Чтение онлайн

Туо?ахта?а эмиэ ту?угар ?т?? кэмнэр тосхойбуттара. Кыыдааннаах кы?ыны этэ??э т?л? т??эн, сааскы к?н сырал?ана к?хс?лэрин сылыппыта. Туо?ахта к???йб?т биэлэрин сыттарын ылла?ына, айыл?алатан, таныытын кычыгылатар имэ? с?р минньигэстик били тэрилин дьырылата к??рдэрэ. Дьэ оччо?уна биэлэрин биир-биир ?рд?лэригэр ыттан та?ылын ханнарара. Биллэн турар, били ??т кэрэ биэтин маанылаан, дуо?уйа тапта?аллара. К??ххэ ?ктэнэн эбии т?л???йб?ттэрэ. Туо?ахта сиэлэ, кутуруга хойдон, у?аан, бы?ыыта-та?аата ки?и хара?а туолар атыырыгар кубулуйбута. Хам-хаадьаа атын ??рдэр ыырдарыгар охсулуннахтарына, ??р?ттэн биир эмэ биэни бы?а анньан, к?рэтээри саантаан дура?ыйар атыырдары кытары туйах-туйахха, тиис-тиискэ т?с??эн ??р?н энчирэппэтэ?э.

?р?? т??ннэр ??мм?ттэрэ. Лэгиэннээх Туо?ахта ??р?н чуга?атан, У?ун Эбэ алаастарыгар а?албыттара. Онно ордук Сэгэйик ??рб?тэ уонна: «Туо?ахталаах ??рдэрин к?рд?р??? дуо?» – диэн Лэкиэстэн к?рд?сп?тэ. Биир к?н Лэкиэс Сэгэйиги илдьэ, икки аты миинэн, Туо?ахта ??р?н к?р? барбыттара. Лэкиэс биир уостаах субуйаа?катын с?гэн, ба?ар, к???н ытар санаалаа?а. Аара хас да ку?у к?рб?ттэрэ да, ат ?рд?ттэн ытар табыллыбата. Лэкиэс, Сэгэйик ата сиргэнэн быра?ыа диэн, туттунан ыппата?а. К?н оройо биир ?рэ?и батан, кэ?эс алаас илин ба?ын сыырын ?рд?гэр кэлэн тохтоон, аттарын ?рд?ттэн Туо?ахта ??р?н ыраахтан к?р?н, астынан к??-дьаа кэпсэппиттэрэ. Туо?ахта обургу ыраахтан суос бэринэн, т?б?т?н ?р? к?т???н, хойуу к???л?н быы?ынан чолбоодуччу к?р?н, сиэлэ буралла?наан, ??р?н к??й??хчэ буолан эрдэ?инэ, Лэкиэс и?иирбитэ. Туо?ахта ч?рб?с гына т?сп?тэ, онтон с?р улаханнык кистээн дьырылатаат, Лэкиэстээх диэки сиэлэн буралла?наабыта. Лэкиэстээх Сэгэйик миинэн и?эр аттара оро?уйан тэпсэ?нэ?э т?сп?ттэрэ. Хардары-таары кэпсэтэр курдук, эйэнэн кэллибит диирдии, и?эрсийэн ылбыттара. Лэкиэстээх аттарыттан ойон т??эн, аттынаа?ы тииттэргэ туомтуу тардыталаан баайа охсубуттара. Иккиэннэрин с?рэхтэрэ ??р??нэн туолбуттара. Лэкиэс идэтинэн уолугун сиэбин хаста-хаста, Сэгэйиги хааларыгар соруйан баран, инники хардыылаабыта. Сэгэйик тохтоон курус гынан ылбыта. То?о, туохтан? Тыый, Дь???г?й о?отугар к?н??л?? турарыттан и?игэр к?лэ да, сонньуйа да санаабыта. Бу икки атах уонна Дь???г?й о?ото Туо?ахта алаас ортотугар к?рс????лэрин с???-махтайа, киэн тутта к?рб?тэ. ???э к??рэгэй дьурулуура, мутукча сыта дыргыйара. Сэгэйик хайдах эрэ олус долгуйбута. К??рэгэй ырыатыгар, ханна эрэ куккууктуур кэ?э этиитигэр хардарыан санаан ылбыта. Онтон хомустаа?ын ?йд??н, та?ааран оргууй тардан барбыта. Оо, то?о да кэрэтэй бу Орто дойдуга. Туо?ахта Лэкиэскэ сылаас муннунан саннын ньуххайара, оттон Лэкиэс чэрдээх ыты?ынан модьу-та?а моонньун таптайа-таптайа, тугу эрэ кулгаа?ар сипсийэрэ. Онтон Туо?ахта ойо?о?угар сыста т??ээт, сиэлиттэн тарды?ан ?рд?гэр хап гына миинэн кэбиспитэ. Туо?ахта иччитин хапса?ай туттуутуттан со?уйан, икки ата?ар туран кэлбитэ. Лэкиэс ыксаан, Туо?ахта сиэлиттэн харбаан эрэ хаалбыта. Туо?ахта м???н и?эн, Лэкиэс и?иирбитин истэн намыраабыта. Лэкиэс ата?ынан имнэнэн, Туо?ахтаны киксэрэн биэрбитэ.

