Чтение онлайн

Тады, як, зрэшты, i заўжды, лiтаратуру арыентавалi на сучаснасьць, датэрмiновае выкананьне чарговай пяцiгодкi. I яшчэ — на ўслаўленьне перадавiкоў, стаханаўцаў, ударнiкаў камунiстычнай працы. Вайна зь яе «бясконцым гераiзмам» усё болей зьнiкала ў мiнулым. Зрэшты, па тым асаблiва не бедавалi…

Недзе на гэтым часе ў часопісе «Маладосьць» зьявілася новая аповесьць яе галоўнага рэдактара Аляксея Кулакоўскага пад назовам «Дабрасельцы». Твор гэты быў вельмі рэалістычны ў сваім паказе існаваньня беларускай вёскі пасьля вайны. Ва ўсякім разе паводле сваёй праўдзівасьці нічога падобнага ў беларускай літаратуры не было. Але менавіта тым аповесьць, мабыць, і напалохала партыйнае кіраўніцтва, якое не замарудзіла паказаць сваю ўладу. У партыйных газэтах зьявіліся разгромныя артыкулы на аповесьць, рэдактар быў зьняты з ягонай пасады. Аднойчы, будучы ў Менску, мы з Карпюком надумалі зайсьці ў «Маладосьць», каб выказаць аўтару сваё захапленьне ягоным творам і паспачуваць. Кулакоўскі сядзеў адзін у сваім кабінэце (час быў на сконе дня), і мы сказалі яму, што думалі. І раптам Кулакоўскі выказаў нам сваю нязгоду, заявіў, што ідэя аповесьці памылковая і ён дужа шкадуе, што яе напісаў. Ён шчыры камуніст і прагне ва ўсім памагаць партыі. Тады мы з Карпюком выйшлі з «Маладосьці», бы зьеўшы мыла, і Карпюк доўга пляваўся ад таго спатканьня. «Ну, ведама ж!.. На вайне быў камандзірам штрафной роты…» Я ўжо ведаў, што Карпюк шмат каго мераў меркам і вайны, і ў дадзеным выпадку, мабыць, меў рацыю… А можа, Кулакоўскі так гаварыў толькі нам, бо якую ён меў падставу шчыра прымаць нашае спачуваньне? Зьняты з пасады галоўнага рэдактара часопісу, ён год ці ня болей пісаў партызанскія ўспаміны старшыні Вярхоўнага савету, што, мабыць, яго ўратавала. Замаліў творчы грэх.

Пасьля сэмiнару з усяго, што ў мяне сабралася, склаў першы зборнiк, адаслаў у выдавецтва. Празь нейкi даволi працяглы час яго далi на падрыхтоўку да друку выдавецкаму рэдактару, якiм аказаўся Уладзiмер Дамашэвiч. Таму давялося ня толькi рэдагаваць тэкст, але i адстойваць мае лiтаратурныя iдэi, якiя былi не ва ўсiм традыцыйныя i не задавальнялi выдавецкае начальства. Асаблiва тое адносiлася да аповесьцi «Жураўлiны крык». Але Валодзя меў характар, а галоўнае — уласны пагляд на лiтаратуру, адрозны ад казённага пагляду шматлiкага начальства.

Нарэшце займеў больш-менш нармальную кватэру, праўда, з падсяленкай, адзiнокай бухгалтаркай Еўдакiяй Васiльеўнай, разам зь якой пражыў гадоў дзесяць. Тады ўжо меў двух сыноў — другi, Вася, нарадзiўся якраз на мой дзень народзiнаў, таму яго так i назвалi — Васiль Васiльевiч. За домам быў неблагi дворык з дрэвамi, на заходнi манэр мошчаны плiткамi. Калiсь тут было манастырскае падвор’е, агульнае з суседнiм рэдакцыйным будынкам. I рэдакцыйны будынак мне падабаўся. Меў ён два паверхi, на першым разьмяшчалася друкарня зь яе лiнатыпамi, вярстальным цэхам, цынкаграфiяй, тэлетайпнай. Другi абапал калiдору займалi габiнэты аддзелаў. Столь ва ўсiх была высокая, вокны таксама. Паркетная падлога. Адна нязручнасьць — кафельныя грубкi, якiя ня надта грэлi зiмой.

