Мы з Санькам у тыле ворага
Шрифт:
Мая цётка Марына з'явілася са сваім мужам дзядзькам Андрэем. Сама цётка нізенькая, кругленькая, як пампушка, затое дзядзька Андрэй худы і высокі, нібы жэрдка. На вайну ён не пойдзе. Кажуць, у яго трухлявая сярэдзіна.
— Дзякуй богу, там такія не трэба,— радуецца цётка.
— Не хвалюйся, і тут насярбаешся,— папярэджвае яе дзядзька Андрэй.
Само сабой зразумела, былі тут і мы з Санькам. Без нас, як без солі.
Госці сядзяць, выпіваюць і закусваюць. Звычайна ў такіх выпадках бацька гаворыць, што мне няма чаго рабіць за сталом, а сёння прамаўчаў. Таму мы з Санькам таксама сядзім разам з усімі,— праўда, выпіваць не выпіваем, а толькі налягаем на пампушкі са смятанай ды слухаем, што кажуць людзі.
Мой бацька густа дыміць цыгаркай і разважае:
— Гэтага трэба было чакаць. Тыдні два назад сустрэў я кума на базары. Яго старэйшага сына забралі ў армію. Дык вось кум і кажа: «Дрэнь справы, Кірыла. Выдалі ім вінтоўкі з патронамі і гэтыя, як іх, казкі. Відаць, пачнецца...»
Дзед Мікалай задуменна ківае сівой галавой:
— Ну, калі казкі выдалі, значыць, шабаш...
— Ды не, тат,— умешваюся я ў размову,— не казкі, а каскі.
— Адзін чорт,— адмахваецца бацька,— казкі ці каста. Куля не паглядзіць.
Тут мне захацелася растлумачыць, што каску, мабыць, куля ўсё ж не праб'е, але падышла бабуля і тузанула за рукаў. Гэта, каб я не быў разумнікам і не лез, куды не трэба.
— Я іх бачыў на польскай,— працягваў бацька.— Яны і тады на нас коса глядзелі.
Дзядзька Андрэй хрупае радыску і ў знак згоды ківае галавой. Яго востры кадык бегае па доўгай, нібы ў гусака, шыі, то ўткнецца ў падбародак, то схаваецца пад каўняром кашулі. Калі кадык супакоіўся, дзядзька заявіў:
— Атмасфера даўно зараджана порахам.
Ён заўсёды гаворыць па-вучонаму, асабліва калі пад чаркай.
— А куды ж, мой татка, мы глядзелі? — спытаў дзядзька Захар. Голас у яго тонкі, высокі. Сусед гаворыць, быццам на дудачцы грае.
— Туды і глядзелі,— адгукнуўся дзед.
— Давайце мы лепш спяем,— перабіла мужчынскія размовы цётка і, не чакаючы згоды, зацягнула высокім, прарэзлівым голасам. У нас з Санькам аж у вушах зазвінела.
Ой, паля вы, паля,
Вы зялёны паля.
Мужчыны набралі духу і ляніва загулі басамі:
А чаму ж на вас, паля,
Ураджаю няма?..
— Трэба вышэй,— параіў Скок і пачаў дапамагаць цётцы:
А чаму ж на вас, паля,
Ураджаю няма?..
Ад натугі ў суседа выступілі на шыі жылы і пачырванеў твар. Здавалася, вось-вось у яго горле лопне нейкая струна і ўсё скончыцца. Але струна не лопаецца, і тонкі, чысты голас плавае над басамі:
Толькі вырасла адна
Кучарава вярба-а-а!
— Вось, мой татка, як спяваюць,— пахваліўся Скок і зноў зацягнуў. Сіпяваючы, ён закідвае галаву ўгару, быццам певень п'е ваду.
Што пад той, пад вярбой,
Салдат ранены...
Яго падтрымала цётка:
У галавах у яго
Вараны конь стаіць.
Тут маці, якая да гэтага ўсё набівалася гасцям, каб яны паспыталі то бліноў, то студзіны, моўчкі паднялася з-за стала і, закрываючыся ад людзей хусткай, выйшла ў сенцы. Басы змоўклі. Толькі высокі голас суседа ўсё не хацеў сціхаць:
На грудзях у яго...
I раптам голас абарваўся. Апошнія словы Скок не праспяваў, а, уздыхнуўшы, прагаварыў:
Сцяг чырвоны ляжыць...
Настала цяжкая цішыня, толькі муха дзінькала ў акне, б'ючыся аб шыбу.
— Эх, чорт,— раззлаваўся раптам бацька і грукнуў па стале кулаком, аж падскочылі міскі і лыжкі. Потым ужо больш спакойна звярнуўся да гасцей:
— Аб чым я вас папрашу...
Тут бацькаў голас задрыжаў, і ніжняя губа часта-часта заторгалася.
— Усіх прашу: і цябе, дзядзька Мікалай, і цябе, Марына, і вас, суседзі, калі здарыцца такое... Словам, прыгледзьце сірат, калі што...
Цётка Марына адразу захліпала і загаласіла пра тое, што бедныя нашы галованькі і што самі мы таксама бедныя-бедныя. Мне аж самому захацелася плакаць, толькі Санькі пасаромеўся. Потым смяяцца будзе.
Дзед Мікалай пакратаў свае будзёнаўскія вусы, быццам хацеў праверыць, ці на месцы яны, і, глуха кашлянуўшы, адказаў:
— Бог дасць не здарыцца. Вернешся. А мы тут не кінем іх.
— Ды што казаць, — падтрымаў яго дзядзька Андрэй.
Па вуліцы я іду побач з бацькам і стараюся выглядаць героем, ступаю шырока, нага ў нагу з дарослымі. Не спяшаючыся, відаць, баючыся што-небудзь забыць, бацька вучыць маці:
— Авёс на агародзе сажніце, складзіце на хату — сушэй будзе. Ды толькі добра вымалаціце, а то мышы аўсянку пасякуць. Карова ацеліцца — цяля не трымайце. Не пракорміце. А будзе якая капейка — купіце на зіму хоць якога кабанчыка. Дзеду Мірону пуд пшаніцы аддасцё з працаднёў.
А маці ідзе і чамусьці яго не слухае. Яна думае пра нешта зусім іншае і ўвесь час цяжка ўздыхае.
— Сена паможа прывезці дзядзька Мікалай. Вы тады яму скажыце.
— I казаць не трэба,— адгукнуўся ззаду дзед.— Мы тут з Іванам як-небудзь управімся...
Я аж расту на вачах: гэта дзед пра мяне гаворыць. За вёскай нас дагнала падвода. На ёй людзі ехалі таксама на вайну — усе з торбамі.
— Болей не праводзьце,— сказаў бацька,— доўгія провады — лішнія слёзы.
Мазолістай, цяжкай рукой ён раскашлаціў валасы на маёй галаве.
— Ну, глядзі тут, сын. Слухайся маці, дзеда, бабу. Струмент мой не расцягні. Можа спатрэбіцца.
Бацька легка ўскочыў на падводу і паехаў.
Мы з Санькам беглі следам, пакуль не засапліся, а потым селі ў прыдарожны палын, і нам стала горка-горка: ці то ад палыну, ці то ад пылу, якога наглыталіся, даганяючы падводу, ці то ад крыўды, што нас не бяруць на вайну. Там бы мы сябе паказалі, а заадно пакаталіся б і на танках, назбіралі б па кішэні гільз, а то і разжыліся б кулямётнымі стужкамі, якімі абвешваюцца матросы ў кінафільмах пра рэвалюцыю. А дома черта лысага выседзіш.