Чтение онлайн

– Бай, бу хайалара сааланан-саадахтанан и?эр буолла?ай? – диэн ботугураат, Лэгиэн туран саатын с?гэн, атын диэки хардыылаабыта. Хайы?ардаах ки?и элэ?нэччи с??рэн бур?ачытан и?эн, тугу эрэ ха?ыытыыр са?атын истэн, Лэгиэн ытырыктата санаата. Арай ?йд??н к?рб?тэ, бэйэлээтэр бэйэтин уола Лэкиэс буолан со?утта.

– А?аа, Туо?ахта? Туо?ахта?! Тыыннаах, тыыннаах дуо? – а?ылыырын быы?ыгар ха?ыытаан ыйыта-ыйыта, с??рэн сырылатан кэллэ. Лэгиэн, дьэбир, а?ыйах са?алаах а?амсыйа барбыт ки?и, салгы??а хараара килэйбит сирэйигэр мичээр о?ото сыдьаайан ылбыта. Уола са?а т?р??б?т кулунчугу булан, кини са?а дьолломмут ки?и суо?а. Тута Туо?ахтанан с?рэхтээбитэ уонна о?о о?о курдук кутун Туо?ахтатыгар туттарбыта.

Лэкиэс а?атыттан чугас хаарга туох эрэ хараара сытарын к?р?н тохтуу биэрбитэ. Кэ?ээбит хара?ынан ыйытардыы а?атын к?рб?тэ.

– Б?р?, б?р?, нохоо, Харачаас обургу ити ардай а?ыылаах адьарай э?ил ба?ын хампы тэппит.

– Оттон Туо?ахта, Туо?ахта?

– Туох ааттаах Туо?ахтанан с?рэхтэтэн хааллы?? Тыыннаах ини. Харачаас ??р?н мээнэ былдьаппатах атыыр буолуо. ??р?н н???? алааска к?рэппит.

Лэкиэс тиийэн ?л? сытар б?р?н? к?р?н этэ саласта. Т??? да ?л? сыттар, ыстанан туран килбэспит дьулаан а?ыыларынан хабар?а?а т????хт??, то?он уота ?сп?т хара?ынан Лэкиэ?и одуулуу сытара. Лэкиэс этэ сала?ан кэннинэн чинэри?нээтэ.

– Баччалаах сири хара?а?а былдьатаары мээнэ с??рэкэлиир сэрэхтээх буолбатах дуо, нохоо? Бу ?л?гэр адьыр?алар ки?илиэхтэрэ дуо. Билигин тор?онноон а?ай сырыттахтара.

– Эс, а?аа, субуйаа?кылаахпын дии.

– Дьэ, хас ботуруоннааххыный?

– Биир, – Лэкиэс б?р?тт?н куттаммытын биллэрбэт буола сатыы-сатыы, боччумнаахтык туттан хоруйдаата.

– Ол биир ботуруон диэн, ??ргэ т?бэстэххинэ тугу абырыай? Чэ, ити хайы?ары ол тииккэ ?й?нн?р. Барыахха, хара?а?а а?ары былдьатыахпыт. Баран и?эн То?уулаахха сылдьан, Харачааспыт ??р?н к?р?н аа?ыахпыт. Ити кыылы кэлин сыар?алаах атынан кэлэн дьа?айыллыа, – инньэ дии-дии, то? мас лабааларын то?уталаан, б?р? ?рд?гэр сабыта быра?аттаата. Аттарын мэ?эстэн, атыыр ??рэ барбыт суолун бата, сиэллэрэ турдулар.

