Чтение онлайн

Згодна з Рыскім трактатам, які падзяліў Беларусь, да Польшчы была далучаная вялікая тэрыторыя, населеная ў бальшыні беларусамі. Былі гэта паветы: Берасьцейскі, Беластоцкі, Сакольскі, Гарадзенскі, Ваўкавыскі, Пружанскі, Кобрынскі, Слонімскі, Баранавіцкі, Косаўскі, Пінскі, Стаўпецкі, Наваградзкі, Нясьвіжскі, Лідзкі, Шчучынскі, Ашмянскі, Маладэчанскі, Вялейскі, Браслаўскі, Пастаўскі, Дзісненскі і Глыбоцкі. Тэрыторыя гэтая налічвала больш за 100 тысячаў кв. кілёмэтраў і каля 4 мільёнаў жыхарства. Беларусаў на ёй было каля 3,5 мільёнаў, у бальшыні сялян, стала жывучых на адным і тым самым месцы. Не зважаючы на гэта, беларусаў у Польскай дзяржаве палякі залічылі да гэтак званых нацыянальных мяншыняў.

Паводле Вэрсальскага трактату, ці, дакладней кажучы, дадатковага пратаколу да ягонага 93 параграфу, падпісанага 28 чэрвеня 1919 году між Польшчай і дзяржавамі Антанты (Францыяй, Ангельшчынай, Італіяй, Японіяй і Злучанымі Штатамі Паўночнай Амэрыкі) у справе нацыянальных мяншыняў, беларусам у межах Польскае дзяржавы забесьпячалася абарона жыцьця, свабоды, маемасьці, рэлігійных перакананьняў, абрадкаў, ужываньня роднае мовы ў судох, навучаньня ў роднай мове, справа арганізацыі грамадзкіх, дабрачынных і ўзгадавальных устаноў, а таксама прыватных школаў. У IX параграфе гэнага дадатку гаварылася, што Польшча павінна рабіць адпаведныя палёгкі, каб у гарадох і ў вакругах, заселеных у ладнай частцы жыхарствам з няпольскай мовай, навука ў школах выкладалася ў роднай мове і каб усялякія ўстановы гэтае нацыянальнасьці (школы, асьветныя, дабрачынныя і інш.) мелі аднолькавыя правы карыстацца дапамогай з дзяржаўнага бюджэту. Трактат цьвердзіў, што «кажны закон, кажнае распараджэньне, кажная ўрадавая дзейнасьць у Польшчы, якія пойдуць супроць пералічаных прынцыповых пастановаў, ня будуць мець сілы». Нагляд за выкананьнем гэтага трактату быў ускладзены на Лігу Нацыяў, створаную згодна з Вэрсальскім трактатам, якая мела рэгуляваць міжнародныя дачыненьні.

Падобна, як Вэрсальскі трактат, і Рыскі трактат таксама забесьпячаў асобам беларускай і іншых нацыянальнасьцяў у Польскай дзяржаве ўсе правы, што гарантуюць свабоднае разьвіцьцё іхнае культуры, мовы і арганізацыі. Польшча, забавязваючыся даць гэтыя магчымасьці разьвіцьця беларускаму народу, адначасна забавязалася ня ўмешвацца ў царкоўныя справы і даць царкве права на аўтаномію.

