Чтение онлайн

Лявонку сустрэў цівун Аўтух.

— Чаго табе трэба? — ён злосна зірнуў на хлопца, а пачуўшы просьбу, як адрэзаў: — Не, пан не пазычыць.

— Чаму?

— Ты з ім яшчэ за зямлю не разлічыўся.

Пра гэта Аўтух напамінаў Кужалям не раз, быццам яны забыліся пра тыя паўтары дзесяціны на Доўгіх, што купілі некалі, яшчэ калі быў жывы бацька. Дрэнна, вядома: да гэтага часу не расплаціліся.

— Пан казаў, што калі не выплаціш рэнту, дык ён зямлю назад адбярэ!

— Вернем! — няпэўна адказаў малады гаспадар.

— Скажы сваім, каб заўтра ішлі да пана бульбу перабіраць.

Лявонка пайшоў у двор.

Падгурскія па даўняй звычцы з раніцы пілі каву. Давялося чакаць. Паслужлівы пакаёвы падаваў на стол сыр і «цясткі», ставіў у шырокім слоіку сочыва.

— Прыйшоў Кужаль Леан! — папярэдзіў Аўтух.

Пан Адольф выйшаў на ганак. У пакоях ён насіў падшываны паўхалат — так у ім і выйшаў да Лявонкі, з лясачкай у руцэ.

Лявонка няўпэўнена зірнуў на яго зямлісты твар з доўгімі, абвіслымі вусамі. Ранейшай пыхі ўжо не было, але чалавек ён быў па-свойму адметны. Свайго брата Адася ён не любіў. Быў упэўнены: «Ён з глузду з'ехаў — гэты рамантык». Нутром чуў, што наступілі новыя часы.

Пан Адольф выслухаў Лявонку і, калі той замаўчаў, засвістаў нейкую мелодыю, круцячы пальцамі ляску, нібы гуляючы з ёю.

— А збіраецеся без паноў пражыць!

Лявонка маўчаў — а што ён мог на гэта адказаць?

— Ты ж, Леан, здаецца, яшчэ за зямлю не разлічыўся…

— Паночку! Я абавязкова разлічуся! — Лявонка нізка пакланіўся.

Пан Адольф любіў павагу, і яна, відаць, спадабалася яму ў наведвальніку.

— І колькі ж табе трэба?

Лявонка пачухаў патыліцу.

— Хаця б рублёў чатырыста.

— Дык ты ж, здаецца, і вінаваты чатырыста. То разам — восемсот!

Дадому Лявонка вярнуўся ў настроі.

— Удобрыў, значыць, — сказаў Кірыла, убачыўшы ўнука.

Потым яны яшчэ доўга абмяркоўвалі гэтую падзею.

— Атрымліваецца, што паны ўсё ж такі неблагія людзі… могуць зразумець чалавечую бяду!

Кірыла прамаўчаў.

Перад жнівом Лявонка паехаў на заробкі ў Берасць. Дачуўся пра будаўнічыя работы ў Брэсцкай крэпасці.

— А-ё-ё-ёй! Куды ён едзе! Аж да Берасця! Адзін там будзе — ні радні, ні знаёмых… — турбавалася Марыля.

Берасць не так і далёка: кіламетраў пяцьдзесят. І знаёмыя былі! Лявонка разлічваў спыніцца ў даўняга сябра па вучылішчы Анатоля Зайца. А там — і працы пашукаць. Крэпасць перабудоўвалі, рыхтавалі да новых ваенных патрэб.

Паехаў ён з раніцы, яшчэ прыцемкам, на сваім кані і возе. Пад вечар быў ужо ў горадзе. Некалі ён, гэты горад, зваўся Берасцем — пакуль у канцы XVIII стагоддзя не адышоў да Расіі. Вялікі горад быў — з цэрквамі, касцёламі, манастырамі, замкамі ды палацамі. Ратуша высокая стаяла. Склады купецкія! Нідзе ва Усходняй Еўропе не было такога прыгожага і магутнага горада, як Берасць! Дык вось гэтую былую магутнасць Літвы цар сцёр з зямлі. На месцы Берасця крэпасць пабудаваў — таксама магутную! Вядома, з сваіх інтарэсаў зыходзячы.

Берасць адсунуўся на ўсход, пабудаваўся новы горад. Цар назваў яго Брэст-Літоўскім. Некалькі гадоў назад горад вынішчыў пажар, пакінуўшы без даху над галавой добры дзесятак тысяч яго насельнікаў. Даводзілася адбудоўвацца. На пачатку дваццатага стагоддзя аблічча Берасця хутка мянялася — ужо існаваў гарадскі водаправод, тэлеграф, будавалася электраўстаноўка, узнікалі новыя школы, гімназіі, установы. Прыязджалі на гастролі славутыя артысты.

