Вечары на хутары ля Дзіканькі
Шрифт:
«Чорт! чорт!» крычаў ён без памяці, патройваючы сілы, і цераз хвіліну ў непрытомнасці паваліўся на зямлю.
«Чорт! чорт!» крычала ўслед за ім, і ён чуў толькі, як нешта з шумам рынулася на яго. Тут памяць ад яго адляцела, і ён, як страшны жыхар цеснае труны, застаўся нямы і нерухомы пасярод дарогі.
IX
Ще спереди, и так и так;
А сзади, ей же ей, на чорта!
«Чуеш, Влас!» гаварыў, прыўзняўшыся, адзін з натоўпу народа, які спаў на вуліцы: «каля нас хтосьці ўпамянуў чорта!»
«Мне якая справа!» прабурчэў, пацягваючыся, цыган, які ляжаў каля яго: «хоць-бы і ўсіх сваіх сваякоў успамянуў».
«Але-ж так закрычаў, як быццам душаць яго!»
«Мала чаго не зманіць чалавек спрасонку!»
«Воля твая, хоць паглядзець трэба; а выкрасай агню!»
Другі цыган, мармычучы сам сабе, падняўся на ногі; двойчы асвятліў сябе іскрамі, быццам маланкаю, раздзьмуў губамі трут і, з каганцом у руках, звычайнай маларасійскаю свяцільняй, што складаецца з пабітага чарапка, налітага баранавым салам, — накіраваўся, асвятляючы дарогу.
«Стой; тут ляжыць нешта; свяці сюды!»
Тут далучылася да іх яшчэ некалькі чалавек.
«Што ляжыць, Улас?»
«Так, як быццам два чалавекі: адзін наверсе, другі пад нізам; і каторы з іх чорт, ужо і не пазнаю!»
«А хто наверсе?»
«Баба!»
«Ну, вось, гэта-ж і ёсць чорт!»
Усеагульны рогат пабудзіў амаль усю вуліцу.
«Баба ўзлезла на чалавека; ну, мусіць, баба гэтая ведае, як ездзіць», гаварыў адзін з натоўпу.
«Зірніце, браткі!» гаварыў другі, падымаючы чарапок ад гаршка, з якога адна толькі цэлая палавіна трымалася на чаравікавай галаве: «якую шапку надзеў на сябе гэты слаўны маладзец!»
Узросшы шум і рогат прымусілі абудзіцца нашых мерцвякоў, Салопія і яго супругу, якія, поўныя прамінуўшага перапуду, доўга глядзелі нерухомымі ад жаху вачамі на смуглявыя твары цыганоў: азараючыся дзе-ні-дзе хістка і мігатліва гарэўшым святлом, яны здаваліся дзікім. сонмішчам гномаў, абкружаных цяжкою падземнаю парай і воблакамі мораку непрабуднае начы.
X
Цур тоби, пек тоби, сатаныньське наваждение!
Ранішняя прахалода павявала над абуджанымі Сарачынцамі. Клубы дыму, з усіх каміноў, пацягнуліся насустрач узышоўшаму сонцу.
Кірмаш зашумеў. Авечкі забляялі, коні заіржалі; крык гусей і гандлярак панёсся зноў па ўсім табары — і страшныя чуткі пра чырвоную світку, якія нагналі такога страху на народ у таемную пару змроку, зніклі разам з асвятліўшай свет раніцай.
Пазяхаючы і пацягваючыся, дрымаў Чаравік у кума, каля накрытага саломаю хлява, разам з валамі, мяхамі мукі і пшаніцы і, здаецца, зусім не меў жадання развітацца з сваімі марамі, як раптам пачуў голас, таксама знаёмы, як прытулак ляноты — блаславенная печ яго хаты, ці карчма далёкае сваячкі, што знаходзілася не далей за дзесяць крокаў ад яго парога.
«Уставай, уставай!» бразджала на вуха пяшчотная супруга, тузаючы яго на ўсю сілу за руку.
Чаравік, заместа адказу, надзьмуў шчокі і пачаў матляць рукамі, нібыта перадражніваючы барабанны бой.
«Вар'ят!» закрычала яна, ухіляючыся ад замашкі рук яго, якою ён ледзь не закрануў яе па твары.
Чаравік падняўся, працёр крыху вочы і паглядзеў наўкол:
«Нячысцік мяне хапі, калі мне, галубка, не здалася твая храпа барабанам, на якім мяне прымусілі выбіваць зорю, быццам маскаля, тыя самыя свіныя лычы, ад каторых, як гаворыць кум…»
«Годзе, годзе табе лухту малоць. Выпраўляйся, вядзі хутчэй кабылу на продаж! Смех, дапраўды, людзям: прыехалі на кірмаш і хоць-бы жменю пянькі прадалі…»
«Як-жа, жонка», падхапіў Салопій: «з нас-жа цяпер смяяцца будуць».
«Ідзі! ідзі! з цябе і без гэтага смяюцца!»
«Ты бачыш, што я яшчэ не мыўся», гаварыў далей Чаравік, пазяхаючы і пачухваючы спіну і стараючыся між тым выіграць час для свае ляноты.
«Вось недарэчы ўспала дурасць быць ахайным! Калі гэта за табою вялося? вось ручнік, абатры сваю маску…»
Тут схапіла яна штосьці скручанае ў камяк — і з жахам адкінула ад сябе… гэта быў чырвоны абшлаг світкі!
«Ідзі, рабі сваю справу», паўтарыла яна, сабраўшыся з духам, свайму супругу, бачачы, што ў яго ад страху адабрала ногі і зубы ляскалі адзін аб адзін.
«Будзе продаж цяпер!» бурчэў ён сам сабе, адвязваючы кабылу і ведучы яе на плошчу. «Нездарма, калі я збіраўся на гэты пракляты кірмаш, на душы было так цяжка, як быццам хто ўзваліў на цябе дохлую карову, і валы двойчы самі паварачвалі назад. Ды бадай ці яшчэ, як успамянуў я цяпер, не ў панядзелак мы выехалі. Ну, вось і зло ўсё!.. Неўтаймоўны і чорт пракляты: насіў-бы ўжо світку без аднаго рукава; дык не, трэба-ж добрым людзям не даваць спакою. Будзь, прыкладна, я чорт, ад чаго барані божа, ці стаў-бы я цягацца ноччу за праклятымі шкуматамі?»
Тут філасофстваванне нашага Чаравіка перапынена было грубым і прарэзлівым голасам. Перад ім стаяў высокі цыган: «Што прадаеш, добры чалавек?»
Прадавец памаўчаў, паглядзеў на яго з ног да галавы і сказаў з паважным выглядам, не спыняючыся і не выпускаючы з рук аброці:
«Сам бачыш, што прадаю!»
«Раменьчыкі?» спытаў цыган, паглядаючы на аброць, якая знаходзілася ў руках яго.
«Так, раменьчыкі, калі толькі кабыла падобна да рамень-чыкаў».
«Аднак-жа, чорт бяры, зямляк, ты, відаць, яе саломаю карміў!»
«Саломаю?»
Чаравік хацеў адно пацягнуць аброць, каб правесці сваю кабылу і выкрыць ману бессаромнага паклёпніка, але рука яго з незвычайнаю лёгкасцю ўдарылася ў падбародак. Зірнуў, у ёй перарэзаная аброць і да аброці прывязаны — о, жудасць! валасы яго падняліся гарою! — кавалак чырвонага рукава!.. Плюнуўшы, хрысцячыся і матляючы рукамі, пабег ён ад нечаканага падарунка і, хутчэй за маладога парубка, прапаў у натоўпе.
XI
За мое ж жито та мене и побыто.
«Лаві! лаві яго!» крычала некалькі хлопцаў у цесным канцы вуліцы, і Чаравік пачуў, што яго раптам схапілі дужыя рукі.
«Вязаць яго! гэта той самы, каторы ўкраў у добрага чалавека кабылу».
«Гасподзь з вамі! за што вы мяне вяжаце?»
«Ён-жа і пытаецца! а за што ты ўкраў кабылу ў праезджага мужыка, Чаравіка?»
«З глузду з'ехалі вы, хлопцы! Дзе гэта бачылі, каб чалавек сам у сябе краў што-небудзь?»