Чтение онлайн

Ол курдук к??х сайын кэхтэн, к?м?с к???н к?л?м?рдээн ааспыта. Ма?найгы хаар кыра?алаабыта. Сир то?о бы?ыытыйбыта, т??н?н дьыбардар т???тэлииллэрэ. Биир ?т?? к?н били аттаах харамайдар кэлэн кинилэри, хас да соно?о?у, ??ртэн бы?а анньан арааран, к??йэ к?т?тэн, кэккэлэ?э сытар алааска ??рэн киллэрэн, хааччахха хаайбыттара. Туо?ахта хайдах эрэ уйу?уйан хаалбыта. То? к??н?нэн т????лээн хааччах сиэрдийэлэрин то?утуохча тии?эн эрдэ?инэ, били икки харамайдартан биирдэ?э у?ун ура?аска туох эрэ быатын иилэн баран, кини диэки сыбдыйан эрэрэ баара да, моонньун т?рд?н диэки быа иилиллэ т?сп?тэ. Туо?ахта онтон со?уйан, таныытын тардыр?атаат, туора ойон и?эн, моонньуттан эпсэри ылбыт быа кытаанахтык тардыбытыттан с???ргэстии т?сп?тэ. Оо, аймал?ан б??? буолан эрэрин кулгаа?ын у?угунан истэн а?арбыта. Ойон тураат, аны т?тт?р? ?тт?гэр ыстаммыта. Ок-сиэ! Били моонньун ыбылы ылбыт быа бы?а ыстанан, «тас» гыммыт тыа?ыттан со?уйан, Туо?ахта хааччах ?рд?нэн к?т?н к?дээрийбитэ. Уонна кэннигэр били харамайдар ха?ыыларын хаалларан, иннин хоту ойуолаабыта. Лэкиэс Туо?ахтата быатын бы?а т??эн, т??рт ??т к?р?? ?рд?нэн к?нд?л сиэр сиэлэ ?р? ?рэл гынан ойон кыырайаат, сабыдыал кутуруга субурус гынан уохтаахтык ойуолаабытын астына к?р?н турда?ына, а?ата ха?ыытаан то?о барбыта:

– Хайа, нохоо! Тугу даллайан баран турду??! О?уургун уонна ол кылгас ура?аскын ыла тарт, ситэн тутуохха!

Лэкиэс онно эрэ ?й ылан, о?уурдаах ура?а?ын харбаан ылаат, сымса ?л?гэрдик эрийэ тутан сал?ыы турда?ына, Лэгиэн атын б??? бы?ыылаах хатыс о?ууру уолун диэки элиппитэ. Бэйэтэ атыгар с??рб?тэ. Лэкиэс а?ата кыыраппыт о?уурун хапса?ай ?л?гэрдик хабан ылаат, атын ?рд?гэр мохсо?ол курдук хатана т?сп?тэ. Уонна атын быттыкка тэбэн кибилиннэрээт, ?р? холоруктатан, а?атын кэнниттэн ойута турбута. О?уурун дьо?ус ура?а?ыгар а?ата такайбытын курдук ??р?йэхтик бэрийэ охсубута уонна быатын у?угун ы?ыырыгар баар быатыгар сэтиилэнэр гына туомтуу тардыбыта.

Оттон Туо?ахта сабыдыал кутуруга субулла?наан, оол иннилэригэр тэйиччи ойуолаан ууннаран эрэрэ. Лэкиэс а?атын ситэн кэлэн ойо?олуу ойутан и?эн:

– А?аа, сиппэппит буолуо ээ, – диэн долгуйбут куола?ынан а?атыттан ыйыппыта.

– Ситиэхпит, нохоо, тот буолла?а дии, сотору ?р???т? ты?атын хам анньыа, ити ма?найгы уо?угар эрэ быыппастаахтыыр, – диэбитэ.