– Нохоо, Туо?ахтаа, ??рг?н били?иннэр эрэ, – диэн кулгаа?ар сипсийбитэ. Туо?ахта ??р?н диэки тамайа сиэлбитэ. Кинини сиэллээх биэтэ аты?ырыы к?р?н, хаста да кистээн дьырылаппыта. Оо, бу икки эдэр с?рэхтэр долгуйа ти?иргэччи тэбэллэрэ, Туо?ахта сиэлэн тамайар туйа?ын тыа?ын, Сэгэйик дьири?итэр хому?ун кытары дь??рэлэ?эн этиэхтэн дьикти тыын Алаас Хотун иччитин уйул?атын хамсаппыта.

Ол ?р?? т??н? Лэкиэстээх Сэгэйик бииргэ атаарбыттара. Туо?ахта ??р?гэр тиийэн туохтан эрэ с?рэ?э оро?уйан м???ллэ?нээн ылбыта. Бэл, сиэллээх биэтэ сымна?ас сылаас хо?оруутунан ар?а?ын ньууххайан бол?омто?о наадыйарыгар кы?аммата. Кини Лэкиэ?э атын у?ун су?уохтаах икки атахтаа?ын кытары, эмиэ кини сиэллээх биэтин курдук, чугастык сысты?ан хаамсалларын харааста, аты?ырыы к?рб?тэ. Оо, т??рэм т??рт туйахтаах, с????гэр кэлтэгэй туо?ахталаах Дь???г?й о?ото барахсан тугу т??йб?тэ эбитэ буолла? Ким ону тымтыктанан к?р?? буолла?ай? ???э Дь???г?й Айыы бэйэтэ эрэ билэн эрдэ?э…

Лэкиэс Сэгэйигин кытары дуо?уйа к??лэйдээн, к?т????н кыната суох курдук, сарсыарда дьиэтигэр тиийбитигэр дьоно туохтан эрэ санаалара т?сп?т к?р??нээх к?рс?б?ттэрэ. Ийэтэ кэри-куру сирэйдээх са?ата суох чэй бэлэмнээбитэ. Остуолга олорбуттарын кэнниттэн а?ата Лэгиэн к?хс?н этиппэхтээн баран:

– Дьэ, Лэкиэс, улахан иэдээн буолбут… Сэрии, ар?аа сэрии буолбут.

Лэкиэс ийэтэ и?итин сото олорон:

– Ол сэрии ыраах ханна эрэ ар?аа буолбут диэбитэ дии, бэйэлэрэ да сэриилэ?эр инилэр. А?ы?а туран эрэр дииллэр, от-мас да ?лэтэ элбэх.

