Чтение онлайн

Прымусовы набор беларусаў для вывазу на працу ў Нямеччыну па загадзе з Бэрліну быў распачаты мяйсцовымі камандантамі вясной 1942 году і праводзіўся даволі лёяльна.

Увосені 1942 году ў Смаленск прыбыў з Менска япіскап Сьцяпан, прызначаны кіраваць Смаленскай епархіяй. Умовы для яго працы былі цяжкія. Аднак пры падтрымцы Гарадзкой управы досыць хутка ў саборы распачаліся богаслужэньні і выконваньне трэбаў. Значная колькасьць народу прымала ўдзел у рэлігійным жыцьці.

Летам 1943 году фронт пасоўваўся на захад у напрамку Смаленска. Смаленскі палявы камандант, гэнэрал Пооль, быў пераведзены ў Баранавічы, а радны Краац быў скіраваны ў Магілеў, з ім паехаў і Астроўскі. Тут яны адразу зьмянілі бурмістра расейца Філатава на беларуса Наронскага. Астроўскі заняўся адміністрацыяй акругі, зьвяртаючы ўвагу на адукацыю. У жніўні 1943 году была склікана нарада настаўнікаў усіх пачаткавых школаў, дзе разважаліся справы патрэбаў для пасьпяховай працы школаў у 1943/44 школьным годзе. Распачалося працы для адчыненьня сярэдняй школы ў Магілеве.

Лекароў не хапала ўсюды на Беларусі. Папярэдня шмат лекароў было жыдоўскага паходжаньня, але немцы вынішчылі іх, захапіўшы на Беларусі. Патрэбы аховы здароўя насельніцтва, як і праектаваныя і арганізаваныя беларускія і расейскія вайсковыя фармаваньні, патрабавалі лекарскага пэрсаналу. Дзеля гэтага было пастаноўлена адчыніць пры Магілеўскім гарадзкім шпіталі Мэдычны Інстытут для студэнтаў мэдыцыны двух старэйшых курсаў. Рэктарам інстытуту быў прызначаны д-р Сьцяпанаў і лекцыі распачаліся ў верасьні 1943 году. Хутка Мэдычны Інстытут быў пераведзены ў Новую Вялейку пад Вільняй і ім заапякавалася БНС з Менска. Тут канчалі адукацыю каля 40 студэнтаў.

Агульнае палажэньне ў іншых акругах ваеннай зоны Беларусі было падобнае да апісаных вышэй акругаў, з некаторымі адменамі ў паасобных дэталях.

У канцы 1942 і на пачатку 1943 гадоў нямецкія арміі былі разгромленыя савецкімі войскамі пад Сталінградам, дзе каля 300 000 нямецкіх жаўнераў разам «з гэнэралам Паўлюсам было ўзята ў палон. Распачалося адступленьне нямецкіх войскаў з Каўказу і з Украіны. 8 верасьня 1943 году расейцы занялі Данбас, а 6 лістапада — Кіеў. Яшчэ летам 1943 году савецкія войскі прарвалі нямецкі фронт каля Курска, а 25 верасьня здабылі Смаленск. 3 верасьня 1943 году арміі заходніх аліянтаў высадзіліся ў Італіі. Вайсковае паражэньне Нямеччыны было вочавідным і 28 лістапада 1943 году ў Тэгэране распачалася канфэрэнцыя Рузвэльта, Чэрчыля і Сталіна адносна канчатковай стадыі вайны і пасьляваенных мерапрыемстваў.

Савецкі партызанскі рух на ўсёй Беларусі вырас да вялічэзных памераў. Вёскі і валасныя цэнтры былі пераважна пад партызанскім кантролям. Акруговыя і паветавыя гарады былі пад нямецка-беларускім кантролям. Чыгуначныя шляхі і гасьцінцы з захаду на ўсход, патрэбныя для вайсковых транспартоў, былі ў стане пастаянньф нападаў савецкіх партызанаў. Узрываньне падкладанымі мінамі, збройныя напады на меншыя канвоі і на абаронныя бункеры, поўнае спыненьне даставак сельскагаспадарчых прадуктаў з валасьцей рабілі вялікія шкоды для нямецкага ўсходняга фронту. Каб запабегчы гэтаму, немцы час ад часу праводзілі збройныя акцыі супроць партызанаў, ахопліваючы значныя абшары краю. У гэтых акцыях прымалі ўдзел значныя аддзелы СС, рэгулярнай арміі з гарматамі і танкамі, літоўскія, расейскія і іншыя нацыянальныя аддзелы. Рухомыя партызанскія аддзелы хутка пакідалі свае стаянкі і ўцякалі ў бясьпечныя аколіцы. Ахвярамі гэтых акцыяў было пераважна нявіннае мяйсцовае насельніцтва. Вёскі, у якіх стаялі партызаны, былі паленыя, насельніцтва іх пераважна забіванае на мейсцы, у рэдкіх выпадках працаздольная частка яго выбіралася і вывозілася на працу ў Нямеччыну. Такія карныя акцыі праводзіліся ў вайсковай і ў цывільнай зонах Беларусь Яны не зьмяншалі партызанскай сілы, а павялічвалі яе. Па адыходзе нямецкіх карнікаў пацыфікаваныя абшары ізноў займалі савецкія партызаны. Яны мардавалі ўцалелых жыхароў як нямецкіх прыхільнікаў. Насельніцтва, уцёкшае ў лясы ад нямецкіх карнікаў, якое хацела захаваць сваё жыцьцё, цяпер было на ласцы савецкіх партызанаў, якія забіралі да сябе маладзейшых людзей.

