ылынан, бэйэтэ да билбэтинэн, быыппастан оонньохолоон ылаталыан ба?арталаабыта. Онуоха билигин да борбуйун кыана илигэ мэ?эйдээбитэ. Онон а?атын билэн, кутурукчаанын эймэ?нэтэн, сип-синньигэс куола?ынан кистээн дьырылаппыта. Бу дьикти дь?р?скэни, бу кэрэ к?ст??н? бэйэтин туох эрэ таайыллыбат соругар ыксаан, к?т?н к?пс?йэн и?эр суор обургу, ???эттэн со?уйа истэн, халаахтаан, э?эрдэлээн ааспыта. Биэлэр бары Сиэллээх биэ, Туо?ахта диэки астыммыт, ымсыырбыт харахтарынан к?р?н, чочумча турбахтыы т?сп?ттэрэ. Онтон биир-биир кэлэн Туо?ахтаны сытыр?аталаан ылбыттара. Кинилэр с?рэхтэрин анныгар илдьэ сылдьар кулунчуктарын а?алара Харачаас инник исти?ник к?рс??н ыраланан ылбыттара…

Ити курдук сааскы к?н ылаа?ыран, сотору-сотору биэлэр т?р?т?л??н барбыттара. Бииртэн биир кулунчук к?н сирин к?р?н испитэ. Туо?ахта ийэтин и?эмтэлээх ??т?н эмсэхтэнэн сотору т?л???йб?тэ. Икки сиэнчэртэн хаан тардыылаах буолан, сытыы туйахчааннардаах, у?ун дьылыгыр атахтардаах буола улаатан барбыта. Кэлин т?р??б?т кулунчуктарга барыларыгар убай курдук сы?ыанна?ара. Эрэйдээхтэр салыбыра?ан-илибирэ?эн диэн, элэктиэх, мэниктиэх-тэниктиэх санаата кииртэлээн, аттыларынан оонньохолоон ылаттыыра. Ардыгар ал?ас таарыйан кэби?эн, анараа кыра кулунчуктар тас уор?аларынан баралларыттан тохтоон, сорохторугар туралларыгар хо?оруутунан ?й??н, к?м?л???н абырыыра.

Сааскы хатаа?ыннар са?аламмыттара. К?н???н лаппа сылыйар буолан, кулунчуктар к?н сырал?аныгар угуттанан абыраннылар а?ай. Оттон т??н дьыбардар син биир т???тэлииллэр эрээри, Туо?ахта бороохтуйа бы?ыытыйан, улаханнык дьагдьайбата. Айыл?а оннук айда?а эбээт.

Биир т??н Туо?ахта улахан с?пс?лгэнтэн у?уктан тура эккирээтэ. Ийэтэ сиэлэ ?рэллэ?нээн, таныытын тыа?а сотору-сотору улахан ба?айытык тарылаталаан ылара. Харачаас кистии-кистии, ??рэ туохтан эрэ ?ргэн, ?р??-тараа с??рэкэлии, булумахтана сылдьар биэлэрин к??йэн, сиэлэ ?р? ?рэллэ?ниирэ хара?а?а ?сс? дьулааннык к?ст?р?. Туо?ахта туох алдьархай аа?наан эрэрин ?йд??б?кк?, эмиэ туора-маары ыста?алаталыан ба?арбыта. Хайдах эрэ уйу?уйан оонньохолоон с??????н имитэн ылбыта. Ийэтэ ыарыылаахтык хо?оруутунан ойо?оско охсон, кырыктаахтык и?эрсийэн буойбута. Бэйэтэ Харачааска к?м?л???н, ??р? биир сиргэ ыраа?ыйа?а т?мп?ттэрэ. Борук-сорукка кутталларыттан бу у?улу ойон тахсыахтыы быччаспыт харахтаах биэлэр, туохтан эрэ тэ?ииркээн, таныыларын тардыр?ата-тардыр?ата ??ртэн туораары гыннахтарына, Харачаас ар?астарыттан хадьырыйталаан, к??н?нэн к??йэ к?т?тэлээн, «уоскуйу?, мин к?м?ск??м» диирдии, и?ин т?гэ?иттэн ыардык и?эрсийэн ылара. Сиэллээх биэ эмиэ Харачааска к?м?л???н, биэлэри к??йсэн буралла?ныыра. Ол аайы Туо?ахта ийэтин аттынан эмиэ ойуолаан эрдэ?инэ, ийэтэ, кыланарга дылы и?эрсийээт, Туо?ахтатын ??р диэки э?иллиэр диэри, муу?урбут хо?оруутунан ойо?оско кибилиннэрбитэ. Ол т?гэ??э туох эрэ дьаардаах сыт Туо?ахта муннугар биллэн ааспыта, ону кытары аттынан киниттэн арыый намы?ах туох эрэ кыыла хара?а уотунан сириэдийэн, ????ннээхтик ча?ылы?наан, кини хара?ын кытары кыл т?гэнэ харсы?ан ааспыттара. Туо?ахта эт-этэ барыта дьиги?ийэн, биллибэт дьикти с??рээн с?рэ?ин битигирэппитэ. Ийэтэ, кулгаа?ын ньылатаат, ол к?т?р? сытыы туйахтарынан сиирэ-халты табыйбыта, онуоха ол харамай туора ойбута. ?с а?ы?астаах кыыллар сибиэннээх, уоттаах харахтара ча?ылы?на?ан, ??ртэн биир эмэ кулунчугу дуу, биэни дуу ?рг?тэн, бы?а анньан ылаары, т?г?р?чч? с??рэн сундулуспуттара. Туо?ахта туох ааттаах ити кинитээ?эр намы?ах сур кыыллартан куттаналларын дьиктиргии саныыра да, син биир эт-этэ саласпыта. ?ч?гэй атыыр маннык т?гэннэргэ ??р?н к?м?скээн, Сиэллээх биэтэ тэ??э охсу?ар буоллахтарына, с?т?ктэммэккэ быы?аналлара. Харачаас обургу т??рт т??рэм туйахтарынан табыйан, тэбиэлэнэн, сытыы тии?инэн ла?ыр?аччы хабыаланан, сиэлэ ?р? буралла?наан, дьулаан киэбин ылынан ??р?н эргийэ атаралаан, охсу?ан бур?алла сылдьыбыта. Лэгиэн кырдьа?ас, мындыр сылгы?ыт, к???н ??р? ха?ыыга ??р??хтэрин иннинэ, Харачаас кутуругун сорох утахтарын ?рб?тэ. Дьэ ону билбэккэ биир а?ы?астаах Харачааска ыстанаары сыы?а туттан, кутуругу хабан а?ыытыттан иилистэн, арахсаары м?хс?н тилигирэйбитэ. Харачаас дьилэй-муос сытыы туйахтарынан а?ыытыттан иилистэн со?улла сылдьар кыыл э?ил ба?ын, сымыыт ха?ын курдук, хампарыта тэбиэлээн кэбиспитэ. Ити дьулаан хапсы?ыыны к?р? охсон, атын а?ы?астаахтар дьаадьыйан, тыас хомунар аатыгар т?сп?ттэрэ. Оттон били кыыл Харачаас кутуругар иилистэн, хаанынан хардыргыы со?уллан сылдьымахта?ан баран, кэмниэ-кэнэ?эс арахсан хаарга умса т??эн сытан хаалбыта.