Туо?ахта балайда сири ойуолаан баран, сотору тохтоон, уйу?уйбут с??????н ?рд?гэр ??к??лээмэхтээт, кэннин хайы?ан к?рб?тэ, до?оор, икки аттаах харамайдар кинини супту к?рб?т?нэн ойутан а?ай и?эллэр эбит. «Дьэй эрэ, ити буолла?ына!» – дии санаат, Туо?ахта иннин хоту т???нэн кэбиспитэ. Тот буолан сотору-сотору утуруктаан бирдиргэтэрэ. ?р с??рбэтэ?э, ты?атын к??гэнэ икки дьабадьытынан тохтубута. Дьэ ол курдук уо?а уостан, Туо?ахта сир ?пп?т???, сотору бытаарбыта. Сылгы?ыттар ??р?йэх, баайыылаах аттара ?р гыныахтара дуо, сотору ситэ баттаан ылбыттара. Кэннигэр туйах тыа?а б??? ?р? батыгыраабыта. Туо?ахта у?а диэки туора ыстаммыта, арай били харамайдартан кырдьа?а?а бу сирэйэ мэлэйэн и?эр эбит. Туо?ахта онтон со?уйан аны ха?ас ыстанан эрдэ?инэ, били кутталлаах, муомахтаан тыынын хаайан тумнара сыспыт эдэрэ, быатын ура?аска иилэн баран, бу к?т?тэн и?эр эбит. Лэкиэс о?уурдаах ура?а?ын Туо?ахтаны ойо?олуу к?т?тэн и?эн, кэнниттэн сиэлин ?рд?нэн а?алаат, к??йэн т?б?т?н угар гына иилээт, атын тэ?иинин ха?ас салайа тарпыта. Эмискэ ол быа обургу, эриэн ??нн?? ку?уурбутунан, моонньугар эриллэ т?сп?тэ. «Оо, иэдээн!» – диэн санаа Туо?ахта т?б?т?гэр к?л?м гынан ылбыта, ону сэргэ били быа харса суох моойун хам тарпыта. Туо?ахта ону к??ппэккэ испит буолан, б?д?р?йэн, кыра?алаабыт алаас халта? хадьымалыгар халты тэбинэн тас уор?атынан барбыта. Т??рт т??рэм туйахтара сири булбакка, ???э адаарыс гыммыттара. Инньэ гынан, с??рэн испит уо?ар буолан, биэс-алта хаамыы холобуру халтарыйан тас иэнинэн сырылаабыта. Онтон ?й ылан ойон тураат, иннин диэки ыстаммыта. Били моонньугар эриллибит быа хам ылан, тыынын бопторон ?сс? иэдэйбитэ. Сэниэтэ дэлби эстэн барбыта. Оттон икки ?тт?ттэн ыга астаран кэлбит эккирэтээччилэр ситэн, иннигэр т??эн, ойутан испиттэрэ. Онтон бытааран сиэллэрэн барбыттара. Туо?ахта ???ст???нэ, ?сс? хам тардылларын билэн, тэ??э сиэлсэргэ эрэ тиийбитэ. Ол гынан, сотору били хааччахха чуга?аабыттара, кэтэ?эн турар биир харамай суон сиэрдийэлэри нэ?иилэ и?иннэрэ-и?иннэрэ субуйан ааны а?ан биэрбитинэн Лэгиэннээх обургулар Туо?ахтаны м?????ннэрбитинэн, со?о былаастаан, хааччахтарыгар киллэрбиттэрэ. Ол киирээт да, эдэрэ атыттан ойон т??эн, Туо?ахта баайылла сылдьар быатын чугастаа?ы ба?ана?а эрийэ тардыбыта. Туо?ахта быатын ?сс? бы?а т????х санаата киирэн тиргиллэн к?рб?тэ да, били маа?ы??ы уоттуйбут хатыстан атын б???-та?а, о?ус тириититтэн тэлиллэн о?о?уллубут хатыс быа быстыахтаа?ар ?сс? хам ылбыта. Лэгиэннээх Туо?ахтаны уоскута т??эргэ, бэйэлэрэ да тыын ылан сынньанарга бы?аарыммыттара.