Як я пачаў друкавацца, мой сусед па сакратарыяце Валодзя Фрыдрыхсон часьцяком распачынаў гаворку пра лiтаратуру. Ён няблага ведаў расейскую клясыку ды i заходнюю, асаблiва нямецкую лiтаратуру, успамiнаў розныя лiтаратурныя калiзii 20-х гадоў. Мае вайсковыя апавяданьнi ўспрымаў з добраю доляй сяброўскай iронii, асаблiва што да гераiзму. I я, можа, упершыню адчуў iншы бок таго, на якi разьлiчваў ва ўспрыняцьцi маiх твораў чытачом. Зрэшты, гэты ўвогуле разумны чалавек цi ня ўсю мiнуўшчыну (ды i сучаснасьць таксама) успрымаў зь ледзьве прыхаваным скепсiсам iнтэлiгента, сэнс якога я зразумеў шмат гадоў пасьля. Але ў найбольшай меры таго скепсiсу ды iронii даставалася ягонаму калегу, чые здымкi ён штодня рэтушаваў, — фатографу Вiктару Косьцiну. Гэты ветэран мiнулай вайны, былы танкiст, шмат перажыў на вайне i зусiм ня быў настроены на чыю-небудзь iронiю ў адносiнах да сябе. Не зважаючы на тое, Фрыдрыхсон доўга зьдзекаваўся зь лiста, якi атрымаў Косьцiн з Масквы ў адказ на просьбу пра мэдаль «За ўзяцьце Бэрлiну». Лiст быў такi: «Грамадзянiну Косьцiну В. П. На ваш зварот адносна ўзнагароджаньня вас мэдалём „За ўзяцьце Бэрлiну“ паведамляем, што N-скi Жытомiрска-Фастаўска-Бэрлiнскi ордэнаў Ленiна, Чырвонага сьцягу, Кутузава i Суворава танкавы корпус удзелу ва ўзяцьцi Бэрлiну не прымаў, i вы права на ўзнагароджаньне вас указаным мэдалём ня маеце. Начальнiк аддзелу ўзнагародаў палкоўнiк такi». Во, корпус-самазванец, iранiзаваў Фрыдрыхсон. Косьцiн абураўся. Тою парой пазнаёмiўся з гродзенскiм празаiкам Аляксеем Карпюком. Неяк сутыкнулiся на стромкай рэдакцыйнай лесьвiцы, i Карпюк кiнуў мне ў яго звычайнай таропкай манэры: «Здароў! Кажуць, аповесьць пiшаш?» — «Пiшу, ага». — «Правiльна, пiшы». Сказаў i пабег унiз на падворак. Ён тады ўжо быў аўтарам кнiжкi «У адным iнстытуце», перажыў не адну жыцьцёвую драму i, здаецца, на той час ня меў працы. Пасьля жыцьцё на шмат год зьвяло нас з гэтым незвычайным чалавекам i пiсьменьнiкам, шмат гора i клопату было перажыта разам.

Гэтым часам цi трохi раней адбылiся два вядомыя партыйныя зьезды, якiя добра ўскалыхнулi ўнутранае жыцьцё краiны. У лiтаратуры гэта найперш адчулася ў нечаканым узьлёце сатыры, якой за гады савецкай улады (асаблiва пасьля вядомай расправы над М. Зошчанкам), здавалася, назаўжды выдралi зубы. У газэтах i часопiсах сталi паяўляцца хлёсткiя фэльетоны i мiнiятуры, зьявiлiся новыя iмёны сатырыкаў. З апошнiх мне вельмi падабаўся рана памерлы А. Зьвераў (надпiсы на шпiталi: «Савецкiя хворыя — самыя здаровыя ў сьвеце», «Памятай: перажоўваючы страву, ты памагаеш дзяржаве» ды iнш.). Беларускi «Вожык» неўпрыцям пачаў набываць характар, хаця ягоны крытычны пафас i не ўзьнiмаўся вышэй пасады ўпраўдома. Гэты часопiс надрукаваў штось з маiх фэльетонаў, i галоўны рэдактар Павел Кавалёў запрасiў у Менск для знаёмства. (Тады асабiстае знаёмства з аўтарам было абавязковым, перад тым вывучалася яго мiнулае, сацыяльнае становiшча, партыйнасьць.) Прыехаўшы аднойчы па ганарар, пазнаёмiўся з Паўлам Нiчыпаравiчам, а каб замацаваць знаёмства, пайшлi ў рэстаран. Нашай кампанiяй не пагрэбавалi i iншыя працаўнiкi «Вожыка», i ня толькi сатырыкi. Вынiкам таго супрацоўнiцтва празь нейкi час стала кнiжачка сатырычных апавяданьняў пад характэрным назовам «Ход канём».