Туо?ахта б?р? айа?ар киирэн биэрэ сы?ан, ийэтиттэн ыарыылаахтык ар?а?ыттан хадьырыйыллан, ?йэтин тухары умнубат улахан ??рэх ылбыта. Сотору биир ханнык эрэ алаас куула тыатыгар кэлбиттэрэ. Харачаас чу?наан ч?рб?лдь?гэс кулгаахтара у?а-ха?ас эргичи?нээбиттэрэ. Сыт ылан т?б?т?н ???э к?т???н, таныыларын тардыр?атан тыбыырбахтаабыта. Онтон аллара туруору сыыр хаарын сэрэнэн тэлэн, кырыытынан хаама-с??рэ былаастаан, алааска киирэн мастар быыстарыгар с?тэн хаалбыта. Атын биэлэр, Сиэллээх биэ хамсаабакка к??тэн турарын и?ин, эмиэ и?ийэннэр, ол-бу диэки тыас и?иллээн турбуттара. Сотору алаас диэкиттэн Харачаас кистиир са?атын истэн, Сиэллээх биэ куула сыырын налыы сирин талан аллара т??эн, биэлэр, кулунчуктар бары субуру?ан батыспыттара. Иннилэригэр эмиэ киэ? алаас нэлэ?ийбитэ. Харачаас утары с??рэн кэлэн ??р?н к??йэн, ха?ыылаах сиргэ илдьибитэ. Туо?ахта иннин-кэннин кэтэнэр, туох эмит туора сыт муннугар охсуллан ааста?ына, тэ?ииркээн ийэтин быттыгар сыстар буолла. Бары да уйул?алара к?пп?тэ, си-дь?гээр аа?а охсон биэрбэккэ, тыа?ыр?аан тахсыбыттара. Ол да буоллар, Харачаас уонна Сиэллээх биэ кинилэргэ ?р?? тыыннарын ?лл?йд??чч?, к?м?скээччи буоланнар, налыйан ха?ыыларыгар тар?аспакка, бэйэ-бэйэлэриттэн чугас сылдьан, киирэн эрэр к?н? сайы?а к?рб?ттэрэ. Кулунчуктар с?п-с?п ийэлэрин соппойон, анаан ха?ыллыбыт оттоох дул?алар быыстарыгар сытаталаан барбыттара. Туо?ахта са?а нухарыйан эрдэ?инэ, Харачаас с?р улаханнык суос бэринэн кистээн дьири?иппитэ. Бары, эмиэ туох эрэ куттал суо?аата дии санаан, ч?рб??н??? т?сп?ттэрэ. Арай Туо?ахта к?рб?тэ, ар?аа чугастаа?ы тумулга а?атын Харачаас курдук б???-та?а атыыр ?рд?гэр урут к?р?н а?арбыт икки атахтаах харамайа аны иккиэлэ?эн к?ст?б?ттэрэ. Харачаас и?эрсийэн ылбытыгар анараа ат эмиэ кистээн дьырылаппыта. Аттаахтар ол кэлэн чочумча тохтоон, тугу эрэ даллаахта?ан, кэпсэтэр дор?оонноро сааскы дьыбардаах киэ?э бы?ыта-орута и?иллэн ааспыта. Туо?ахта туох да куттал суо?аабатын, ийэтин майгытыттан эндэппэккэ билэргэ ??рэммитэ.

Чуга?аан и?эн Лэгиэн Харачаа?а кистиирин истэн долгуйан ылбыта. Хата, онто кини и?эрин билэн кистиир эбит. Лэгиэн Харачаа?ын хаста да баайан с??рдэн, ы?ыахтарга м??э ылаталаан тураллар. Онон миннэрин бэркэ билсэллэр. Оо, Дь???г?й о?ото барахсан ?й?н о?ото сытта?а дии. Харачаас кулунуттан т?р?лк?й? харахха быра?ыллан, кыра эрдэ?иттэн маанылаан, борсоон улаатыннарбыта. Кырдьа?астар ?т?? атыыр о?ото утумнуур, онон кэлин дьо?ун атыыр тахсар чинчилээх диэн саба?алаабыттара оруннаах буолбута. ??р?н энчирэппэккэ бу илдьэ сырытта?а. Лэгиэн, Харачаа?ын хайгыы саныы-саныы, ??р?н аахпыта. Оттон Лэкиэс Туо?ахтата тыыннаа?ыттан олус ??рэн, о?отук с?рэ?э сылаа?ынан битийэ тэппитэ.

Оччолорго биэни мээнэ ыабат этилэр, ы?ыахтарга анаан кымыска эрэ ыыллара. Ол и?ин кулуннар сайыны бы?а ийэлэрин эмсэхтэнэн, к???н бэркэ т?л???йэллэрэ. Туо?ахта дьылыгыр у?ун атахтардаах к??кэйбит ?рд?к моойдоох, сытыы туйахтарын ?рд?гэр чэпчэкитик дугунан, кырыытынан оонньохолуурун ки?и эрэ астына к?р?р?.