Онуоха Лэгиэн к?хс?н этитэн баран, таба?ын к?л?н холумтаныгар тэбии-тэбии н??эрдик:

– Холкуоспут бэрэссэдээтэлэ Лэгэнтэй Мааркабыс, бэ?э?ээ киэ?э утуйаары олордохпутуна, киирэн кэпсээн ааспыта. Сура?а, эдэр дьону бэбиэскэ диэнинэн сотору сэриигэ хомуйаллар курдук ???, – уонна уолун тургутардыы к?р?н олорбута. Лэкиэс Сэгэйигиниин Туо?ахта?а бара сылдьыбыт ?р?? т??н?н дьоллоох т?гэниттэн олус астынан, к?т???эр кыната эрэ суох кэлбитэ эбээт. Оттон дьиэтигэр бу ыар сурах тэ?сик илдьитэ буолан, кинини хайдах эрэ хаарыйбат курдук саныыра.

– То?о, туох сэриитэй, ким сэриилэ?эр? – диэн аат эрэ харата ыйыппыта буолбута. Халта?алара ыарааннар, хара?а сабыллан ылбыта. Ийэтэ уолун дьолломмут сирэйин хомотумаары:

– Тоойуом, Лэкиэс, сытан нухарыйа т??эн ыл, т??н? бы?а утуйбакка, ити оскуола о?отун Сэгэйиги кытары олус чугаса?ыа? суо?а этэ, – диэбитэ. Лэкиэс онно ?й ылбыттыы, сирэйэ к?л?г?рэн ылбыта:

– Ийээ, мин тоойуом буолан б?пп?т?м ээ, уон а?ыс сааспын туолбут улахан ки?ибин, Сэгэйик да э?иил саа?ын ситэр, оччо?уна бииргэ буолуохпут дии, – остуолтан туран оронугар тиийэн сууллан т??ээт, муннун тыа?а буккураабытынан барбыта. Ийэтэ уолун будьурхай батта?ын имэрийэн ылбыта. Оо, уолун ама ылан барыахтара дуо, к?н? к?рд?рб?т к?м?с туллугун? Оттон Лэгиэни эмиэ араас санаалар ??йэ-хаайа туппуттара. Баар-суох эрэлин, туйахпын хатарыах ки?им диир уолун, бу бачча улаатан борбуйун к?т?хп?т?н кэннэ ама ылыахтара дуо? Сэрии диэн ?л??-с?т?? аргыстаах, икки атахтаах икки ?тт?ттэн кэйгэллэ?эр амырыын суоллара. ?уу, кэбис, арах, арах! Араас санаалар киирэллэр, кэбис…

Суо?ар сурах б?т?н холкуостарын устун тилийэ к?пп?тэ. Сир-дойду да, хайдах эрэ тугу эрэ т??йэрдии, чуумпура уо?уйбута. Ити сэрии са?аламмытын ту?унан сурах кэнниттэн с??рбэччэ хонук ааспыта. От ыйын б?т??тэ Лэкиэстээх уот кураан, а?ы?а харааччы салаабыт алаастарын оттоон б?тэрэн, ?р?с арыытыгар оттуу бараары сылдьыбыттара. Биир сарсыарда ыаллыы сытар Чурапчы байа?камаатыттан боломуочунай кэлэн, 1922 сыл т?р??хтэргэ, Лэкиэстээх Тириипэ??э уонна хас да кинилэр саастыылара уолаттарга, ону та?ынан хас да а?а саастаах дьо??о бэбиэскэ туттаран ааспыта. Икки хонугунан Майа байа?камаатыгар киирэргэ бэлэм буолалларыгар сорудахтаабыта. Бу сурах У?ун Эбэ?э, ыраас халлаа??а эти? эппитинии, ньиргийбитэ. Дьон-сэргэ аймаммыта. Лэкиэстээх Тириипэн уонна хас да эдэр уолаттар буолан, с?бэлэ?эн сэргэ о?оро охсубуттара уонна У?ун Эбэ халдьаайытыгар мустан туруорбуттара. Быра?аайда?ыы тэрээ?инигэр холкуостарын бэрэссэдээтэлэ уоттаах-к??стээх тыл эппитэ. Лэгиэн олус хараастыбыта, ол да буоллар тыл к?т???н, атаарыы о?уохайын эппитэ. Ол дор?ооно тумултан тумулга охсуллан бара турбута. Туо?ахта ха?ан эрэ биир туох эрэ тэрээ?и??э икки атахтар итинник эйээрдэн о?уохайдыылларын истибитэ. Ол дуораана хат хатыланан, ыраах эйээрбитигэр чуор кулгаахтара, тэ?ииркээбит туллуктар курдук, ч?рб??н??? т?сп?ттэрэ. Э?ил ба?ын ?нд?т?н, хойуу к???л?н быы?ынан чолбоодуччу к?р?н туран и?иллээбитэ. Онно чопчу до?орун Лэкиэс куола?а и?иллэрэ.

