Чтение онлайн

Часам да мяне на сустрэчу з новым чалавекам прыходзіў заўжды цікаўны да людзей Алесь Адамовіч, мы шмат пра што гаварылі — на тэмы вайны і міру. Асабліва пра маскоўскія справы. Меркаваньні і ацэнкі Багамолава ўвогуле нам падабаліся, паступова ён зрабіўся нашым, можа, самым блізкім з масквічоў сябрам. Мы таксама заяжджалі да яго дадому, асабліва як ён атрымаў кватэру ў прэстыжным доме на Бязбожным завулку ў Маскве.

Аднойчы ўлетку ён прыехаў з Раісай на Нарач. Раённае начальства паставілася да яго вельмі гасьцінна, пасяліла ў асобным рыбацкім дамку на беразе возера. Туды прыехалі і мы з Матукоўскім, папляскаліся ў цудоўным возеры, пагаманілі пра жыцьцё. Мясцовы рыбгас забясьпечыў нас рыбай, зь якой зварылі адмысловую, трайную юшку. (Як усё было зладжана, Багамолаў змрочна заявіў, што рыбу ня любіць, і на ранку перамыў усю мэблю, каб не было і рыбнага духу.) Затое ў размовах ля вогнішча ня стрымліваўся, ва ўсю бэсьціў Брэжнева і яго акружэньне. Пра беларускае кіраўніцтва, праўда, не гаварыў нічога. Першы сакратар райкаму, які прысутнічаў пры гэтым, зважліва маўчаў — не пярэчыў і не пагаджаўся. Увогуле тое было ня надта звычайна для партыйнага кіраўніка. Хаця чаго не бывае на сьвеце…

«Новый мир» у двух нумарах надрукаваў раман У. Багамолава «Август 44-го». У друку сьпярша настала пэўная паўза, афіцыйная крытыка нібы ўзяла тайм-аўт. Я прачытаў раман без захапленьня. Няблага напісаны, з немалой колькасьцю спэцыфічных дэталяў, ён, аднак, нёс ледзьве замаскаваную апалягетыку пэўных органаў. Праўда, я ўстрымаўся, каб выказаць усё, што я пра той раман думаў, але аўтар быў чалавек здагадлівы і штось сьцяміў. Я толькі сказаў, што па мне дык ягоная «Зося» лепшая за раман.

Адамовіч жа зь ягонай нецярпімасьцю да ўсялякіх літаратурных хітрыкаў, як бы яны ні маскаваліся, наўпрост сказаў аўтару, што ягоны раман — той жа «Шчыт і меч» Кажэўнікава, хіба лепей напісаны. Багамолаў пакрыўдзіўся, аблаяў Адамовіча і спыніў зь ім усялякія адносіны. Мае ж зь ім адносіны яшчэ працягваліся нейкі час, але рабіліся ўсё болей нацягненыя. Мабыць, дзеля свайго апраўданьня Багамолаў распавядаў пра сваю барацьбу з генэраламі КДБ за раман і ягонае надрукаваньне асобнай кніжкай. Хаця навошта было змагацца? Тут аўтар яўна крывіў душой, генэралы КДБ у рэшце рэшт дазволілі выдаць ягоны «Август» і нават спрабавалі вылучыць на дзяржаўную (ці Ленінскую) прэмію. Да гонару аўтара трэба аднесьці ягоны супраціў кадэбісцкаму вылучэньню. Як Багамолаў сказаў, яму патрэбны грошы, а ня слава. Ад шматлікіх перавыданьняў у расейскай правінцыі і ў сацкраінах (апроч Польшчы), а таксама ад кіно, пастаўленага і прымеркаванага да пастаноўкі, ён атрымаў грошы. Ягоны раман пра слаўных «чысьцільшчыкаў» у постмадэрнісцкую эпоху стаў культавым у папулярным жанры чэкісцкага дэтэктыву.