Амырыын т??н кэнниттэн Туо?ахта оло?ор улахан ??рэ?и ылбыта. Уоттаах харахтаах кыыл сыта муннугар ?йэтигэр с?ппэттии и?эн хаалбыта. Харачаас ??р?н ити алаастан атын алааска к???р?рг? к??эллибитэ. Инньэ гынан, Сиэллээх биэ бастаан, атын биэлэр батыспыттара, оттон Харачаас кэннилэриттэн, ??р?н к??йэн былыргы омоох ыллыгынан, хаара арыый о?хоччу т??эн чараа?аабыт сиринэн халдьаайы сыырын дабайан, бары субуру?ан тахсан бара турбуттара. Туо?ахта куттаммыта аа?ан биэрбэккэ, били дьаардаах сыт кэлээрэй диэбиттии, оччугуйкаан таныыларын тардыр?ахпахтаталаан ыла-ыла, ийэтин ойо?о?угар сыстыа?ынан сыстан хаампыта. Арай эмискэ аттыттан туох эрэ ?р?? дь???ннээх, у?ун кулгаахтаах харамай с?рэ?элдьээбиттии ойуоккалаабытыгар со?уйан, кута к?т? сыспыта. Ийэтэ, хата, онно эрэ кы?аллыбат, онтон эр ылан Туо?ахта уоскуйа бы?ыытыйбыта. Ити дьулаан т??нтэн ыла аны туохтан эрэ тэ?ииркээтэ?инэ, ийэтигэр ойор идэлэммитэ. Ийэ барахсан хонно?ор-быттыгар хор?ойортон ордук эрэллээх туох да суо?ун кыракый мэйиичээнин доло?ойугар хатаабыта. Хата, били аа-дьуо ньохоро?ноон ч???ч?к кэннигэр кирийбит бэдиккэ сэрэнэн сытыр?ыы-сытыр?ыы чуга?аабыта. Ол да буоллар, сэрэххэ ийэтин диэки хайы?ан ыйытардыы к?р??т, оччугуйкаан о?оспут таныыларынан тыбыыран тарылаппахтаан ылбыта. Ийэтэ онно кы?аллыбата. Хата, били кирийбит ма?ан т?? кыыл со?уйан ойуур диэки б?ч??хт??б?тэ. Туо?ахта эр ылан дыралдьыйбыт сытыы туйахчааннардаах атахтарынан кэнниттэн ыстаныахтыы оонньохолоон ылбыта. Били кыыл онтон ?сс? эбии со?уйан икки хара?а тэстэринэн, туора-маары ойуоккалаат, сыбарга т?сп?тэ. Сааскы к?н куула тыа ?рд?нэн тэмтэйэ санньыйан к?л?ктэр у?аабыттара. Ити курдук Туо?ахта оло?ор ма?найгы арыйыыларын бииртэн биир билэн, олох оскуолатын ма?найгы хардыыларын о?орон испитэ.

