Чтение онлайн

Г. Т. Днья кр башлаганнан бирле медицинага ышанмый идем в р халтк «Нервы расстроены» дигн докторларны р авыруны киздн диюче билр белн тилштер идем… Больница хадимнре миа: «Ник алданрак больницага кермдегез?» – дилр. Мин аларга: «Без больницаны лемне влге стансасы дип белмез. Аз булса да дньяда торып калыйм, дип йттем», – дидем.

– Уенын-чынын берг кушып сйлчелр искртеп ткнч, бер мртб иел ген леп киткнче, ун мртб бик каты авыруы херлерк.

Г. Т. Бер зур эш эшлгн шикелле, лл кайларга барып авырып йрим. Авылда авырдым, Казанда авырдым, Самарда авырдым, Уфада авырдым, ахирел мер, патша тора торган шрг – Петербургка барып авырдым… Петербургны суыгы – гыйнвар суыгы, сыросте сырость иде… Бизгк р кнне д кил – аспиринне эчеп, ркне лл никадр згыйфьлндердем. Кайсы кнне икешр мртб эч идем, чнки суыкка чыдап булмый… Гаиз булдым эчем-тышым туганга мин… Тн урнашмагач, ан урнашмый. ан урнашмагач, фикер урнашмый.

– Сез тудыру зхмтен каршы башкарак мл тапкансыз бит.

Г. Т. ылыныр чен бер белн сугышыйм, димен.

– Итимагый триб крсткнч, тормыш – крш. Яшьли алаганыгызны исегезг тшерм. Мен шундый фидакяр эшчнлектн башка халыкны гомер юлын кзаллап булмый.

Г. Т. Бу тормыш кем белн туктар талаштан?.. Сине тсле бер ул: берг-бер сез, кршкнне и алмый ул каберсез…

Хзерг итр ле… аман земне ген сйлим икн.

– ан-тнегезне гайре табигый халтт ледн-ле кйсезлнеп торуы аркасында, «Бернрс д язып булмый» дип, кайчак зарлангалап алгалыйсыз. зегез…

Г. Т. ырлап торам, торган ирем тар булса да… ырлыймын, лкин ырымнан файда бармы халкыма?

– Кулынан калм тшм зе бхет лбаса. Шулай тгелме?

Г. Т. Фйзы бакый – тае шагыйрь 69 .

– Мен шундый олуг талы шагыйрьне насыйп ителе халыкны зен д биниая зур сенеч китер. Бер караганда, язганыны миллтк файдалы булу-булмавына шик-шб белдереп зглнерг ярамыйдыр. Тмам мет змск кирк. Бу очракта ясин чыгу безне вкалтт тгел ич. Халкыбызны яшешен шагыйрьлек хиссияте ген шундый ямансу тслрд суртлп крстдер.

Г. Т. Мин… саф, коеп куйган поэт кына тгел, мин дипломат, политик, общественный деятель д бит. Минем кз кпне кр, колак кпне ишет.

– Сйлшне тгрклр вакыт якынлашты. Сез гмбез башында татар халкына согы сулышкача хезмт итрг вгъд биргндй, ркайсы шигарь булырдай гыйбарлр белн миллтебезг иат асылыгызны ачып салган идегез. Шуларга стр сзегез бармы?

Г. Т. Мин сиа яратуымны сйлдем, и миллтем; мин ышанам ки: син д мине дус крерсе.

– Ярты тш мисалында кичегсез теп баручы ашкын гомер сгатьлренд халкыбыз хакына кылган гамллрегезне ере турында уйланырга туры килдеме?

Г. Т. гр миллт мине, илтифат итеп, иск алса – шул минем максатым, телгем м бхетем.

– Миллт саулыгы лл ни ттемс д, миллт авыруы белн авыруыгыз хактыр. мма татарны чире байтак бит ле.

Г. Т. Аны авыруына дару куеп киттем.

– Бу гмг нокта куеп, берр клим йтсгез иде.

Г. Т. Сез зегез миллтк нрс эшлдегез?

– йдгез, леге катгый сорауны миа гына тгел, эченд аны булган рбер татарга бирик.

Габдулла Тукай. Сез зегез миллтк нрс эшлдегез?

Телс нинди миллтне трккыятен дбияттан башка кзаллап булмый. Снгатьне леге тре Казан ханлыгы вйран ителгннн со хтта кайбер длти вазифаларны да з стен алган. дбиятны халык язмышыннан аерылгысыз рвешт яшп килен Габдулла Тукай да яшьли к нечклп алаган. Шагыйрь гасырлар буе тупланган язма мирасыбызны да нкъ мен шундый кзлектн карап бялгн, трлеч якынлыкта аралашып торган калмдшлрен д леге кырыс хакыйкатьтн чыгып, з мнсбтен белдергн, кгазьг тшерелгн рбер климсен кан-яшь белн сугарылган ошбу бердмлекне асыл мгънсен салырга омтылган. Аны халык иаты турында сйлгн лекциялренд д сз снгатене тп миссиясе басым ясап крстел. Аерым кешелрг язылган шхси хатларында да ул дбият мсьллрен еш кагылып ткн. Шулай ук «Теория словесности» ише гыйльми хезмт башкарырга ниятлп йре д, уку китаплары зерлве д Габдулла Тукайны мдниятебезне рдаим кайгыртып яшвен раслый. Алай гына тгел, кечкен Апушка газиз кавемен зурларлык талант идерел д безг Алланы шушы максатта херхалык крсте кебек алашыла. Кыскасы, болар хакында коры тст сйлг караганда шагыйребезне зен дикъкатьлп тылау кпк херлерк.