Аднак Бог яму судзьдзя, кожны іграе на скрыпцы жыцьця, як умее. Ці варта ў яго страляць?

Праўда, пасьля таго ці ня чвэрць стагодзьдзя Багамолаў не надрукаваў нічога. Кажуць, усё піша.

Што ж, у час добры!

Таварыства дружбы з замежнымі краінамі зьбірала турыстычную групу на Кубу. Першым туды быў запісаны Мікола Матукоўскі, які, вядома ж, з такой нагоды ўспомніў пра сваіх сяброў і патэлефанаваў мне. Сказаў, што едзе Генадзь, Ніл, яшчэ нехта зь пісьменьнікаў. Я пагадзіўся. Хаця далёкі шлях за акіян трохі і палохаў, але чаго ня зробіш за кампанію? Праўда, у апошні момант Генадзь зь Нілам адмовіліся, а мне адмовіцца было нязручна — не хацелася падводзіць Матукоўскага. Група падабралася немалая — чалавек 20 менчукоў, амаль пароўну мужчынаў і жанчынаў, што да мяне, дык амаль усе незнаёмыя. Пералёт сапраўды быў даўгі і цяжкі. Самалёты аэрафлоту, як заўжды, загружаліся поўнасьцю, каб не пуставала ніводнага месца. Сканструяваны ж яны былі такім чынам, што кожны пярэдні сядзеў амаль на каленях задняга. Пры далёкіх пералётах тое рабілася невыносным.

Ляцелі з пасадкай у Рабаце (Марока), дзе была запраўка. З самалёту вывелі ўсіх у цесны закуток аэрапорту, дзе нельга было ні сесьці, ні прайсьціся, доўга чакалі ў задусе, калі дадуць па бутэльчыне кока-колы. Узброеныя аўтаматамі людзі ў высокіх цюрбанах клапаціліся пра нашу бясьпеку — казалі, ад мараканскай апазыцыі. Насамрэч выглядала — ад кантактаў з тамашнімі бэдуінамі, каб яны не набраліся ад нас камунізму.

Гавана спаткала нязвыклай гарачынёй і строгім мытным даглядам. Асабліва шукалі, каб не было чаго зь ежы, напрыклад, каўбас. Але каўбас няшмат было ў нас і на радзіме, так што пільнасьць рэвалюцыйных мытнікаў не прынесла ім жаданага ўлову. З аэрапорту нас з Матукоўскім узяў да сябе ягоны менскі знаёмец генэрал, што служыў міліцэйскім дарадцам у Гаване. Ён займаў нейкую пакінутую буржуазным уладальнікам вілу — шыкоўную, вялікую і занядбаную. За шклянкай віна генэрал распавёў пра сваё жыцьцё, радаснага ў якім, аднак, было няшмат. У пачастунак яму мы прывезьлі пару боханаў чорнага хлебу, пра які ў самалёце Матукоўскі казаў: будзе страшэнна рады. Здаецца, сапраўды быў рады…

Групу пасялілі у гатэлі, ці ня самым шыкоўным у Гаване, каля славутай наберажнай. Але, як і ўсюды, тут на кожным кроку адчувалася безгаспадарчасьць, закінутасьць і занядбанасьць часовых гаспадароў, што дарваліся да незаконнага гаспадараньня. Яшчэ ў Маскве нам абмянялі на тутэйшыя песа даволі вялікую па тым часе суму (400 рублёў), выдалі тархеты — карткі, зь якімі толькі і можна было што-небудзь купіць. Але купіць не было чаго. Бытавыя тавары прадаваліся толькі па ўнутраных картках, абмежаваных 600 песамі. Прыватны гандаль адсутнічаў.