Лэгиэн табах уурунан мохуоркатын соппойо олорон, уола баайыллан турар соно?о?у астыммыттыы одуулуурун бэлиэтии к?р?н, арыттаах ара?ас тиистэрэ атыгыраан, м?ч?йэн ылбыта. Кини иннигэр икки к?ннэригэр сылдьар эдэрдэр: уола, о?отук бэйэтэ уолан, уол?амдьы уонна са?а быаламмыт, с????н ортотугар туо?ахталаах к?нд?л-ха?ыл соно?ос. Бо?уу быатыттан и?нэн, тула холоруктаан, икки илин туйахтарынан сири табыйбахтаан, харал?аннык кистээн дьири?итэр соно?о?у к?р?н, улаханнык астыммыта. Бу икки эдэр с?рэхтэр биирэ – айаа?аары, хатыс быаны лаппыйан, ба?ана?а эпсэри тардыбыт, икки?э онно с?пс?сп?т м?кк??р?гэр тыын былдьа?ан, ?р???нэн к?р?н, м?хс?н буралла?ныыра. Дьэ ол бэйэлэрэ имнэрин билсэр, ким кыайыылаах тахсара бы?аарыллар т?гэннэрэ тирээн кэлбитэ. Туо?ахта уоскуйа бы?ыытыйбытын кэннэ, Лэгиэн уолугар Лэкиэскэ:

– Чэй, – диэн кылгас са?а аллайыы кэннэ Лэкиэс сыбдыйан кэлэн, ты?аан турар быаны харбаан ылан тардан барбыта. Лэгиэн уонна ?сс? биир ки?и буолан к?м?л??н, Туо?ахтаны ба?ана?а сы?ыары тардыбыттара. Сиэрдийэ быы?ынан кутуругуттан эрийэ тардан хааччах б???-та?а сиэрдийэлэригэр хам тардан кэбиспиттэрэ.

Туо?ахта м?хс?н да ту?а суо?ун сэрэйэн турунан кэбистэ. Тугу эрэ э?ил ба?ыгар кэтэрдэн эрдэхтэринэ, со?уйан, ?р?тэ ходьо?олоон тиргиллэн к?рд? да, кыаллыбата. Ба?ын ыга тардан сулары кэтэртилэр. Оо, аны айа?ар тугу эрэ кылыгыратан-халыгыратан симтилэр. Тымныы тимир дьабадьытын таарыйбытыгар с?б?лээбэккэ, ба?ын илгистээри гыммыта табыллыбата. Аны ар?а?ын, уор?атын имэрийбэхтииллэр, тугу эрэ ?л?г?нэ?эллэр. Хаар-сиир эрэ талбытынан дьапталанар уор?атыгар тугу эрэ саба ууран баран, и?ин курдуу экчэччи хам тартылар. Туо?ахта туохха-туохха т?бэспитин билбэккэ, ата?ынан сири табыйа-табыйа тыбыырар, ха?ы?ырыыр эрэ аатыгар турда. С?рэ?э тахсан барыах курдук биллиргиирэ, ордук моонньун хам ылбыт хатыс быа тууйар сиригэр ньиллиргииргэ дылыта. Оо, арай маны а?ата Харачаас к?р?р? буоллар, сытыы тиистэринэн, то? к??н?нэн, дьаргыл таас туйа?ынан тырыта-хайыта табыйталаан, то?ута-бы?ыта тэбиэлээн с?пт?р?н к?рд?рт?? этэ. Оо, абатын ини. Хара?ын уута субуруйда, ис-и?иттэн э?сэн ийэлээх а?абар и?иллээрэй, ба?ар, и?иттэхтэринэ, к?м?ск?? с??рэн бур?ачы?наан кэлиэхтэрэ диэх курдук санааттан кистээн дьири?иппитэ алаас эниэлэригэр э?силлэн, туруу тумулларыгар охсуллан бара турбута. Лэгиэн Туо?ахтаны сыар?а?а сэтиилээн айаа?ыыр ньымалаа?ын туттан, биир акка сыар?а к?л?йэн хааччахха киллэрээри гыммытын уола Лэкиэс с?пс?сп?т?. Бу к?н? кини с?рэ?эр б??бэйдээн ?с сыл к??пп?тэ. Туо?ахта т??рт т??рэм туйахтарын ?рд?гэр чэпчикитик дугунан ??к??лээмэхтээн ылаттыыр, ?рд?к ар?а?ын ?рд?нэн буралла?ныы оонньуур ньалака сиэллээх, суон т?рд?лээх у?ун к??кэйбит моойдоох, кылдьыылаах чаккырыас харахтаах, субуллубут сабыдыал кутуруктаах, ки?и эрэ астына, дуо?уйа, умсугуйа к?р?р ?ч?гэй бы?ыылаах-та?аалаах, с????гэр туо?ахталаах к?нд?л к??х к???чч?р соно?ос буола ситэн сириэдийбитэ. Лэкиэс да кыа?аан эрдээх сэбэрэлээх, дара?ар сарыннаах, кырыылаах харылаах уола хаан, эр бэрдэ буолан, борбуйун к?т???н, саада?ын ?стэ курданан ситэн-хотон, Туо?ахтаны айаа?ыырга толору бэлэм буолбута. Бу ??мм?т к?н икки атах уонна Дь???г?й о?ото т?? былыргы таас ?йэтигэр Таас Бас уонна тура?ас атыыр хааннаах хапсы?ыыларын иннинээ?и т?гэн курдук, чы?кыныы ты?аабыта. Ол эрэн манна эйэлээх, илин-кэлин бы?аарсыы, айаа?аа?ын уонна айаа?аныы т?гэнэ ??мм?тэ.