Тут, ужо не першы год, працаваў кінематограф (фільмы прывозіліся з Парыжа і Варшавы). Праўда, наведаць яго прускаўцу не было як, бо не дзеля гэтага прыехаў.

Сям'я Зайцаў жала на Граеўцы. Анатоль, яшчэ халасцяк, працаваў кандуктарам на цягніку. Ездзіў ажно ў Варшаву. Ад яго Лявонка пачуў, што забаставала Брэсцкая чыгунка. Падзеі насоўваліся нечакана, адна за адной. Быў роўны, нават расслаблены пульс жыцця, а стаў нейкі паскораны і напружаны…

Падрадзіўся вазіць цэглу. Цагляны завод каля Трышына, таму даводзілася ехаць праз увесь горад. Едучы, углядаўся ў людскія твары. Сустракаў розных людзей — мужчын, жанчын. Цяпер Лявонка ўсіх жанчын міжвольна параўноўваў з Ганнай і знаходзіў, што яна прыгажэй. З асалодай успамінаў тыя хвіліны, калі быў з ёю.

Вечарам, стомлены, валіўся на пасцель і засынаў.

Зямлю вазілі тачкамі, размешвалі вапну, падавалі разам з цэглай наверх, спрытна працавалі каменшчыкі і муляры. Будавалі, падвышалі Холмскія вароты. «Нібыта Вавілонскую вежу ўзводзяць», — думаў ён, успомніўшы біблейскую гісторыю, пра якую так запамінальны расказваў некалі камянецкі бацюшка айцец Нікадзім…

Беглі дзень за днём, падобныя адзін да аднаго, але аднойчы… Яно тады і адбылося — гэтае знаёмства, якое потым дзіўным чынам уплялося ў ягоны лёс. Аднойчы пад вечар, у суботу, калі завяршаўся працоўны тыдзень, на воз да яго ўскочыў малады, стройны хлопец у мультановай касаваротцы без пояса. Гэта здарылася ў самой крэпасці, каля Холмскіх варот, на будаўнічай пляцоўцы. У вачах хлопца з-пад густых броваў скакалі іскрынкі нейкага вясёлага шалу. На грудзях палымнеў чырвоны бант. Побач з возам сталі некалькі чалавек з такімі ж бантамі. Прускавец ад нечаканасці аслупянеў, спрабаваў нешта сказаць, але яго апярэдзіў незнаёмец.

— Тава-арышы! — гукнуў незнаёмец і адразу пайшоў, як кажуць з месца ў кар'ер: — Вы думаеце, што цар — наш прыяцель? — У адно імгненне ён абвёў прысутных вачыма: — Не, мусіць, не так! У студзені людзі пайшлі да цара прасіць дапамогі. Думаеце, дапамог? Гэта было крывавае васкрасеніе!

Навокал пацішэла.

— Дзевятага студзеня ў Пецярбургу загінулі каля ста чалавек. Ішлі мірныя людзі, але цар не пашкадаваў — аддаў загад страляць!

Натоўп захваляваўся, чалавечыя твары пабляднелі ад здзіўлення і жаху.

— Мы павінны скінуць самадзяржаўе! Усіх памешчыкаў і капіталістаў! Гэта — паразіты! Яны жывуць за кошт рабочых. Рабочыя забяспечваюць ім усе раскошы! А самі? Нішчыя! Галадаюць! Пара ўзяцца за розум! Раздаць зямлю народу і ўстанавіць новае жыццё! Новы лад!

Чалавек гаварыў горача, імкнучыся пераканаць сваіх слухачоў, якія пакуль што, відаць было, мала цямілі ў тым, што ён казаў.

— Трэба змагацца! Для працоўнага чалавека няма выйсця, акрамя як змагацца і перамагчы злыдня, — у абліччы прамоўцы былі напружанасць і перакананасць. Пышныя, кучаравыя валасы спадалі на высокі лоб, і чалавек увесь час адкідаў іх рукою назад.

Блізка ад Лявонкі стаяў сухі, як жэрдка, муляр. Пад падбародкам з маршчыністай шыі моцна выпіраў кадык. Чалавек, мусіць, недачуваў, бо ўвесь час прытуляў да вуха выпацканую ў гліне далонь і настаўляў у бок прамоўцы.

Той перавёў дыханне і загаварыў зноў:

— Ці чулі вы пра Усерасійскую стачку ў кастрычніку? Два мільёны чалавек удзельнічалі ў ёй. У Лібаве паўсталі матросы! Ачнуліся нарэшце людзі! У Варшаве вунь ваеннае палажэнне, вязні ў Павяку галадоўку аб'явілі! Бастуе Лодзь!