– Ана карынында чакта ук игн илаи талант адм баласыны аы белн берг ачыла башлый, дилр. Нарасый зен зе бел чиген ткч, аны инде дньяга карашы да сиземлн. Чынбарлыкны фикерлп кабул ит дрсен ктрелгннн со, ул тора-бара слт ммкинлеклрен д крстерг кереш. Шуны белсе иде: а-зиен уяну мизгеллре хтерегезг сееп калмаганмы?

Габдулла Тукай. Тол калган анам янында мин бернич вакыт торгач, анам мине авылымыздагы Шриф исемле бер фкыйр карчыкка вакытча асрарга биреп калдырып, зе Сасна… имамына кияг чыкмыштыр… Теге муллага злшеп иткн булырга кирк: ул бервакыт мине зе янына… алдырырга атлар ибрткн. Мине бу атлар, лбтт, Саснага алып киткннр. Хер, алып киткннр ген тгел, шул атка утырып киткн дкыйкалрд 70 минд, бала булсам да, бер трле а ачылып кит барлыкка килгнме, нидндер, мин хзер д атта утырып Саснага барганымны, земне бер ки в рхт галмд хис иткнемне, юлда барганда кз алдымда лл нинди нурлар уйнаганын онытмаган шикелле булам.

– Кпне вгъд иткн акыл казаныгыз нкъ мен 3 яшьт, ниегез белн кавышырга бару тэсиренд чынлап кайный башлаган икн.

Г. Т. Шулай булып чыга.

– Итимагый эчтлекле эстетиканы зк билгесен тшкил иткн матурлык кешелр келенд тир-юньдге хозурлык йогынтысында гына тамырлана аладыр. Ятим балага насыйп кылынган рхимсез язмыш кушуы буенча сезг авылдан авылга шактый срелеп йрерг туры килгн. Шулар арасыннан берсе гзл табигате белн д, т але исеме белн д аерылып тора. Икелнмич йтерг ммкиндер, тулышып килгн слт брелрене шигъриятк тартылуында иламландыргыч Кырлай гаять зур этргеч ясаган. Сгъди абзый арбасында авылга якынлашуыгыз, шаять, хтерегезд татлы истлек булып сакланадыр.

Г. Т. Бу вакыт йне матур чаклары булганга, трафтагы яшел чирмнр в урманнар, артык эссе булмыйча, зене нурлары белн сеп кен торган кояш икенче яктан тагы рхтлндерлр иде.

– Кырлайда зурлап ткрелгн Сабан туе, мгаен, гомер башындагы беренче бйрмегез булгандыр. Блк ыюда да катнашкансыз икн.

Г. Т. Мине Сабан туе кнне уятып, кулыма янчык дрсеннн аз гына ткн кечкен бер капчык тоттырдылар… Кайсы гына йг керсм д, минем ятим калган мулла баласы икнем игътибарн, миа, башка малайларга биргн кеби, конфет, бер-ике перннек кен бирмич, р йорт иясе д буяган ккй бирлр иде… Чпрклр, яулыклар ыелып тмам булгач, бтен авыл халкы – хатын-кызы, бала-чагасы – болынлыкка тштелр. Кршлр, узышулар башланды…

– Чыннан да, ошбу авылда оештырылган халык бйрмнре кп бизкле булулары белн аерылып торган. Алар двамлы да килеп чыккандыр?

Г. Т. Исемд юк инде – бу Сабан туе нич кн булгандыр… Блки, ул 3–4 кн булса да, миа бер ген кн кеби тоелгандыр.

– Димк, Кырлайны кияти матурлыгы сезне гомерлекк срлндергн.

Г. Т. Уйласам авылымны, гакылымнан да мин хзер язам.

– Сез нкъ мен Кырлайда беренче тапкыр абыстайга белем алыр чен баргансыз, хреф танырга йрнеп, башка дньяви китапларны йотлыгып укый башлавыгыз да шушы авылда булган бит. Алар нинди басмалар иде?

Г. Т. «Рисали Газиз»… «Фвакиел-лса»…

– итди китаплардан башлагансыз. Сезг ле ул чакта 8 яшь кен булган. Шулар арасыннан «Фвакиел-лса фил дбият»ны кайсы лешлрен аеруча яратып укыдыгыз?

Г. Т. Актыктагы шигырьлрен…

– ле укый-яза белмгн вакыттан ук сез китапны тарту кчен тойгансыз…

Г. Т. Кич белн кайчак укыйлар… Бер кызык кйле китапны молы тавышы тирбтеп, кз йомылгач, ихтыярсыз йоклыйсы шундук ятып. Йоклыйсы рхт кен; тнл уянса берзаман, як-ягы тып-тын – ле юк яктылык, та атмаган. Шулвакыт яшьлр кзед: ан ачып, ан сызланып егълыйсы, ан-Зр берлн ан-Таирне кызганып.