Лэкиэс ??рэ?ин быы?ынаа?ы у?ун ?р?б?ллэригэр Лэгиэн айаа?аабыт сиэр соно?о?унан, а?атыгар к?м?л???н, алаастары, ?рэхтэри сыыйсара. Ол сылдьан т?гэн к???ннэ?инэ, Туо?ахтатын к?р?н, хара?ын сымнатан аа?ара. То?отун бэйэтэ да билбэтэ. Туо?ахта?а кутун олус туттарбыта. Ол ба?ар, Туо?ахта са?а т?р??н к?н сирин к?р?р т?гэнигэр туо?у буолбутуттан эбитэ дуу? Эбэтэр инники олохторун то?оо?уннаран тургутар туску тардыыта эбитэ дуу? Туох билиэ баарай. Ол да буоллар, Лэкиэс биир б?чч?м санаалаах. Ол – сиппит-хоппут Туо?ахтатын миинэн, ы?ыахха ат с??рд??т?гэр биэтэккэ тыал курдук ма?найгынан с??рдэн кэлэр ыратын с?рэ?эр б??бэйдээн, иитиэхтии сылдьар.

Кэм-кэрдии аа?ан испитэ. Туо?ахта ч?р?г?р сытыы кулгаахтардаах, к???л?н аннынан кэлтэгэй ый курдук туо?ахталаах, у?улу ойуох курдук дьэргэлдьийбит ?йд??х харахтардаах, тардыр?ас киэ? таныылардаах, ки?и эрэ умсугуйа к?р?р кулуна буолбута. Дьылыгыр у?ун атахтарын т??рт т??рэм сытыы туйахчааннара эрчимнээхтик и?э?инэн бырдааттанан, быыппаста с??рэр идэлэммитэ. Кулун бэйэтэ, к???н хаар т????тэ, уба?а?а кубулуйбута. Харачаас ??р?н уба?аларыттан саамай т?р?лк?йд?р? буола улааппыта. Оччолорго уба?алары араарбат этилэр, онон ??ргэ дьаалаларынан б??бэйдэнэллэрэ. Туо?ахта ити курдук балтараа саа?ыгар тый, ?с саа?ыгар соно?ос буолан, тыыллан-хабыллан тахсыбыта.

Лэкиэс эмиэ о?о эрдэ?иттэн хара ?лэ?э миккиллэн, эриллэн, буутун этэ бу?ан, си?ин этэ ситэн, т?р?л?йэ улааппыта. ?рд?к? кылаастарын у?ун сынньала?нарыгар холкуо?ун к??стээх, т?б?ктээх ?лэтигэр т?б?т?н оройунан т??эрэ. Лэгиэн уолун астына к?р?р, туйахпын хатарыах ки?им диэн, и?игэр эгди сананар буолбута. Онон Лэкиэ?ин бэйэтигэр сы?ыаран илдьэ сылдьара. Лэкиэс о?о эрдэ?иттэн акка сыста?ас буолан уонна Туо?ахтатын миинэр, айаа?ыыр ба?аттан ??р??нэн тук курдук сылдьара. Сылгы?ыт ?лэтэ диэн, то?уулаах-хатыылаах, сыра-сылба баранар, ылбычча ки?и манан а?ай ылыммат да, кыайбат да ?лэтэ этэ. Манна а?аардас к??с-к?дэх эрэ бы?аарбат, акка сыста?ас, ат майгытын-сигилитин ?ч?гэйдик билэр, мындыр, тулуурдаах, дьулуурдаах эрэ ки?и кыайар идэтэ этэ. Дэлэ?э да Лэгиэн эдэр саа?ыгар Ааллаах ??н?нэн та?а?ас к?т????т?гэр элбэхтэ сылдьан, К?м?стээх Бодойбо бэртэрин кытары алты?ан, кииллийэ чэрдийбит с?рэ?э билигин дьэ эмэхсийии модьо?отун атыллаан эрдэ?э. Онон оло?ор тугу билбитин-к?рб?т?н уолугар у?уйарга санаммыта. Биир ыра санаатын толорон, Лэкиэ?ин ат баайыытын ымпыгар-чымпыгар ??рэтэн барбыта.

