Чтение онлайн

Мне здаецца, што тым у Беларусі (асабліва гэта датычыць моладзі), хто цікавіцца мінулым, сучасным і будучым беларусаў і каму расейскія выдавецтвы паслужліва прапануюць новыя выданні пералічаных вышэй філосафаў і пісьменнікаў, варта было б мець на ўвазе адно. Ва ўсіх працах гэтых цікавых аўтараў немагчыма знайсці нешта пра асобны беларускі шлях, асобнуя беларускую долю. Беларусы для гэтых аўтараў проста не існуюць (вылучанамною. — В. Г.).

Зусім невыпадкова частка так званых «сменавехаўцаў» вярнулася з эміграцыі ў 20-х гадах ХХ стагоддзя дамоў у глыбокім перакананні, што бальшавікі аднаўляюць старую Вялікую, адзіную і непарушную Расею. Гэтыя «вяртанцы» былі, паводле словаў інтэрнацыяналіста Леніна, «буйныя кадэцкія дзеячы, некаторыя міністры былога калчакаўскага ўрада — людзі, якія прыйшлі да пераканання, што Савецкая ўлада будуе РАСЕЙСКУЮ ДЗЯРЖАВУ і таму трэба ісці за ёю» [114].

Лепей не скажаш.

Палітолаг Ф. Гаек трапна адзначыў, што пакуль сацыялізм застаецца тэорыяй, ён інтэрнацыяналістычны. Але калі толькі яго пачынаюць ажыццяўляць на практыцы, ці то ў Расеі, ці то ў Нямеччыне, ён становіцца ашалела нацыяналістычным [115].

З Ф. Гаекам не ва ўсім можна пагадзіцца. У Нямеччыне нацыянал-сацыялізм быў адразу нацыяналістычным. Сацыял-дэмакратычныя ўрады ў гэтай краіне паперад нацызму сацыялізму не будавалі і не абвяшчалі ягоную пабудову сваёй мэтай.

Бальшавіцкі месіянізм стаў толькі новай экстрапаляцыяй расейскай месіяністычнай ідэі. Гэта праявілася не адразу. У гістарычнай навуцы і адукацыі Савецкага Саюза гэта выявілася з напісаных улетку 1934 года, а надрукаваных у «Правде» ў студзені 1936 года «Замечаний тов. Сталина, Жданова и Кирова по поводу конспектов учебника «Истории СССР» и учебника «Новой истории». А да таго?

Да таго існавала класічная схема Маркса, Энгельса і Леніна па нацыянальна-каланіяльным пытанні. Згодна з гэтаю схемай, расейскія цары сваімі захопніцкімі войнамі ператваралі сваю краіну ў «турму народаў». Гэтая схема была развітая ў шэрагу артыкулаў «марксіста, але гісторыка» (паводле трапнай характарыстыкі М. Гелера) М. Пакроўскага, напісаных у 1907–1910 гадах і выдадзеных асобнай кнігай у 1923 годзе пад назовам «Дипломатия и войны царской России в ХIХ столетии» (перавыдадзена ў 1991 годзе) [116].

Выказванняў Маркса, Энгельса, Леніна наконт захопаў тэрыторый Рэчы Паспалітай, гэта значыць і беларускіх земляў, наконт задушэння нацыянальна-вызвольных рухаў 1794, 1830–1831, 1863 гадоў, наконт нацыянальна-вызвольнага характару ўдзелу часткі беларускага жыхарства на баку Напалеона ў 1812 годзе дастаткова. Але гэтых выказванняў як чорт крыжа баяліся беларускія марксісцка-ленінскія гісторыкі 1940-1980-х гадоў. Яны ніколі не прыводзілі гэтыя выказванні, бо тыя ўшчэнт разбуралі іхную схему ўзаемадачыненняў між царскай Расеяй і Беларуссю «в свете указаний» расейскіх манархісцка-клерыкальных і савецкіх уладаў і залежных ад іх гісторыкаў.

Сталін, ліквідаваўшы сваіх ворагаў, сапраўдных і ўяўных, выкарыстаўшы хаўруснікаў, а потым адкінуўшы іх, узяўшы іхныя ж «трацкісцкія» і «бухарынскія» ідэі, пачаў выкарыстоўваць гісторыю для ідэалагічнага выхавання ў сваім кірунку. Вялікі правадыр лічыў, што шырокія колы народа можна выхаваць не на адцягненых догмах і паняццях, а на канкрэтных гістарычных фактах, на дзейнасці канкрэтных гістарычных асобаў. Толькі такія гістарычныя веды можна было зрабіць жывымі. Такая ідэалогія, для якой скарыстаны выбраныя, працэджаныя, дэфармаваныя гістарычныя факты, становіцца зразумелай, дасягальнай. Яна запамінаецца і ўваходзіць у гістарычную памяць народа.