Лэгиэн уолун сирэйэ-хара?а туран, харахтара уоттаа?ынан ча?ылы?на?алларын хайгыы, дуо?уйа к?рб?тэ. Кини эмиэ бэрт ?рд????тэ Харачаа?ы айаа?аан турардаах. Ол обургу, Туо?ахта?а холоотоххо, модун, к?нд?л-ха?ыл буолан, хас да хатыс быаларын быспыта. К???э-уо?а да дьикти этэ. Дьэ ол бэйэтэ айаа?анан ааттаах-суоллаах буулуур чох хара, Харачаас дуо дэтэн, с??р?к аатын ылыан ылбыта. Кэлин атыыр ааттаа?а буолбута. Биэс сыллаа?ыта Ха?аластан атаста?ан ылбыт сиэнчэр кытыылыыр кытыттара, Харачаас обургу харал?анын ханнарар ?ч?гэй т?р??хтээх, дьо?уннаах, Сиэллээх биэ?э кубулуйбута. Дьэ ол бэйэлэрин, икки бэртэн уу?аабыт уоллара Туо?ахта, б?г?н к???лгэ к?чч?йэ оонньохолообут к?ннэрин к??мч?лээри, бу икки атахтаах харамайдар хам кэлгийэн, тыына-быара ыгыллан, кы?ыытыттан сири табыйбахтыы, э?ил ба?ын буккуйбахтыы, к???лэ-сиэлэ ?р? ?рэллэ?нээн, тыбыыран ылаттыы турбута.

Лэгиэн быа т?б?т?н тутан туран анараа биир уолга:

– Хааччах аанын а?а о?ус, – диэн соруйбута. Т??рт б??? сиэрдийэлэринэн сабыллан турар хааччах аанын хачаайы ба?айы уол ыксаан тардыала?ан, аллараа икки сиэрдийэни бэрт эрэйинэн субуйан а?аат, ???ээ??илэри ыксаан хаалан сатаан аспакка булумахтана турда?ына, Лэкиэс к?р???э сыстан хапса?ай ?л?гэрдик Туо?ахта к?хс?гэр хатана т??ээтин кытары, а?ата туомтуу бааллыбыт кэлгиир быаны т?л? тардан кэбиспитэ.

Туо?ахта к?хс?гэр с?гэ?эр буолбут, агдатын кытаанахтык кыпчыйбыт харамай, ??н тимир уостуганынан икки дьабадьытыттан ыарыылаахтык э?ил ба?ын хантаччы тардыбыта. ?р? холоруктуу сылдьар Туо?ахтаттан куттанан аан а?ааччы ???ээ сиэрдийэтин ситэ субуйбакка туора ыстаммыта. Лэкиэс тула холоруктата сылдьан хааччах аанын диэки салайа тардаат, Туо?ахтаны ыарыылаахтык тимир и?э?этинэн быттыкка тэбэн кибилиннэрбитэ. Ону сэргэ ??н?н ыытан кэбиспитэ. Туо?ахта барахсан ?с ??т сиэрдийэ ?рд?нэн к?т?н к?дээриппитэ. Уор?атыгар кытаанахтык хатаммыт харамайы быра?аары араастаан иннинэн-кэннинэн м???н к?рб?тэ да, били ба?айыта агдакатын ?сс? к??скэ кыпчыйбыта. Туо?ахта тыынын тууйар быаттан т?л?р?йэн, с????хтэрэ кычыгыланан икки ата?ар ?р? тураат, икки инники туйахтарынан к?????? чэлгиэн салгыны хайыта табыйбахтаан эрдэ?инэ, быттыктарын тимир и?э?э ыарыылаахтык тэппитэ. Онтон со?уйан, Туо?ахта ньохчос гынаат, эт-этэ барыта к??рэ т??ээт, иннин диэки т???нэн кэбиспитэ. Кини ?й?гэр эмиэ да кэлгиллэн турбут хаачча?ыттан к???лгэ к?т?? ??р??тэ, эмиэ да к?хс?гэр миинэн и?эр харамай кулгаа?ын аттыгар сатарыччы к?лэр са?ата, сылаас ыты?ынан к?нд?л к??кэгэр моонньуттан таптайар эрчимнээх ытыстара барыта ?лт? ытыллан хаалбыта. Аны дьабадьытын у?а-ха?ас тардыалаан салайан, ба?арбытын хоту ойуолаабатын ?йд??б?тэ.