У польскай канстытуцыі, прынятай устаўным соймам 20 сакавіка 1921 г., блізу ўсе правы, прадбачаныя для нацыянальных мяншыняў Вэрсальскім і Рыскім трактатамi, былі паўтораныя ўжо як нутраны польскі закон. Так, прыкладам, у артыкуле 95 гаварылася, «што Польская Рэчпаспалітая запэўняе на сваім абшары поўную ахову жыцьця, свабоды і маемасьці ўсім, бяз розьніцы паходжаньня, нацыянальнасьці, мовы, расы або рэлігіі». Арт. 105 забесьпячаў свабоду прэсы і права краёвым газэтам карыстацца поштай і што «яны ня могуць быць абмежаваныя ў магчымасьцях распаўсюджаньня». Артыкулы 108 і 109 казалі, што нацыянальным мяншыням забесьпячаецца права сходаў, закладаньня таварыстваў, арганізацыяў і «права захаваньня свае нацыянальнасьці і аховы свае мовы і нацыянальных асаблівасьцяў». У артыкуле 110 было сказана: «Польскія грамадзяне, што належаць да мяншыняў нацыянальных, рэлігійных ці моўных, маюць роўнае з іншымі грамадзянамі права закладаньня, нагляду і кіраваньня сваім собскім коштам дабрачынных, рэлігійных і грамадзкіх установаў, школаў і іншых узгадавальных інстытуцыяў, а таксама свабоднага ўжываньня ў іх мовы і выкананьня правілаў свае рэлігіі». У артыкуле 111 гаварылася. што «ўсім грамадзянам забясьпечваецца свабода сумленьня І веры».

Гэтак выглядала праўнае палажэньне беларусаў у Польскай дзяржаве, якая ў дадатак кідала вуснамі сваіх афіцыйных прадстаўнікоў клічы аб братэрстве палякоў з беларусамі ды абяцанкі правясьці справядлівую зямельную рэформу, у часе якое мелі быць надзеленыя з дворных панскіх земляў і беларускія сяляне. Усё гэта, аднак, было і засталося толькі на паперы. Запраўднасьць пасьля выглядала зусім іначай, зусім наадварот. Беларускі народ, відаць, прадчуваў гэта, і яго не цягнулі гэныя клічы. Беларускі народ імкнуўся да стварэньня свайго собскага нацыянальнага жыцьця. У шмат якіх мясьцінах Заходняе Беларусі адбываліся бунты і паўстаньні, скіраваныя супроць Польшчы. Так, прыкладам, толькі на працягу 1922 г., як афіцыйна сьцьвердзіў у польскім сойме старшыня польскага ўраду Ул. Грабскі, на Заходняй Беларусі і Украіне было зарганізавана 878 проціпольскіх бунтаў, паўстаньняў, нападаў і тэрарыстычных актаў, а ў 1923 г.— 503.

Імкненьне да стварэньня свайго собскага жыцьця і захаваньня свайго беларускага аблічча выявіў беларускі народ і праз галасаваньне і выбары сваіх прадстаўнікоў у польскі сойм і сэнат, якія адбываліся 5 лістапада 1922 году. На выбары гэныя беларусы ішлі ў паразуменьні, у супольным блёку з немцамі, украінцамі, жыдамі і іншымі гэтак званымі нацыянальнымі мяншынямі Польскае дзяржавы. I ў выбарах ужо выявіліся несправядлівыя дачыненьні польскага ўраду да беларусаў, бо быў выдадзены закон, паводле якога ў Польшчы выбіралі аднаго прадстаўніка-пасла 40—50 тысячаў жыхароў, а ў Заходняй Беларусі такога-ж прадстаўніка маглі выбраць толькі 100 гысячаў жыхароў, Апрача таго, у выбарах гэтым жыхаром Заходняй Беларусі (беларусам) паліцыя рабіла розныя перашкоды. Беларусы ўсё-ж-ткі патрапілі правесьці ў сойм і сэнат 14 сваіх прадстаўнікоў: 11 паслоў у сойм і 3-х сэнатараў у сэнат. Былі гэта ведамыя беларускія дзеячы: Браніслаў Тарашкевіч, Сымон Рак-Міхайлоўскі, кс. Адам Станкевіч, Фабіян Ярэміч, Пётра Мятла, С. Якавюк, С. Баран, Б. Рагуля, В. Каліноўскі, М. Кахановіч, А. Аўсянік — паслы, В. Багдановіч, А. Уласаў і Назарэўскі — сэнатары. Беларускія паслы і сэнатары зараз-жа стварылі Беларускі Пасольскі Клюб, які быў першым парлямэнтарным беларускім прадстаўніцтвам у Польшчы. У васабовым складзе Пасольскага Клюбу пасьля адбыліся зьмены. Пасол С. Якавюк выехаў у Летуву, а паслы Каліноўскі, Кахановіч і Баран — у БССР. На іхнае месца ўвайшлі: Ю. Сабалеўскі і П. Валошын.