Пачаліся арганізаваныя паездкі па Гаване, наведваньні гістарычных месцаў, зьвязаных з гераічнымі ўчынкамі камандантэ Фідэля і ягоных слаўных паплечнікаў Чэ Гевара і Рауля Кастра. У музэі паказалі засьпіртаваныя пальцы Чэ, які, як вядома, гераічна загінуў у Калюмбіі, дзе рабіў рэвалюцыю. Але камандантэ адпомсьціць за пагібель свайго вялікага паплечніка, запэўнілі нас. Зьезьдзілі ў Затоку Сьвіней, дзе адважны камандантэ стрэліў у інтэрвентаў з савецкай самаходкі, якая там і засталася на вечным прыколе. Затым паглядзелі нейкае балота, што кішэла кракадзіламі, але ня дужа напалохала нашых жанчынаў, якія, сказалі, на радзіме бачылі нямала іншых кракадзілаў — двухногіх. На камфартабэльных іспанскіх аўтобусах зь мяккімі крэсламі і кандышанамі выправіліся на другі канец востраву, у братні з Беларусьсю Камагуэй. Прырода і нават дарога, збудаваная за часы дыктатуры ненавіснага Батысты, былі цудоўныя. Наўкола раскашавалі пальмы, пад якімі пасьвіліся статкі буйвалаў зь белымі птушкамі на хрыбцінах. Воддаль месьціліся пальмавыя халупы абарыгенаў, мулатаў і чорных, якія трымаліся далей ад турыстаў — такі быў загад мясцовых уладаў. Невялічкія гарадкі, што трапляліся па нашым шляху, мелі выразны гішпанскі выгляд — архітэктурай, цеснымі вулічкамі, мноствам касьцёлаў. Як аўтобус спыняўся, нас адразу абляпляла дзятва — рус, дай! Давалі усё, што ў каго трапляла — ад значкоў да самапісак. Усё бралі зь вялікай ахвотай. Матукоўскі з тае нагоды яшчэ з дому запасься алоўкамі, якія і раздаваў у дзясяткі прагна працягнутых рук. Але нашага запасу яўна не хапала для ўсіх, хто хацеў што ўзяць. Ля крамаў цярпліва застыглі звыклыя для нас чэргі жанчынаў — чакалі часу прадажы папшою. У другім месцы душыліся за яркабрунатнымі тазікамі з плястыку. Усё тое выдавалася па картках, таксама як і два мэтры чорнай і два мэтры белай тканіны на год. Для вызначэньня стану жыцьця беднасьць тут было недакладнае слов, болей дакладным, мабыць, было — галеча. З тым і жылі ў чаканьні канчатковае перамогі сацыялізму.

Пасьля ўжо дазналіся, што ўся прадукцыя сельскай гаспадаркі належала дзяржаве і разьмяркоўвалася цэнтралізавана, строга паводле нормаў. У прыватнай уласнасьці не заставалася нічога. Выгадаваную ў гаспадарках жывёлу, курэй і яйкі ад іх трэба было сьпярша здаць дзяржаве, а пасьля атрымаць ад яе тое, што належала паводле законаў. Утаіць што і зьесьці было немагчыма, за тым сачылі так званыя камітэты абароны рэвалюцыі, сфармаваныя ўладай зь бяднейшых і заслужаных рэвалюцыянэраў. Для таго, каб атаварыць карткі, патрэбна 600 песаў, астатнія можна было выкінуць на сьметнік. На прадпрыемствах, як і ў Савецкім Саюзе, папулярнае было сацыялістычнае спаборніцтва, якое і на Кубе ўсё шырылася і шырылася. I за перавыкананьне плянаў плацілі. Тую плату можна было назіраць на вуліцах, калі разам з сухім лісьцем ад пальмаў вецер гнаў запрацаваныя звыш пляну песа.

У Гаване ў нас была нядоўгая гутарка з адным кубінскім пісьменьнікам, які пісаў і выдаваў раманы на рэвалюцыйныя тэмы. Працаваў пісьменьнік на нейкай гаспадарчай пасадзе, пісаў выключна ў вольны час, ганарараў за свае творы не атрымліваў. Мы папыталіся, які ў дадзеным выпадку сэнс іх пісаць? Стуліўшы галаву, той сумна адказаў: то мой рэвалюцыйны абавязак.