Ад самага пачатку вайны маскоўскі ўрад у сваёй прапагандовай акцыі заклікаў народ на сьвяшчэнную вайну для абароны бацькаўшчыны ад фашыстоўскіх захопнікаў. Камуністычныя лёзунгі зусім не былі ўжываныя. Былі ўведзеныя залатыя пагоны для афіцэраў арміі, як за царскіх часоў. У сярэдзіне 1943 году маскоўскі ўрад паклікаў Праваслаўную Царкву для падтрымкі духа барацьбы ў народных гушчах, дзе рэлігія была моцнай падпорай у цяжкім жыцьці. Новапастаўлены ў Маскве патрыярх Сяргей выдаў пасланьне да веруючых праваслауных людзей на акупаваных немцамі тэрыторыях. У пасланьні пісалася, што гэтыя людзі не павінны ніколі забывацца, што яны расейцы, і пад ніякім націскам немцаў яны не павінны здрадзіць сваю бацькаўшчыну. Царква выяўляла свой патрыятызм ня толькі малітвамі, але і ўчынкамі. Царква Сьв. Тройцы ў горадзе Горкі сабрала мільён рублёў у фонд абароны. У пасланьні заклікалася, каб праваслаўныя не супрацоўнічалі з немцамі і з нацыяналістычнымі цэрквамі, а дзялілі ўсе цяжкасьці і прыкрасьці расейскага народу.

Гэтае пасланьне было пашыранае савецкімі партызанамі на Беларусі. Партызаны прыходзілі ў цэрквы пад час богаслужэньняў і з шапкамі, на галовах чыталі пасланьне. Адначасна яны абвяшчалі, што ў Расеі ўсё зьмянілася, насталі свабоды і калгасы ліквідаваныя.

Немцы стасавалі розныя захады для барацьбы з савецкімі партызанамі на Беларусь У канцы 1943 году павет Дзятлава Наваградзкай акругі быў поўнасьцю заняты савецкімі партызанамі, за выняткам гораду Дзятлава, на які яны рабілі рабунковыя напады. Сюды рабілі напады таксама і польскія легіяністыя з суседняй Лідзкай акругі, рабуючы дабро і мардуючы беларускіх працаўнікоў адміністрацыі, настаўнікаў, БНС і іншых. Беларускія нацыянальныя партызаны выступілі супроць усіх чужынцоў, уключаючы і немцаў, аднак бяз большага посьпеху. Для пацыфікацыі павету неМцы прыслалі ў Дзятлава брыгаду Камінскага, якая адступала на захад перад савецкім фронтам. Немцы выехалі з Дзятлава і Камінскі неадкладна абсадзіў адміністрацыю гэтага павету сваімі людзьмі. Ён арганізаваў вялікую турму і сьледчы аддзел. Ён арыштоўваў і катаваў папярэдніх адміністратараў і багацейшых жыхароў, дамагаючыся ад іх золата і каштоўнасьцяў. Калі арыштаваны ня меў іх, то яго расстрэльвалі. У горадзе настаў голад і жыхары пачалі ўцякаць у іншыя гарады. Камінскі не змагаўся супроць партызанаў. Яго танкі выяжджалі некалькі разоў на 3 мілі ад гораду і варочаліся назад, каб забясьпечыць яго безадказную ўладу ў горадзе. Толькі перад надыходам савецкіх арміяў брыгада Камінскага адступіла на захад у Польшчу.

На мяжы з Латвіяй захавалася шмат лясоў, якія цягнуліся аж пад Полацк. Савецкія партызаны панавалі ад даўжэйшага часу ў гэтых лясох, а цяпер пасунулі на захад свае апэрацыі, перацінаючы камунікацыйныя шляхі, патрэбныя для немцаў. Нямецкае камандаваньне даручыла латыскай дывізіі СС ачысьціць гэты беларускі лясны абшар ад партызанаў. Партызаны адразу адступілі перад наступаючымі латышамі, але Асвея і аколіцы былі спаленыя, а насельніцтва вымардаванае поўнасьцю. Тут латышы вымардавалі звыш 15000 людзей. Зразумела, што латышы не хацелі бачыць розьніцы паміж расейскімі партызанамі і беларускімі сялянамі.