Беларускі Пасольскі Клюб, спачатку бачачы агульнае цяжкое палажэньне беларускага народу і падзел яго ды чуючы прыгожыя польскія заявы аб імкненьні да брацкага сужыцьця з беларусамі, хацеў верыць ім і ў дачыненьні да польскае дзяржаўнасьці заняў пазытыўнае становішча. Выявілася яно насамперш у тым, што беларускія паслы ўзялі ўдзел у выбарах першага прэзыдэнта Польскае дзяржавы і галасавалі за Габрыеля Нарутовіча, які і быў абраны. Пасьля беларускія паслы падтрымвалі адзін з польскіх урадаў, каторы суліў беларусам прыгожыя абяцанкі. З гэтага, аднак, на беларускую карысьць нічога ня выйшла. Прэзыдэнта Нарутовіча польскія шавіністыя забілі за тое, між іншага, што яго выбралі прадстаўнікі нацыянальных мяншыняў, а гэны ўрад, што багата абяцаў і на чале якога стаяў гэнэрал Сікорскі, нічога не зрабіў і пад прымусам тых-жа шавіністых падаўся ў вадставу.

Беларускія вайсковыя аддзелы, што былі створаныя пры польскай арміі, польскія ўлады разьвязалі, а беларускую афіцэрскую школу зьліквідавалі. Калі-ж умацавалася польская ўлада на Віленшчыне, дзе была раней створана гэтак званая «Сярэдняя Літва», у якой існавалі беларускія школы, дык блізу ўсе яны таксама былі зьліквідаваныя.

Мала таго, 31 ліпеня 1924 году ўрад Ст. Грабскага выдаў гэтак званы «моўны закон», які зусім абмежаваў магчымасьці адчыненьня беларускіх школаў. На паперы закон гэны не выглядаў страшна. Паводле яго, беларускія школы маглі паўставаць у тых мясцовасьцях, дзе беларускага жыхарства было больш за 25%. Ініцыятыва адчыненьня школы магла выйсьці з боку самога мясцовага жыхарства. Бацькі ня менш як 40 дзяцей павінны былі падаць адпаведныя заявы, пасьведчаныя адміністрацыйнай уладай аб тым, што яны жадаюць беларускае школы і што яны беларусы. У законе, аднак, была засьцярога, дзе гаварылася, што калі апрача 40 беларусаў у дадзенай мясцовасьці знаходзілася яшчэ 25 бацькоў, жадаючых вучыць дзяцей папольску, дык тады школа мусіла быць двумоўнай (утраквістычнай) беларуска-польскай. Але гэта ўсё яшчэ ня было-б такім страшным, каб ня тое, што польскія ўлады ў практыцы і ў часе перапісу жыхарства ўсялякімі спосабамі стараліся давесьці, што беларусаў наагул няма і ня можа быць, а за падаваньне дэклярацыяў на адчыненьне беларускіх школаў сыпаліся розныя кары: штрафы, арышты, біцьцё і падобныя перасьледваньні.

Але на гэтым ня скончылася абмежаваньне правоў для беларусаў. У 1925 годзе сойм прыняў закон аб зямельнай рэформе, на аснове якога адбывалася пачатая яшчэ да выданьня гэтага закону польская калёнізацыя беларускіх земляў. Зямлю на Беларусі атрымвалі толькі польскія вайсковыя калёністыя і розныя прыежджыя з Польшчы палякі.