Лэгиэн ыаллыы сытар «Кы?ыл агроном» холкуос сылгы?ытыттан икки б?р? биир биэни тардыбыттарын истэн дьиксиммитэ. Онон бэрдээнин ылбыта, ?с-т??рт с?ннь??хтээ?ин уктаат, атын ы?ыырдыы охсон, су?аллык ар?аа Барыллыалаах алааска айаннаппыта. Лэкиэс оскуолаттан кэлэн баран, ийэтиттэн ол сура?ы истэн аймаммыта. Кини аччыгыйкаан Туо?ахтата б?р? айа?ар кииримээри куотан, то?уу хомурахха батыллан эрэрин хара?ар о?орон к?р?н а?арбыта. Ийэтэ хото??о тахсыбытын кэннэ, кэтэ?ириин орон ула?атынан муннукка турбут субуйаа?каны сулбу та?ыйан ылаат, та?ырдьа тахсан а?ата булка кэтэр хайы?арын кэтээт, сыыйа тэбэн ар?аа диэки соруктаах ба?айытык бур?а?ната турбута. К?л?ктэр у?аан, сааскы к?н намтаан эрэрэ.

Лэгиэн Барыллыалаахха к?с а?аарын у?аппакка, илин баска айаннатан тиийбитэ. Сэрэххэ, саатын бэлэм тутан, атын аргыый хаамтаран, мастары к?л?ктэнэн алаас сыырын т??эн эрдэ?инэ, ата туохтан эрэ сиргэнэн туора ойбута. Лэгиэн кыл т?гэнэ ы?ыырын хо?суоччутуттан харбаан, туту?ан нэ?иилэ ?р???мм?тэ. Бэрдээнин т?л? тута сыспыта.

– Бу адьарайдар манна охсуллубуттар эбит, оо, Харачаа?ым барахсан хайаспыта буолла? – диэн ботугураан ылбыта. Араас санаалар ??йэ-хаайа туппуттара. Алааска киирбитэ – Харачаа?ын ??рэ суох буолан биэрдэ. Арай куула тыа аннынан ыраах туох эрэ хараара сытарын к?рд?.

«Оо, кыайардар кулунчугу туппуттар дуу?» – с????гэр сарт т?сп?т к?л???н?н ыты?ынан киэр ха?ыйаат, са?а аллайбыта. Онтон эмиэ да мунаара санаабыта. «?ск?т?н кулуну туппуттара буоллар, сиэ?нэригэр баар буолуохтарын с?п этэ. Эбэтэр ки?и и?эрин билэн, тыа?а т??эн чу?нуу сыталлара дуу? Харачаас хайаан м?чч? туттарбытай?» – диэн саныы-саныы, оргууй хаамтаран испитэ. Арай чуга?аары гыммыта, до?оор, ата сиргэнэн таныытын тардыр?аппыта, ?р? холоруктаталаан ылбыта. Лэгиэн атыттан ойон т??эн, ??н?н кэби?иилээх от к?р??т?н то?о?отугар иилэ быра?ан, атын хаалларан, с??рбэччэ хаамыылаах сиргэ ыкса чуга?аабыта.

«Оо, ол и?ин да», – диэн са?а аллайбыта. Харачаа?а обургу ардай а?ыылаах ба?ын хампырыта тэбиэлээн ?л?рб?т?н борукка балыйтаран бастаан билбэтэ?э, онтон дьэ ?йд??н к?р?н, салгын сиэн хараара килэйбит сирэйэ м?ч?к гыммыта. Лэгиэн иннигэр с??нэ атыыр б?р? ардьаллыбыт ара?ас а?ыыларыгар Харачаас кутуругун хара кыллара сыыйыллан быга сыталлар эбит. Лэгиэн б?р?н? бэрт эрэйинэн кутуругуттан со?он, балай да бодьууста?ан куула тыа са?атыгар илдьэн баран, чугастаа?ы ч???ч?к хаарын ха?ыйан, сынньана олордо. Таба?ын та?ааран тарда олорон, Харачаа?ын хайгыы санаата: «Барахсаным, т??? эрэ охсу?ан буралла?наата буолла, дэ?нэммэтэ ини». Итинник саныы олорон к?рд???нэ, ата эмиэ ч?рб??н??н, миэстэтигэр тэпсэ?нээн ылаттаата. Лэгиэн дьаарханан бэрдээнин тымныы уо?уттан харбаан, бэлэм тутта. Арай алаас у?уор илин бас сыырын ?рд?гэр бору?уйан эрэр халлаа??а туох эрэ хамсыырын к?рд?. Сылгы диэ?и кыра курдук, б?р? диэ?и эмиэ аты??а дылы. Онтон сыныйан к?рб?тэ – хайы?ардаах ки?и омооно с??рэн бур?атан и?эр эбит.