Чтение онлайн

«Ты што, такі-сякі размазаны, ня можаш адмовіцца, калі цябе савецкі генэрал запрашае? Вон з машыны!». Выскачыў, як апараны, а «віліс» газануў і пакаціў па дарозе. Такі савецка-генэральскі этыкет.

Вучоба па артылерыі нават захапляла, у тым была немалая заслуга падпалкоўніка Емяльянава, які ўмеў зацікавіць і захапіць. Гэты вайсковы матэматык спрабаваў нават даказаць трыста год не даказаную знакамітую тэарэму Фэрма (an + bn = сn). Але ж вучылі ня толькі артылерыі. Выкладалася процьма іншых прадметаў, у тым ліку і (ці не другі паводле значэньня) — палітпадрыхтоўка. Жылі на казарменным становішчы — двух’ярусныя ложкі ў вялізнай стадоле-казарме з цьвёрдым распарадкам дня, за выкананьнем якога сачыў зноў жа зьвераваты старшынамаёр. Асабліва дапякалі ранішнія фіззарадкі, на якія выганялі ўсіх, не зважаючы на надвор’е — у дождж, сьнег, мароз. Ну і, вядома, — строй. На заняткі, з заняткаў, у сталовую, клюб. Са зласьлівасьцю напомнілі нам нашу вучылішчную маладосьць і неўміручыя традыцыі прускарасейскай муштры.

Адна падзея таго часу не магла не запомніцца мне на гады. Гэта калі ў адзін шэры сакавіцкі дзянёк у клясу ўвайшоў наш кіраўнік падпалкоўнік Емяльянаў і яўна робленым трагічным голасам аб’явіў, што гадзіну назад памёр вялікі Сталін. Усе ўсталі, пастаялі са скамянелымі тварамі, а я сказаў сабе ў думках: «Слава табе, Гасподзь! Можа, хоць цяпер што-небудзь зьменіцца да лепшага».

На жаль, зьмянілася мала.

Берыеўская амністыя, што была неўзабаве праведзеная, напоўніла далёкаўсходнія гарады масай бандытаў, забойцаў, зладзеяў, якія былі выпушчаныя ў першую чаргу. Палітычных выпускалі зь вялікім разборам, а гэтыя, сацыяльна-блізкія, займеўшы свабоду, дружна ўзяліся за звыклую справу. Да вясны ў горад немагчыма было паткнуцца — рабавалі і забівалі нават афіцэраў.

Палітпадрыхтоўка ды й вайсковая палітыка наогул, як і раней, былі скіраваныя на супрацьстаяньне англа-амэрыканскаму імпэрыялізму. Працягвалася мацаваньне абароны Курылаў, на якія пёрлі ўсё болей войска, боепрыпасаў. Уся берагавая лінія астравоў была ахоплена памежнай службай, збудавалі складаную сыстэму радыёпэленгацыі і радыёглушэньня. Нічога ні з «Голасу Амэрыкі», ні зь БіБі-Сі, ні са «Свабоды» ўчуць было немагчыма. Усё гэта пэўным чынам узьдзейнічала на настрой афіцэраў, які быў далёкі ад аптымізму. Спрэс надзеі… Такіх з маіх аднакурсьнікаў, якія б плакалі з нагоды сьмерці правадыра, я ня бачыў. Бальшыня зацята маўчала.

Тым часам падышла пара выпуску. Па ўсіх прадметах у мяне былі пяцёркі. Апошнюю на палігоне экзамэнацыйную задачу — стральбу на рыкашэтах — выканаў на выдатна і атрымаў чырвоны дыплём. Толькі якая з таго карысьць? На што ў жыцьці трацяцца час і сілы, калі тое — пустэча, якую нельга зрэалізаваць. Або і ня трэба рэалізаваць? Хіба на вайну? Але вайна для нас скончылася, ужо наваяваліся. Ці не падобна тое, чаму мы вучыліся, на маханьне кулакамі пасьля жорсткай бойкі? А галоўнае, што гэтак і добра: лепш махаць кулакамі, чым праліваць кроў. Але ж навошта тады ўсё тое, чым мы займаемся? I чым рыхтуемся займацца? I пры чым тут я, які зусім не зьбіраецца рабіць вайсковай кар’еры, а толькі і думае, як бы з гэтай далечы вырвацца на радзіму. Я і на Сахалін паехаў з тою ж мэтай, думаў: адтуль бліжэй да дому. Аказалася, не бліжэй, а то яшчэ далей. Так думаў я, плывучы морам зноў на свой востраў. Iншыя афіцэры пасьля вучобы атрымалі новыя прызначэньні, некаторыя з падвышэньнем. Я ж не атрымаў ніякага і вяртаўся на ранейшае месца службы.

На Кунашыры пачуў навіну: полк расфармоўваецца. Шмат якія афіцэры ад’яжджаюць на мацярык, іншыя чакаюць свае чаргі і пакуюць чамаданы. Куды ехаць мне, пакуль невядома. Але замест палку на ўзьбярэжжы ў глыбіні вострава пачалі будаваць аэрадром для рэактыўнай авіяцыі. Гэта, канешне, быў вельмі глыбакадумны плян Генштабу: зьнішчальны аэрадром у тыле непрыяцеля, за востравам Хакайда. А як яго збудаваць, калі тут не знайсьці і ста мэтраў роўнай плошчы? Значыць, зрабіць такую плошчу. I вось загад: скапаць вяршыні дзьвюх сопак, засыпаць седлавіну, каб атрымаць роўнядзь. Але сьпярша трэба высечы лес, пракласьці дарогу. Тэхнікі ніякай. Затое ёсьць салдацкія рукі — безадмоўныя і бясплатныя. Яны ўсё могуць. Галоўнае для генэралаў — загадаць! А як вядома, загад начальніка — закон для падначаленых.