Саас Харачаа?ы кытары икки кытыылыыр соно?о?у тутан быалаан баайбыттара. Соно?остортон биирин Лэгиэн бэйэтэ айаа?аабыта. Оттон икки?ин, к?нд?л-ха?ыл, айаас буолан ?р? м?хс?р?н и?ин, Лэгиэн айаа?аамаары гыммытын уола Лэкиэс буолуммакка, бэйэтэ айаа?аабыта. Ат баайыытын ымпыгын-чымпыгын туту?ан, син аттарын бэлэмнээбиттэрэ. Дьэ к??т??лээх кэмнэрэ кэлэн, хаар бидиргэхтиирин са?ана, Лэгиэннээх ?с баайбыт с??р?к аттарын сэтиилэнэн, оройуон киинигэр тиийбиттэрэ. Ол саас Харачаас б?тэ?игин с??рб?тэ. Хаты?ыылаах икки а?аар к?ск? хол а?аара сырдыктаах, биэтэккэ иккис кэлбитэ. С??рд?? кэнниттэн Харачаас уоскуйбутун кэннэ, Лэгиэн атыырын к?л???нн?рб?т моонньун оргууй таптайа-таптайа:

– Дьэ, нохоо, саас ылан, к?????-к?дэ?и? бэйэбэр дылы ???ллэргэ бараахтаан эрэр эбит. Онон аны уолу? Туо?ахта туйаххын хатарар кэмэ кэллэ бы?ыылаах, – диэбитигэр Харачаас иччитин ?йд??х харахтарынан к?рб?тэ уонна с?пс???рд?? и?эрсийэн ылбыта.

Оттон соно?остортон биирэ, а?ара тэ?ии, к?нд?л-ха?ыл буолан, суолуттан туораан хаалбыта. Икки?э сааскы чигдигэ халты тэбинэн, б?д?р?йэн ортоку кэлбитэ. Инньэ гынан, илиилэрин соттуохтарын, хата, Харачаас бириистээх миэстэни ылан, санаалара син бэттэх кэлбитэ. Атын холкуостар сылгы?ыттара аттарын бэркэ баайан кэлбиттэрэ харахха тута быра?ыллыбыта. Аттара кырыыларынан тыкаарыйан, ??к??лээмэхтээн с?рдээхтэрэ. Чэ ол да буоллар Лэгиэн санаатын Туо?ахта?а уура сылдьар, онон б???х. Бу сааскы с??рд??гэ харыстаан айаа?аабакка, ха?аана сылдьыбыта.

Туо?ахта да кини барыллаата т?р??хтэр, бары улаатан т?л???йэн барбыттара. Онон а?алара Харачаас хааннаа?ынан к?р?н, к?м?р к?дэрик сиэлинэн илгистэн, сыы?а-халты хабыалаан ла?ыр?атан, соно?остор дьалты туттар буолбуттара.

Хаар ууллан, к??ххэ ?ктэнэн, Харачаас ??рэ тотон т?л???й?? б???т? буолбуттара. Харачаас, Сиэллээх биэ уонна хас да биэ буоланнар, алаас ортотугар баар булгунньах ?рд?гэр тахсаннар, сарсыарда аайы к?н тахсыытын уруйдаан кистээн дьырылаталларын Туо?ахта астына к?р?р?. Аллараттан эмиэ хардаран кистээн ылаллара. Оо, Туо?ахта эмиэ а?атын Харачаас курдук ха?ан эрэ бэйэтэ бас билэр ??рдэннэ?инэ, итинник к?н? уруйдуо?ун санаан, оргууй тыбыыран ыла-ыла сири табыйбахтыыра. Кини обургу ситэн-хотон, ордук к??х от минньигэс ньаассын с?мэтиттэн с??лэ киирэн, с?п-с?п били тэрилэ кытаатан, хаатыттан тахсан, у?аан б?ск?й? ты?ыыра. Этин саа?а хайдах эрэ дьикти минньигэстик, и?ин т?гэ?ин диэки дьырылаан ылара. Этэ-сиинэ ты?аан, быыппаста ойуолаан, бэйэтин барыллаата соно?остору ?тэн-анньан, к??н?нэн т???тэлээн, сиирэ-халты хабыалаталаан ылара. Анараа??ылара да эргичис гынаат, салгыны тэбиэлээн ку?ур?аты?а оонньууллара. Икки кэлин атахтарыгар туран табыйсан да ылаллара. Биллэн турар, ол хамсаныылар хайа да уол?амдьы о?отук харамай оло?ор кэлин к?рс??хтээх, ?р??нэрин-хараларын бы?аарар т?гэннэригэр, тургутууларыгар ту?алыа?ын доло?ойдоругар анааран да к?рб?тт?р?. Айыл?алатан, ис хааннарыттан оонньуу былаастаах эрчиллиилэрэ этэ.