Новы гэнэральны камісар Беларусі фон Готтбэрг прабываў на Беларусі даўжэйшы час. Ён быў добра абазнаны з існуючай сытуацыяй і разумеў, што без дапамогі мяйсцовага насельніцтва яму будзе цяжка навесьці парадак на Беларусь Таму ён выступіў з ініцыятывай перад адпаведнымі дзейнікамі ў Бэрліне аб пакліканьні да жыцьця больш аўтарытэтнага ад папярадніх беларускага прадстаўніцтва, з шырэйшымі паўнамоцтвамі і з характарам беларускага ўраду. Гэтае беларускае прадстаўніцтва павінна было мець характар створанага самачынна беларусамі.

Фон Готтбэрг зьвярнуўся адначасна да Ю. Сабалеўскага, старшыні Галоўнай управы БНС, з прапановай абмяркаваць ягоны плян з беларускім актывам. Неадкладна 21 сьнежня 1943 году Сабалеўскі склікаў вузкую нараду сваіх давераных асобаў, а ў іх ліку Р. Астроўскага і М. Шкялёнка. Нарада пастанавіла прыняць прапанову фон Готтбэрга, ня гледзячы на непамысную сытуацыю немцаў на ўсходнім фронце. Дэлегацыя ў складзе Ю. Сабалеўскага» Р. Астроўскага і М. Шкялёнка ў гэты самы дзень наведала гэнэральнага камісара, паведаміла яго аб прыняцьці прапановы і высунула Р. Астроўскага на чало новага прадстаўніцтва — Беларускай Цэнтральнай Рады. Перад прыняцьцем прапановы Астроўскі паставіў наступныя .ўмовы для нямецкага кіраўніцтва: 1) дапамагчы арганізаваць Беларускую "Краёвую Абарону (БКА) і даць для яе зброю; 2) БКА не павінна быць высыланая на заходні фронт; 3) павінен быць скліканы Другі Усебеларускі Кангрэс. Фон Готтбэрг прыняў гэтыя ўмовы і абяцаў Астроўскаму поўную дапамогу.

Наступна фон Готтбэрг перадаў Астроўскаму Статут Беларускай Цэнтральнай Рады і высьвятліў, што намінацыя прэзыдэнта БЦР праз гэнэральнага камісара ёсьць толькі фармальнасьцяй, а сутнасьць палягае ў тым, што прэзыдэнта БЦР выбіраюць самі беларусы. Toe самае датычыць і сяброў Рады БЦР, якіх выбірае і прапануе прэзыдэнт БЦР, а гэнэральны камісар толькі апрабуе іх.

Статут БЦР у разьдзеле I пастанаўляў: «Беларуская Цэнтральная Рада зьяўляецца прадстаўніцтвам беларускага народу, пакліканым у межах нададзенага яму самаўраду». У разьдзеле II Статуту гаварылася: «Беларуская Цэнтральная Рада мае заданьне мабілізаваць усе сілы беларускага народу для зьнішчэньня бальшавізму і прычыніцца гэтым да канчальнага вызваленьня беларускага народу з-пад ярма крывавага бальшавіцкага панаваньня». У разьдзеле III, побач іншага, гаварылася:«У межах пастаўленых ёй заданьняў яна (БЦР) будзе самастойна вырашаць і праводзіць усе неабходныя мерапрыемствы ў галінах сацыяльнага, культурнага і школьнага жыцьця». Разьдзел IV сьведчыў наступнае: «На чале Беларускай Цэнтральнай Рады стаіць прэзыдэнт, які вызначаецца і адклікаецца гэнэральным камісарам. Іншых сяброў вызначае гэнэральны камісар на прапанову прэзыдэнта».

Гэты Статут быў апрацаваны Гэнэральным камісарыятам. У ім не гаворыцца аб будучыні Беларусі па вайско-вай перамозе Нямеччыны. Статут БЦР не быў апублікаваны ўва «Урадавым Весьніку гэнэральнага камісара Беларусі». Па некаторым часе Ю. Сабалеўскі, віцэ-прэзыдэнт БЦР, пачаў дамагацца публікацыі Статуту ўва «Урадавым Весьніку». Ён матываваў, што немцы, калі гэта будзе ў іх інтарэсе, у любы час змогуць арыштаваць і зьліквідаваць увесь апарат БЦР як нелегальна паўсталы і дзеючы самачынна. Дзеля гэтага Статут БЦР быў апублікаваны ўва «Урадавым Весьніку» са спозьненай датай — і сакавіка 1944 г.