Оо, Лэкиэс барахсан, Туо?ахта ?т?р?нэн сэллэммэтэх сиэр сиэлэ сирэйин бы?ыта сынньарын аахсыбакка, Манчаары мохсо?ол, к?нд?л айаас к??х к???чч?р соно?о?унан, Улуу добдур?аны силлиэлээхтик силэйэн, К??х Кэтириинэтигэр к?т?тэн эрэрин санатан, хаар и?эхтэринэн тамнааттанан, ?р?? к?н диэки ойута турбута. Оо, икки атах барахсан уонна с????гэр к?н су?ума к?л?м?рд?? ча?ыллар Дь???г?й о?ото Туо?ахта бу добдур?а дьыбардаах киэ?э олохторун ма?найгы кэрдиис кэмнэрин харал?аннаах с??рээнэ эдэркээн с?рэхтэрин уйу?ута ти?иргэппитэ…

Дьэ ити курдук Туо?ахта ?т?р?нэн у?уллубат бас быатын сулары кэтэн, к???лэ к??мч?лэнэн, айаа?анан Лэкиэс илиитигэр киирбитэ.

Лэкиэс саа?а ситэн, Сэгэйик диэн таптал ааттаах бииргэ ??рэнэр кыы?ын кытары бодору?ан, хам-т?м атын о?олор к?рб?тт?р?нэ, исти?ник мичээрдэ?эн аасы?ар буолбуттара. Сэгэйик ааттаах уус о?орбут дьикти кэрэтик э?силлэ дь?р???йэр хомустаа?а. Лэкиэс бастаан ол хомус тыа?ын истээт, олус со?уйбута. О?о эрдэ?инэ, эбэтэ тардарын истэрэ. Биирдэ оскуола?а ?кт??п ?р?б?л??сс?йэтин с??рбэ ?с сылын к?рс? кэнсиэр к?рд?р??р? бэлэмнэнии буолбута. Лэкиэскэ: «?с ыстыык ????гэр» диэн хо?оону ??рэт», – диэн учуутала сорудахтаабыта. ?с ыстыык хара?аттан ??мэр тымныы дьэбир у?уктарын санаан, о?ону а?ыммыта. К?р?д??ргэ хо?оонун ??рэтэн, добдугураччы аа?а-аа?а, т?тт?р?-таары, ?л?г?нэйэ-?л?г?нэйэ хаамыталыы сылдьыбыта. Арай кылаас а?а?ас аанынан бэрт дьикти, кэрэ дь?р?скэн бастаан симиктик, онтон сыыйа улаатан, кэрэттэн кэрэ дор?ооннор дь?р???йэн, к??рэгэй ырыатын санаппыттара. Лэкиэс этин саа?а дьырылаан а?ылларга дылы гынан, с?рэ?э битийэн ылбыта. Ким ити дор?ооннору олус кэрэтик тыа?атарын билээри, кылаас сэгэйэн турар ааныгар оргууй хааман тиийэн, быы?ынан к?рб?тэ, Сэгэйик оонньуу турара. Ол хомус тыа?ын истэн, Лэкиэс олус с?хп?тэ. ?сс? дьиктитэ, кыысчаан икки а?ыы кичэйэн ?р?мм?т батта?а, кылдьыылаах киэ? харахтара, толлойбут уо?а олус кэрэтийэн к?ст?б?ттэрэ. К?н аайы Сэгэйик аттыгар сылдьан, хайдах маннык тупса улааппытын ?йд??н к?рб?кк? сылдьарыттан бэйэтиттэн бэйэтэ с?хп?тэ. ?сс? т???э томтойон тахсыбытын со?уйа к?рб?тэ. Оо, кэбис, аны ити санаабын ким эрэ сэрэйиэ диэбиттии, тула ?тт?н к?р?мм?тэ, итийэн кытарбыт иэдэ?ин кистиирдии, тэйэ хаампыта. Хо?оон эрэ, туох эрэ, кулгаа?ар – дьикти дь?р?скэн, хара?ар – хомустуу турар кэрэ куо. Лэкиэс т?б?т?гэр урут Туо?ахта эрэ баар буолла?ына, билигин аны Сэгэйик мичээринэн сэгэйэн, ыйытыга суох уйаламмыта. Дьэ, ити к?н? олох умнубат.