Узорна-паказальная школа, куды нас аднойчы павезьлі, усіх надзвычай уразіла. Мы прыехалі ў дзённы час, калі, як думалі, дзеці будуць вучыцца. У вялікіх мадэрновых будынках сярод шырокіх плянтацыяў цытрусавых было, аднак, ціха і бязьлюдна. Двух’ярусныя, беззаганна засланыя ложкі, пад лінеечку састаўленыя цацкі і падручнікі дужа напомнілі мне незабыўны салдацкі парадак колішняй казармы. Нават днявальны стаяў ля тумбачкі каля дзьвярэй. Toe ўражаньне яшчэ болей пацьвердзілася, калі ў двор з плянтацыяў прымаршыраваў першы атрад на чале з настаўнікам. Ніякага шуму, дзіцячай мітусьні, нават выкрыкаў і гучных размоў. Гучалі толькі каманды. Пасьля абеду ў сталовай адзін увішны дванаццацігадовы хлапчук прадэманстраваў нам зайздроснае ўмельства разабраць і сабраць аўтамат Калашнікава, другі тое зрабіў нават з завязанымі вачыма. Сапраўды дужа ліха. Але навошта?

Вось пра навошта неўзабаве адбыўся дыспут у нашай групе, дзе было некалькі настаўнікаў. Адны казалі, што тое — правільна, няма чаго распускаць моладзь, бо адсюль п’янства і ўсё іншае. Тут пануе мэтад Макаранкі, які ў нас, на жаль, занядбаны. Iншыя пярэчылі, што лепш быў бы мэтад Сухамлінскага — болей свабоды і павагі да асобы дзіцяці. Свабоды і так звыш меры, вунь яна да чаго давяла, не пагаджаліся зь імі, паглядзіце на нашых пісьменьнікаў. Хоць бы на таго ж Салжаніцына! Тады, мабыць, самы разумны з нас сказаў, што тое — не прадмет для дыскусіі на Кубе, тут свае парадкі, і ня нам у іх умешвацца. За размовай пільна сачылі нашыя гіды, што некалі вучыліся ў інстытуце імя Лумумбы і разумелі па-расейску.

Мікола Матукоўскі тады рабіў у «Известиях», і на Кубе ў яго быў калега, спэцкор тае газэты. Аднойчы ён прапанаваў нам зьезьдзіць да старэйшага брата Фідэля — Рамона, які недалёка ад Гаваны працаваў шэфам аграрнага комплексу.

Перад паездкай трохі паспрачаліся, браць ці ня браць бутэльку «Маскоўскай», якая ў нас засталася апошняй. Купіць тут гарэлкі ці якога алкаголю было немагчыма: хоць мы і мелі грошы, ды скончыліся тархеты. Мікола сказаў: «Што ж, у брата Фідэля ня знойдзецца для гасьцей чаркі?». Але ягоны калега мякка зазначыў: «Вазьміце». I мы ўзялі.

Яшчэ не даехаўшы да таго комплексу, убачылі сярод ананасавых плянтацый мноства людзей, занятых тым, што ў нас звыкла называецца барацьбой з пустазельлем. Мы папыталі, дзе офіс прадпрыемства і дзе можна ўбачыць ягонага шэфа спадара Кастра. Нам паказалі на дахі, што непадалёк вытыркаліся з-за пальмаў, а шэф — вунь ён, ачышчае канаву. I праўда, блізка на ўзбочыне дарогі ўвішна працаваў шырокім мачэтэ мажны чалавек са знаёмым барадатым абліччам, то і быў старэйшы брат камандантэ Рамон. Як мы загаварылі зь ім, сказаў, што цяпер во — працуе, скончыць працу гадзіны праз тры, тады і прыме нас у канторы. Мы пачалі чакаць.