На другі дзень пасьля прыезду ў Галаўніно я ўжо быў на тых сопках, дзе афіцэры-будаўнікі тлумачылі, як усё трэба рабіць. Яны заўтра зьяжджаюць дадому. Пад маім кіраўніцтвам застаецца два дзясяткі салдатаў, з выгляду валацугаў, у абадраных сьпяцоўках. Гэтыя пытаюцца, калі іх дэмабілізуюць? Бо пайшоў ужо шосты год іхняй службы, а пра дэмабілізацыю Масква, падобна, забылася. Але як ім, так і яны. Назаўтра да абеду ўсе сьпяць, на работу ніхто ня выйшаў. Зьнішчальнікі, кажуць, хай пачакаюць. I м і каля Уладзівастока няблага.

А праз два дні прыяжджае камісія з акругі, мне прыйдзецца ёй усё паказаць. А што я пакажу? Накапаную зямлю ды штабэлі мэталічных палос, якімі належыць выслаць пляцоўку. Зрэшты, хай глядзяць што хочуць…

Камісія прыехала, паглядзела, запісала і паехала. А я зноў застаўся з маімі раззлаванымі будаўнікамі, пачаў іх угаворваць працаваць. Куды там! Прыехаў камандзір палку, сказаў, што ён дэмабілізуецца, на палку застаецца начальнік штабу. Празь нейкі час начштабу пазваніў сам, аказваецца, у палку ЧП: нехта абакраў касу начфіна. Шукаюць, хто. Але падазрэньне падае на аднаго з маіх будаўнікоў. Таму мне патрэбна прыехаць у гарнізон.

У гарнізоне ідзе вялікі шмон, шукаюць злодзея. Iнакш зробяць налік на камандзіра палку ды камандзіра батарэі, г. зн. мяне. Знайшлі багацея. Я сказаў, што ў такім разе на аэрадром не паеду.

Пакуль шукалі злодзея, афіцэры разьяжджаліся на новыя месцы службы. На мяне ж ніякага загаду ўсё не было. Я цярпліва чакаў. I вось дачакаўся, што заўтра адыходзіць апошні параход на мацярык, навігацыя зачыняецца. Паўгода ніякіх зносінаў нікуды не будзе. Але што мне рабіць? Начштабу кажа: рашайце самі. Тут заставацца нельга, бо палку болей няма. Пасёлак апусьцеў. Але і ехаць куды без загаду — самаволка. Дык што рабіць?

Зь вялікім боем, без дакумэнтаў, па ўласнай ініцыятыве ўскараскаўся з жонкай і сынам на апошні параход. Зноў, як і папярэдні раз — позьняя восень, штармавое мора. Усе пасажыры ляжаць покатам — марская хвароба. Адзін толькі мой двухгадовы сынок не баіцца гайданкі, швэндаецца па калідоры судна і просіць каўбасы. Дужа любіў каўбасу…

Ва Уладзівастоку — зноў знакамітая Другая рэчка, казармы з двух’яруснымі ложкамі, дзе ўсе — мужчыны і жанчыны, дзеці. Тысячы, а мо і дзясяткі тысячаў афіцэраў, зрушаныя з ранейшых месцаў службы, чакаюць, калі вызначыцца, каго — куды. Чакалі, мабыць, зь месяц. За гэты час мой Сярожка пабываў у больніцы з ангінай, думалі, дыфтэрыт. Неяк выкараскаўся. А як дайшла чарга да Быкава, кадравікі дужа зьдзівіліся: чаму Быкаў не на Сахаліне?

Яшчэ вясной яго прызначылі туды ў гаўбічны артполк, чаму ён тады не паехаў? «А хто мне пра тое паведаміў?» — думаў я, ледзьве стрымліваючы нямое абурэньне. Выказаць абурэньне голасна было немагчыма.

Зноў — амаль ужо зімовае мора, шторм, шквальны вецер і жахлівая ноч да Карсакаўскага порту.

Гаўбічны полк стаяў у лесе за Долінскам. Неяк дабраўся. Далі кватэру — на падсяленьне да нампаліта. Агульная кухня, цесны пакойчык і, канешне, сьцюдзёны. Не пасьпеў прыняць справы ў батарэі, як новы загад: паехаць з камандай маіх жа батарэйцаў на ахову і адгрузку драўніны. Адзін інтэндант, сустрэты па дарозе са штабу, сказаў: глядзі, старшы лейтэнант, там справа нячыстая. Дровы прапілі, раскралі, а як замяло сьнегам, хочуць палічыць, што ўсё цэлае. Як бы не давялося плаціць…

Зноў — плаціць! Як заўжды, у 12,5-кратным памеры. Не пасьпеў прыехаць, і ўжо падстаўляюць. Але каго ж і падстаўляць, калі не чужога. Новенькага. I я назаўтра сказаў: не паеду. Як не паедзеш? Дзіва, афіцэр адмаўляецца выканаць загад камандаваньня! Тады — гаўптвахта. Добра, пайду на гаўптвахту. 10 сутак ад камандзіра дывізіі.

Узяў тоўстую кнігу («Угрюм-река» Шышкова), пайшоў у Долінск, сеў на гаўптвахту. Успомніў, як колісь сядзеў у Мікалаеве. Не, тут трохі іначай. Тут лібэралізм. Сядзі, ляжы, чытай… Увечары прыйдзе хто са знаёмых старых сядзельнікаў, прынясе бутэлечку і рыбца на закусь. Частуемся. Ды яшчэ начальніка каравулу пачастуем. Не, армія наша яўна рэфармуецца. Такога яшчэ нядаўна не здаралася.