Мала таго, пры дапамозе школаў, польскіх калёністых, прэсы, касьцёлаў, духавенства, паліцыі, урадаўцаў праводзілася палёнізацыйная акцыя сярод беларусаў. З усіх касьцёлаў, дзе адбываліся казаньні і дадатковыя набажэнствы пабеларуску, беларускую мову выгналі, а ксяндзоў-беларусаў павысялялі ў парахвіі польскія. Прыгожыя пачаткі беларускае каапэрацыі былі зьліквідаваныя. Адбывалася таксама эканамічная эксплёатацыя беларускіх земляў і беларускага жыхарства, коштам якога прамысловасьць разбудоўвалася толькі ў цэнтральнай Польшчы. Беларускія землі не называліся нават сваім імём. Іх проста называлі «Крэсы Всходне». Словам, дачыненьні польскіх уладаў да беларусаў рабіліся штораз больш крыўднымі, несправядлівымі і бяспраўнымі. Некаторыя нават палякі прызнавалі, што польскія ўлады адносіліся да беларусаў несправядліва. Так, прыкладам, ведамы польскі публіцысты Константы Сроковскі ў сваёй кніжцы «Нацыянальная справа на Крэсах Усходніх», выдадзенай у Кракаве ў 1924 годзе, між іншага, пісаў гэтак:

«У часе, калі адступалі немцы, а ў глыб беларускае тэрыторыі пасоўваліся палякі, існавала там 350 беларускіх пачаткавых школаў. З гэтага ў ваднэй Гарадзеншчыне было гэтых школаў 153, пры тым настаўніцкая сэмінарыя ў Сьвіслачы. Польскія ўлады ўсе гэныя школы і сэмінарыю зьліквідавалі скандальным спосабам. У Наваградзкім ваяводзтве ўсе наяўныя там за часоў нямецкіх беларускія школы ў ліку 50 зачыненыя, загадам-жа ад 15 лістапада 1921 году наагул забаронена ўжываць у школах беларускую мову ня толькі як мову навучальную, але нават як дапаможную».

Беларусы на такую польскую палітыку, на такія дачыненьні адказалі войстрай апазыцыяй. Беларускія прадстаўнікі ў сойме і сэнаце выступалі супроць усіх польскіх варожых для беларусаў імкненьняў, былі ў апазыцыі да ўсіх польскіх урадаў, складалі інтэрпэляцыі ў сойме і сэнаце, пасылалі мэмарыялы ў Лігу Нацыяў і кіраўніком польскае палітыкі, а народ і моладзь змагаліся з палякамі, часта нават фізычна. Гэтая войстрая і тэрарыстычная акцыя была выкліканая імкненьнем да абароны беларускай зямлі, да абароны правоў беларускага народу, да абароны беларускіх паслоў, на якіх польскія асаднікі арганізавалі пагромы ў часе беларускіх пасольскіх мітынгаў.

Беларуска-польскія дачыненьні фактычна зьяўляюцца клясычным прыкладам для характарыстыкі натуры, характару беларуса. Беларус — гасьцінны чалавек, ён кажнага стараецца добра спаткаць і прыняць — дароўвае нават гасьцю першыя ягоныя нятакты, ягоныя благія ўчынкі, але калі пераканаецца, што госьць хоча ашукаць яго, што запраўды надужываець ягонай гасьціннасьцяй і вывядзе з цярплівасьці, тады беларус пачынае з ім станоўкае змаганьне.

Найбольш войстры перасьлед давялося перажываць беларусам у Польскай дзяржаве пасьля травенскага перавароту ў 1926 годзе, калі ўладу ўзялі ў свае рукі пілсудчыкі і калі на беларускіх землях палітыку кіравалі Мэйштовіч, Костка-Бернацкі, Бацянскі і да іх падобныя польскія шавіністыя. Яны бязьлітасна ліквідавалі ўсе беларускія арганізацыі, беларускія газэты і часапісы, беларускія школы, каапэратывы, не даючы ніякае магчымасьці ня толькі для палітычнай, але і для культурна-асьветнае працы. За чытаньне беларускіх часапісаў, кніжак, за належаньне да беларускіх арганізацыяў сыпаліся войстрыя кары і гумовыя палкі. Палёнізацыя праводзілася ня толькі праз школы, урады, адмысловыя польскія арганізацыі і касьцёл, але і праз царкву.