Поўны збор твораў у чатырнаццаці тамах. Том 9
Шрифт:
— Ах, Джим, как хорошо, что ты пришел… — не отрывая взгляда от могильного холмика, тихо говорил Волошин. — Это не первая моя зарытая могила, но, понимаешь, как всегда, ее вид вызывает горькое чувство тоски по тем, кто остался там, и почему-то больше всего — по себе самому… Хотя, если разобраться, в моем положении я скорее мог быть объектом зависти, чем сострадания… что ж, пошли, Джим, в свой батальон. И пусть я для них уже не комбат, что это меняет? Я — их товарищ… Главное — быть, Джим, с теми, с кем в муках сроднился, погибал, воскресал и, как умел, делал свое солдатское дело!
Он устало шагал за собакой вдоль разрытого траншейного бруствера, обходя разверзшиеся воронки, держа путь к недалекой вершине высоты, из-за которой мелькали в небе огненные светляки пуль и доносилось отдаленное рычание немецких «машиненгеверов».
Война продолжалась…
На стоп-кадре титр:
«Командир 294-го стрелкового полка Герой Советского Союза майор Волошин Николай Иванович убит 24 марта 1945 года и похоронен в братской могиле, находящейся в 350 метрах северо-западнее пункта Штайндорф (Восточная Пруссия). Справка из архива».
1987 г.
На Чорных лядах
Літаратурны сцэнарый мастацкага фільма паводле апавяданняў «На Чорных лядах» і «Перад канцом»
Вечар. Бераг ракі.
Зусім блізка к берагу прымыкае лес.
Чутны доўгія кулямётныя чэргі… У адказ — толькі рэдкія вінтовачныя стрэлы…
Кулямёты сякуць у бок лесу…
У цемры мільгаюць нейкія цені з вінтоўкамі ў руках…
У невялікую лагчыну адзін за другім цяжка звальваюцца зверху людзі…
Апошнім скочваецца Камандзір…
— Усё! Не дадуць, свалата, праз раку, на той бераг!..
— Трэба назад, Камандзір, праз балота… Можа, праскочым, — адказвае яму Мяцельскі, ягоны памочнік, мажны, хоць і малады яшчэ чалавек са святлява аброслымі шчэццю пашчэнкамі, апрануты, як і Камандзір, у доўгі, са скарэлымі поламі шынелак.
— Ззаду таксама яны… Аблажылі, бы ваўкоў на паляванні! — гаворыць Камандзір. На параненай шыі ў яго нейкая брудная ануча, мокрая ад крыві і гною. Відаць, што яму балюча і ён паварочваецца ўсім целам.
— Колькі засталося? — пытаецца ён у Мяцельскага. Той у цемры разглядвае твары застаўшыхся ў жывых:
— Так… Казак… Дзед… Кажухар… А там хто? А, гэта ты, Аўстрыяк?
— Я, — коратка ў цемры адказвае Аўстрыяк, ужо немалады чалавек, з густой, даўно няголенай шчэццю на шчоках, апрануты ў шызы, з двума радамі гузікаў, аўстрыйскі шынель.
— Забела… Сулашчык, — працягвае далей Мяцельскі, — Курбыка…
Адказу няма…
Мяцельскі ўглядваецца ў цемру:
— Курбыка!
— Няма яго… І Аксяневіча таксама няма… Яны там засталіся, каля ракі, — чуецца з цемры голас Валодзькі Сулашчыка, зусім маладога хлопца, гадоў 14–15.
— Параненыя? — усім целам крутануўся ў бок Валодзькі Камандзір.
— Не, — адказвае той, — забіла іх. Я сам бачыў. Камандзір моршчыцца ад болю, кранае анучу на шыі:
— Гэта добра, што забіла… — ён крыху памаўчаў. Стала зусім ціха…
І толькі недзе за лесам зрэдку цішыню ўспорваюць кулямётныя чэргі…
— Відаць, роту Улашчыка дабіваюць, — ён звяртаецца да Мяцельскага: — Трэба зірнуць, што там, каля ракі?
Мяцельскі моўчкі вылазіць угору…
Ля ракі гараць вогнішчы… Каля іх мітусяцца чырвонаармейцы…
Мяцельскі звальваецца ўніз:
— Вогнішча расклалі! Не палохаюцца, свалата! Камандзір усміхнуўся:
— А чаго ім палохацца? Ведаюць, што нас засталося трошкі, патронаў няма. А ззаду балота… Вось яны раніцы і чакаюць. Тактыка простая…
Крыху падумаўшы, ён нягучна кліча:
— Дзед, а дзед!
Да Камандзіра з цемры падсоўваецца Дзед, дужа чорнабароды, з чорнымі густымі брывамі, шараговец…
— Слухай, Дзед, ты гэтыя мясціны ведаеш?
— Так, — адказвае Дзед.
— Што скажаш? — пытаецца Камандзір. Дзед трошкі падумаў:
— Трэба праз балота паспрабаваць. Толькі не назад, адкуль мы ішлі, а ўзяць улева, у бок Янаўкі. Можа, і пройдзем…
Камандзір устае з зямлі, зноў моршчыцца ад болю… Дзед аглядае шыю Камандзіра:
— Трэба перавязаць цябе, а тое шыя зусім згніе. Камандзір:
— Абыдзецца! Ды і няма чым.
Да яго з цемры праціскаецца Валодзька, выцягвае з торбачкі, што звісае ў яго з пляча, нейкі скрутак:
— Вось, Камандзір!
Ён разгортвае даматканы ручнік… Камандзір разглядае ручнік:
— Не, не трэба… Прыгожы!
— Бяры, бяры, Камандзір! — Валодзька працягвае ручнік. Камандзір моўчкі бярэ ручнік…
А на беразе ракі гараць вогнішчы… Мітусяцца вакол іх чырвонаармейцы… Чутны галасы, нейкія каманды…
Нізка над балотам сцелецца туман… Досвітак…
У цішы недзе чутна чвяканне балотнай жыжкі… Зверху мы бачым балота… Над ім сцелецца туман…
Камера апускаецца ўніз, мы бачым, як прабіраюцца праз балота з палкамі ў руках людзі… Восем чалавек…
Наперадзе ідзе Дзед… За ім, след у след, ідуць:
…Камандзір…
…Казак…
…Аўстрыяк…
…Забела…
…Кажухар, з тоўста абматанай анучай правай рукой…
…Валодзька… Апошнім ідзе Мяцельскі… Туман патроху рассейваецца…
У цішыні ўжо дзе-нідзе чуюцца галасы прачнуўшыхся птушак…
Нечакана Мяцельскі, які ішоў ззаду, паслізнуўся і правальваецца ў густую балотную жыжку…
— Валодзька, — здаўлена хрыпіць ён. — Валодзька! Валодзька аглядваецца…
Ён бачыць, як Мяцельскі тоне ў багне…
Валодзька разварочваецца і асцярожна робіць некалькі крокаў да Мяцельскага, працягвае яму сваю палку:
— Трымайся!
Той хапаецца за Валодзькаву палку…
Усе, хто ішоў наперадзе, замерлі, спыніліся…
Нарэшце Мяцельскі патрошку выбіраецца да Валодзькі… Камандзір звяртаецца да Дзеда:
— Наперад!
І зноў зверху мы бачым людзей, якія прабіраюцца праз балота…
Сонца ўжо пачало ўсходзіць угору… Шумяць хвойныя вяршаліны… Нарэшце людзі выходзяць з балота…
Дзед, які ішоў наперадзе, прыпыняецца каля паваленай сасны…
Да яго падыходзіць Камандзір, за ім усе астатнія: