Чтение онлайн

— І што?

— А мне — з табою, — проста сказала яна. — Ёсць ноч і дзень. І словы дня не прыдатныя для ночы. Памятаеш, як я "хавалася" за табою… Вось так… Кажы не кажы, а гэта было. І ты казаў, што валасы мае пахнуць дурманам, і падбіраў гэта слова на ўсіх мовах: "дурнап'ян", "лема"…

— Ах, як кранаюча, — сказаў ён. — Толькі досыць. Я табе не хлопчык. Даволі.

Маці адыходзіла далей і далей, але і галасы, відаць, мацнелі.

"Не, — думала яна. — Не… не досыць табе, сыне… Не".

— Ты ведаеш, — гаварыла Агата, — ты нiкуды не пойдзеш. Мой, кажу я, i гэта значыць, мой: А я — твая: Бо мне хочацца плакаць, i калi ты мяне цалуеш: I з табою адзiным хочацца быць пакорлiвай.

Маўчанне. Потым яе голас:

— Даруй… Я ж была з табою… І заўсёды буду… Як ты хочаш — так і будзе.

— Я ўжо хацеў. А ты прапанавала мне быць не жонкай, а… каханай. Вельмі мне гэта прыемна было.

— Ты занадта сур'ёзна глядзіш на такія рэчы… Скажы, было так, каб я не хацела быць з табой?.. Я шукала цябе. Я кахаю цябе… Заўсёды…

І тут мужчына раптам выбухнуў стрыманай, але таму яшчэ больш знішчальнай ярасцю:

— Ты, па-мойму, больш хацела грошай, кватэры ў сталiцы, убораў, вернiсажаў. Ты прабач ужо. Я не мог даць гэтага. Я быў бедны. Але я быў малады. У гэтым было маё багацце.

Ярасць афарбавалася іроніяй:

— Цяпер я не такі, як іншыя, усе глядзяць мне ў рот, нібыта ў мяне адтуль… алені скачуць.

— Бедны мой, — з неймавернай шчырасцю сказала яна. — Я не хацела, не хачу цябе мучыць… Дурнятка маё.

— Каб ты толькі ведала, які я стары, — сказаў ён. — Усё, што я прыдбаў — нуль, бо няма мяне ранейшага. І тут я спатрэбіўся табе… горшы.

Галасы раптам абарваліся. Магчыма, іх заглушыла мора, магчыма, проста так.

"Як ён яе любіць, — думала маці. — Божа, як любіць."

Скульптар маўчаў-маўчаў i раптам злосна кiнуў палку ў калючыя зарасцi.

— Я не люблю яе: Такому хлопцу трэба танюткую, велiкавокую дзяўчыну. Падзвiжнiцу. Добрую. Каб даравала ўсе ночы, што ён у лабараторыi, каб любiла. Каб ганарылася iм; шчаслiвая была, калi прыйдзе, стане, галаву ёй на каленi пакладзе i ёй адной скажа: "Ларыса, ратуй мяне". I нiхто больш ведаць не будзе: Адна яна.

— Чаму Ларыса?

— Не ведаю, — сказаў скульптар. — Так.

— А я ведаю… Запяклася ў цябе душа.

— Я — стары чалавек… Вельмі… Біты… Ламаны. У мяне першую жонку забілі, а другую… я за славу праспаў.

— А Ларыса?

— Гэта так. Апошняя фарба захаду.

…Сын нібы сарваўся з ланцуга. Усе наступныя дні пасля той злашчаснай ночы ён ні на хвіліну не з'яўляўся дадому. Ён на цэлы дзень уцякаў у сухія бугры "нюхаць палын", заплываў на вадзяным веласіпедзе ледзь не за вобрый далягляду, караскаўся па скалах, падаў з іх у глыбокія воды, плаваў ад ільвінай бухты да самага пляжа. І маці ведала: калі нехта стаіць над самым стромым урвішчам вялікай гары і, нахіліўшыся, парусіць крыламі плашча — гэта абавязкова ён. І калі на скале ў навальнічнай далечыні мора з'яўляецца чалавечая кропка — гэта зноў ён.

Калі не было яго — не было часцей за ўсё і яе.