Киэ?э борук-сорук буолуута ??р?н к??йэн, дьон айманар сирдэрин диэки чуга?аан, чу?наан к?рб?тэ. Арай ол сырытта?ына, ханна эрэ хатан и?иирии и?иллибитэ. К?рб?тэ – до?оро Лэкиэс били у?ун сиэллээх икки атахтаа?ын кытары сиэтти?эн, халдьаайы сыырын ?рд?нэн хааман и?эллэр эбит. Туо?ахта ??р?н сиэллээх биэтигэр хаалларан, Лэкиэстээх диэки сиэлэн буралла?наабыта. Сыыры сыыр диэбэккэ, чэпчэкитик дугунан, Лэкиэскэ утары сиэлэн тиийбитэ. Сэгэйик толлон Лэкиэ?ин кэтит к?хс?н кэннигэр сыстыбыта. Туо?ахта Лэкиэс сирэйигэр бу сырыыга исти? мичээри к?рб?т???. Иччитэ хайдах эрэ кэри-куру туттан турара. Туо?ахта сылаас хо?оруутунан Лэкиэс санныгар сыста т??эн сытыр?аталаан ылбыта. Иччитин кэннигэр сыстан турар Сэгэйиги с?б?лээбэтэхтии и?эрсийэн, кулгаа?ын ньылатан ылбыта. Лэкиэс Туо?ахтатын уоскутан хо?оруутуттан, моонньуттан таптайталаабыта, имэрийтэлээбитэ уонна ки?илии кэпсэтэн барбыта. Сэгэйик со?уйуон и?ин, Лэкиэстээх Туо?ахта тугу эрэ ?йд???р курдуктара, кинилэри туох эрэ к?ст?бэт ситим бэйэ-бэйэлэригэр тарды?ыннарара.

– Чэ, нохоо, Туо?ахтаа, мин ыраах сэрии диэннэригэр, т?р??б?т дойдубутун к?м?ск??, аттанан эрэбин. Эн дьэ холкуос ??р?н ?ч?гэйдик к?р?-истэ сырыт. ?лэ тириир т?гэнигэр к?????-уо?у? кыайарынан дь?кк?йээр дуу. Би?иги ол суостаах сурахтаах дойдуга хайа кыалларынан туруула?ан к?р??хп?т… – ити курдук бу эдэр с?рэхтэр бэйэ-бэйэлэрин кытары сэмэйдик бырастыыласпыттара.

Сэгэйик Лэкиэ?ин кэтит т????гэр ыга сыстан у?уун-у?уннук са?ата суох тураахтаабыта. Бу Орто дойдуга са?а олох аартыгар иккиэн сэргэстэ?э, сарын-сарыннарыттан ?й?нс?н хаамсыах буолбут до?оро, Лэкиэ?э, ыра санаатын ытата хаалларан, сарсын сарсыарда ыраах аттаныахтаа?а. Сэгэйик э?этэ: «Сэрии диэн ынырык, хааннаах кыргыс толооно, онтон б?т?н ордон эргиллэр а?ыйах», – диэбитин с?рэ?эр ыттара истибитэ. Лэкиэс эмиэ хараастара да, эр ки?и буолан бэйэ бодотун тардынан дьиппиэнник туттара. Ол, араа?а, кыргыс ?т?ргэннээх т?? ?йэлэригэр буспут-хаппыт ?б?гэтин хаана тымырыгар с??рэриттэн эбитэ дуу, хайдах эрэ сэрииттэн толлубат этэ. Ити курдук, олус аймаммакка, эдэр дьон сиэринэн сэмэйдик бырастыыласпыттара. Ону уйгуурдумаары, бэл, кумаар да дыыгынаабат курдуга.