Сталін адмовіўся ад ранейшай ленінска-трацкісцкай ідэі сусветнай рэвалюцыі пад лозунгамі інтэрнацыяналізму, калі пабачыў, што ў СССР не хопіць фінансаў, каб яе падтрымліваць і развязаць пад выглядам яе падтрымкі новую сусветную вайну [117]. Былы асабісты сакратар Сталіна і адначасова сакратар ЦК ВКП(б) Б. Бажанаў, які ўцёк за мяжу, сведчыў у 1928 годзе ў сваім аглядзе «Большевики и грядущая война», што ў 1927 годзе Палітбюро ЦК ВКП(б) было вымушанае прыняць да ведама аналітычны даклад фінансавых экспертаў, паводле якога Савецкую краіну на трэцім месяцы такой вайны напаткала б фінансавая катастрофа. Гэтай фінансавай няздольнасцю савецкага рэжыму можна растлумачыць тую ваенную стрыманасць, якую Сталін прадэманстраваў (разам з ідэалагічнай агрэсіўнасцю) у наступныя некалькі гадоў.

Менавіта тады Сталін заклікаў да рыўка наперад у эканоміцы і прыводзіў гістарычныя прыклады таму, як Расею білі ворагі за адсталасць. Пры гэтым Сталін ганіў царскі імперыялізм не за заваявальныя войны з суседзямі, а за ягоную ваенную слабасць:

«История старой России состояла, между прочим, в том, что ее непрерывно били за отсталость. Били монгольские ханы. Били турецкие беки. Били шведские феодалы. Били польско-литовские паны. Били англо-французские капиталисты. Били японские бароны. Били все за отсталость. За отсталость военную, за отсталость культурную, за отсталость государственную, за отсталость промышленную, за отсталость сельскохозяйственную… Вот почему нельзя больше отставать» [118].

Пазней Сталін ніколі не прыгадваў, што Расею білі калісьці і хтосьці, бо гэта не адпавядала ягонай новай палітычнай лініі. Ён падхапіў у Бухарына ідэю немагчымасці адначасова правесці тую рэвалюцыю паўсюдна і неабходнасці будаваць сацыялізм пакуль што толькі ў адзінай краіне. Дзеля гэтага спатрэбілася выцягнуць на свет Божы датуль прыхаваную старую імперскую ідэю «Масква — трэці Рым», якую бальшавікі зрэдчас выкарыстоўвалі, скажам, у часе вайны 1920 года з Польшчай.

Тут перад Сталіным паўстала няпростая праблема, як выкасаваць з ужытку вобраз Расеі як «турмы народаў», а паняволенне іншых народаў паказаць як вынік супадзення іх нацыянальных інтарэсаў з дзяржаўнымі інтарэсамі Расеі. Хітрыя ідэолагі, якія спрытна эксплуатавалі марксісцка-ленінскую дыялектыку, дастасоўваючы яе да ўсялякіх патрэбаў, тут безнадзейна спасавалі. Яны прызвычаіліся жыць на цытатах заснавальнікаў марксізму-ленінізму. А тут ня знойдзеш такіх цытатаў ані ў заснавальнікаў (бо тыя сцвярджалі зусім адваротнае), ані нават у самога Сталіна.

Аднак сумленне марксісцкіх дыялектыкаў таксама дыялектычнае. І, каб даказаць правамернасць царскай каланіяльнай палітыкі, яны знайшлі выйсце: замест марксіста Пакроўскага перавыдаць манархіста Ключэўскага. Гісторыкаў скораных этнасаў прымушалі пісаць гісторыю сваіх нацый, даказваючы прагрэсіўнасць заваёвы іхных народаў расейскімі царамі. Так была перапісана гісторыя ўсіх нярускіх народаў, у аснову антыгістарычнай канцэпцыі якой былі пакладзены наступныя моманты:

1. Усе нерасейскія народы (у тым ліку беларускі) далучаліся да Расейскай імперыі нібыта самі, добраахвотна.

2. Усе нацыянальна-вызвольныя рухі, якія гэтаму супрацьдзейнічалі, былі ці рэакцыйныя, ці, як у выпадку з Беларуссю, выключна шляхоцкія (гэта значыць «ненародныя»).

3. Улучэнне гэтых этнасаў у склад Расейскай імперыі было для іх гістарычна прагрэсіўнае.

Атрымлівалася, нібыта ўсе братнія народы СССР увайшлі ў свой час у склад Расеі добраахвотна, без супраціву, без ахвяраў і стратаў, выключна па сардэчнай згодзе.

Такая саладжавая карціна, якую савецкія гісторыкі малявалі паслужлівым пэндзлем, хутчэй прыпадабняліся да шчадрынскай «Истории города Глупова», чым да рэальнага мінулага.