Ён з'яўляўся на вячэру нейкі дзіўны, нібы здзічэлы, громкагалосы, прапахлы соллю, ёдам і палыном, з занадта бліскучымі вачыма, са скурай, спаленай сонцам, з выгаралымі на сонцы валасамі. І калі маці ён аддаваў нейкую долю ўвагі, то сябры для яго амаль не існавалі… Прыгоды, небяспека, вецер з мора — гэта было галоўнае.

Нібы хацеў выплюхнуць усе гэтыя трыццаць год за лічаныя дні.

"Дарваўся", — думала маці.

У яго былі цяпер зусім чужыя вочы: вузкія, абрэзаныя ад вечнай стомы, пільныя і… пуставатыя.

Аднойчы іх не было ўсю раніцу. Калі яны ўдваіх з рогатам, амаль непрыстойным, увайшлі на веранду перад вокнамі сталовай — маці зразумела: усё.

Толькі што прайшоў першы за ўсё лета дожджык, спырснуў зямлю. І зямля пахнула гваздзікай, ванілем, карыцай, перцам. Нібы шкатулка з усходнімі вострымі прыправамі.

Сукенка жанчыны і кашуля мужчыны былі вільготныя, але яны ні на што не звярталі ўвагі. Вочы Агаты глядзелі на сына з лёгкай усмешкай. А ён глядзеў на яе з дзіўным выразам нейкай пераможнай вінаватасці. А твар быў сухі, пірацкі, жарсткаваты. І ў вачах не было нічога, акрамя бадай што першабытнай прагі жыцця.

"Усё, — падумала маці. — Палонны… раб-уладар".

І, нечакана голасна, сказала:

— Ануча.

— Што? — спытаў скульптар.

— Нічога.

А сама думала:

"Панаваць, пэўна, толькі над харошымі ды добрымі і можна. А тут… Ды што ты, не бачыш, хто побач?.. Ды яна цябе ў кожнай бядзе кіне".

…Пасля абеду ўсе, хто жадаў, паехалі на чаўнах у Львіны грот. Маці не села з Валерыем. Яе ўзяліся апекаваць калегі сына. Іх было якраз на човен, і таму скульптар таксама аддзяліўся ад яе.

Яна амаль узрадавалася, калі Ларыса прывяла на бераг Яраполка.

— Ярынька, — сказала маці. — Хадзі сюды, дзетухна.

Светлавалосы падлетак, сінявокае, танюткае, даўганогае жарабя, глядзеў на маці, як верабей з кулака, са смешнай непрымірымай непрыязнасцю.

— Не, — сказаў ён.

Добры ягоны рот быў сціснуты як мага больш жорстка, а ля яго дрыжалі — зусім як у Ларысы — ямачкі.

— Ярка, — сказала сястра амаль гнеўна. — Ты што гэта?!

— Нічога, — сказаў Яраполк. — Што ты мяне?.. Я да… Петры Мадэставіча.

Ларыса вінавата зірнула на маці і паціснула плячыма. Калі Ярка адышоў, яна сказала ёй ціха:

— Вы прабачце ўжо. Узрост пераходны. Так цяжка з ім.

Маці нічога не магла сказаць.

Падлетак уладкаваўся ля ног скульптара і глядзеў яму ў вочы з адданай, трохі вінаватай усмешкай дзіцяці, якое не помніць бацькі і сумуе па ім.

А скульптар — нават здалёк было відаць — стаў раптам такі бессаромна шчаслівы, так заўсміхаўся, што маці стала зайздросна… Ён расказваў нешта хлопцу, і той глядзеў на таўстуна ўлюбёна, і весела, і кранаюча.

Маці адвяла позірк і ўбачыла сына. Валерый стаяў у чаўне і глядзеў на гэтую сцэну пацямнелымі вачыма, на дне якіх стала асеў сум.

— Сядай, — сказала яму Агата. — Хiба хто стаiць у чаўне?

Ён стаяў і глядзеў.

— Сядай.

— А як апазналі шкілет Яраслава? — спытаў хлопчык.

— Сядзь ты, калі ласка, — сказала Агата.

— "Яраслаў бысць хром", — як даросламу, тлумачыў скульптар. — І яшчэ у яго на чэрапе быў след ад удару мячом. Астатнія ў ягоным саркафагу былі маладыя… Відаць, зладзеі. Залезлі, а тут трывога. А можа, і проста крышка ўпала. Яна ж больш тоны важыць.