К?н?ск? ыам са?ана били байыаннай та?астаах ки?и кэлбитэ. Холкуос дьоно, кыралыын-кырдьа?астыын бары, хонтуора иннигэр мустубуттара. Байыаннай та?астаах ки?и чуор куола?ынан бэбиэскэ туппут, ма?найгы хомуурга сэриигэ барааччылары биир кэккэ?э туралларыгар бирикээстээбитэ. Хаалааччылар суугуна?ан ылбыттара, саха сиэринэн улаханнык аймаммакка, уоланнарын хараастыбыт харахтарынан к?р?н турбуттара. Лэкиэс ийэтэ са?ата суох былаатын т?б?т?нэн хара?ын уутун сотто турбута. Лэгиэн уолун эрдээх сирэйин к?р?н, уоскуйа санаабыта. Лэкиэс саастыылаахтарыттан арыый ?нд?с, кэтит дара?ар сарыннаах, салгын сиэн хараарбыт сирэйигэр уоттаах харахтара ча?ылы?аллара. Сэгэйик харахтарыгар санньыар санаа, долгуйуу, Дьыл?а Хаантан Лэкиэ?ин к?м?ск??р?гэр аатта?ыы к?ст?р?. Холкуостарын бэрэссэдээтэлэ тыл эппитэ, бары да са?ата суох, санаа?а хам баттатан и?иллээн турбуттара. Байыаннай та?астаах ки?и сэрии ту?унан кылгас и?итиннэрии о?орбута. Ньиэмэс халабырдьыттара сэрэтиитэ суох сидьи?ник саба т??эн улахан ?л??-с?т?? тахсыбытын, ол эрээри Сэбиэскэй Кы?ыл аармыйа Иосиф Виссарионович Сталин салалтатынан к??стээх утарсыыны о?ороллорун ту?унан и?итиннэрбитэ. Кы?ыл аармыйа к??стээ?ин, ?ст???? сотору уодьуганныа?ын ту?унан эрэннэрбитэ. Онно дьэ бу эдэр буойуннар бэриниилээхтик сулууспалыахтаахтарын то?о?олоон бэлиэтээбитэ. ?сс? «Коммуна суола» холкуостарын бэрэссэдээтэлэ Лэгэнтэй Мааркабыс Нохуоккун хо?уун ?лэ?иттэрин уоттаах сэриигэ хорсуннук охсу?ан, сахалар ааттарын т??эн биэрбэккэ, кырыктаахтык кыргы?алларыгар алгыс тылын эппитэ. Дьэ ол кэнниттэн байыаннай та?астаах ки?и доргуччу хамаандалаан, сэриигэ барааччылар аттарын миинэн, аарыктаах айан суолун туту?ан, дьулур?атык айанната турбуттара.

Лэгиэн сэриигэ барааччылары, сахалыы сиэринэн улаханнык аймаммакка, дьиппиэнник атаарбыта уонна ыраатан эрэр уоланнарга ту?аайан:

– Саалаахтан самныма?, охтоохтон охтума?, – диэн ал?ыы хаалбыта. Атаарааччылар, Лэкиэс ийэтэ былаатынан ыраатыахтарыгар дылы далбаатыы турбуттара. Бу уоттаах сэрии со?отох уоланын туох-хайдах к?рс??н, тугу-тугу тускулуон саныан да куттанара. Сэгэйик ытаан дьолтойбут хара?а кыыс о?о килбик иэйиитин кэрэ?илиирэ. Барыларыттан ???э уонна у?уннук кини эрэ былаата ыраахтан турта?ныыра.