Сэгэйик кыыс к?ст?р дь???н?нэн, кырдьык да, ис киирбэх м?сс??нэ, арылыччы к?рб?т хара?а, исти? мичээр саспыт обуйук уо?а хайа да уолан с?рэ?ин долгутар буола, ситэн-хотон испитэ. Саха кыы?а симик эбит буолла?ына, Сэгэйик оннук буолбатах этэ. Комсомуолга киирэн, аныгы ыччат бэрэстэбиитэлэ буолан, сытыы-хотуу этэ. Соро?ор хо?оон суруйарга холоноро. Лэкиэс Туо?ахтанан с??рдэрин астына к?р?р?. Ол и?ин а?атын сымна?ас атыгар мииннэрэргэ ??рэттэрбитэ. Ийэтэ барахсан намыын куола?ынан:

– Бу кыыс да?аны, акка дэ?нэнээри, тугун эмиэ акаары бы?ыытай, – диэтэ?инэ: – Ийээ, аныгы ки?и барыны-бары сатыыр, кыайар буолуохтаах, – диэн ча?аарара. Инньэ гынан, убайын ыстаанын уларсан, уоллуу та?нара. Аттара сымна?ас буолан, сатаан ы?ыырдыырга ??рэттэрбитэ. Бастаан чугастаа?ы ч???ч?кк? атын сиэтэн илдьэн миинэр идэлэммитэ. Оннук кыра-кыралаан миинэн хаамтара ??рэммитэ.

Туо?ахта хааччахха хаайыллан, к???л с??рб?т?н-к?пп?т?н суохтаан, бастаан туохха?ыйар этэ. Кэлин сыыйа Лэкиэскэ ??рэнэн, иччи о?остон к??тэр буолла. Лэкиэс кэлэн моонньуттан таптайа-таптайа тугу эрэ са?арара да, ону Туо?ахта ?йд??б?т этэ. Аччыктата-аччыктата, кыра-кыралаан а?атан, дэлби хатарбыттара. К???э хаста да хаамтараллара. Онтон эмиэ да сиэллэрэллэрэ. Соро?ор с?????э дэлби кычыгыланан, к??скэ т???н??н ба?арара да, Лэкиэ?э тэ?иинин кытаанахтык тутан бохсоро. Ол быы?ыгар дьэ ба?ата ханыар диэри тыынын-уо?ун, харал?анын та?ааран с??рдэллэрэ. Оччо?о Туо?ахта Лэкиэс киксэрэн биэрэрин истэ-истэ, ?сс? эрчимирэн биэрэрэ. Бастаан били туталларыгар быатын бы?а т??эн к?р??н? ?рд?нэн к?т?н к?дээритэн, быыппаста да ойуолаабыта ээ. Сотору а?ылаан к?л???нэ сарт т??эн, эстэн хаалаахтаабыта. Онно холоотоххо, билигин олох атын туруктаммытыттан Туо?ахта хайдах эрэ астынар буолбута. Т?б?т?н к??рэччи ?р? к?т???н, к??кэгэр моойун токурутан, уу дьоруонан сиэлэн и?эрэ оло?хо бухатыырын атын санатара.