Я пiсаў апавяданьнi, штораз мяняючы тэмы — то браўся за вайну, то за маладзёжныя праблемы. Адно «маладзёжнае» апавяданьне паслаў у Менск на фэстывальны конкурс i атрымаў першую прэмiю ў галiне прозы. Такую ж прэмiю ў галiне паэзii атрымаў тады малады пачатковец з Воршы Уладзiмер Караткевiч. Неяк у Менску мы зь iм бегла пазнаёмiлiся, але агульных сяброў у нас не знайшлося, i наступная сустрэча адбылася няхутка. Натуральна, я спрабаваў супрацоўнiчаць з «Чырвонай зьменай», празь якую, кажуць, прайшла ўся маладая беларуская лiтаратура. Але дасланае туды апавяданьне было жорстка раскрытыкавана Iванам Калесьнiкам, якi па нейкай патрэбе прыяжджаў у Горадню, i я зь iм увогуле пагадзiўся. Затое дасланае ў «ЛiМ» апавяданьне на ваенную тэму было прыязна прынята намесьнiкам рэдактара Раманам Сабаленкам, якi сказаў, што гэтую тэму мне варта разьвiваць i паглыбляць. Акрылены гэткай парадай, за кароткi час напiсаў невялiчкую аповесьць «Жураўлiны крык», якая неўзабаве была надрукаваная ў «Маладосьцi» i выйшла ў маiм першым празаiчным зборнiку. Гэты зборнiк прывёз мне ў Горадню загадчык аддзелу выдавецтва Мiкола Татур. Ды яшчэ з гасьцiнцам — бутэлькай армянскага каньяку, якi тады можна было дастаць толькi па блаце. То быў добры знак. Я адчуў сябе амаль шчасьлiвым. А ў рэдакцыi «Гродзенскай праўды» адбылася сумная падзея — раптоўна памёр Мiхась Васiлёк. Хавалi яго прынародна, з Дому-музею Элiзы Ажэшкi. Быў цёплы дажджлiвы дзень, народу сабралася надта шмат. Цяпер, калi ён памёр, аказалася, што гарадзенцы яго дужа любiлi, некаторыя нават плакалi на паховiнах — асаблiва старэйшыя людзi, што памяталi сялянскага паэта з польскiх часоў. Мяне як члена СП перавялi на ягонае месца ў рэдакцыi, i я перасеў з тлумнага сакратарыяту ў зацiшны аддзел культуры. Toe было зручней для творчасьцi, вольнага часу пабольшала.

У той час я захварэў. На апэндыцыт. Але каб тое вызначыць, спатрэбіўся час, а «хуткая» прывезла мяне ў бальніцу позна ўначы. Дзяжурны хірург пад той час ужо «хлопнуў» сваю дозу сьпірытусу і лёг спаць. Рэзаць мяне ўзяўся, як праспаўся, мабыць, час быў упушчаны. Як выпісаўся, пачаліся ўскладненьні. Дактары не маглі даўмецца, думалі, што брушны тыф. Добра, што папыталіся ў старога гарадзенскага лекара Нічыпарука, які адразу паклаў мяне на хірургічны стол і разрэзаў другі раз. Тым і ўратаваў, бо я ўжо не ўставаў.

Як і шмат для каго з нашых чытачоў, для мяне ў той час было дужа важным адкрыцьцё Э. Хэмінгуэя. У друку паявіліся ягоныя творы («Бывай, зброя», «Сьвята, якое заўсёды з табой», аповесьці і апавяданьні), ягоны «Стары і мора». Мне дужа імпанавала ягонае жыцьцялюбства, непадробны рамантызм лепшых старонак ягоных твораў, яго публіцыстыка, выказваньні пра літаратуру і літаратурныя справы. «Нешчасьлівае дзяцінства — лепшая школа для пісьменьніка», — прачытаў я ў ягоным артыкуле, і тое бы вытлумачыла штосьці ў маёй схільнасьці да літаратуры. А ён яшчэ пісаў: «Проза — гэта архітэктура, а не майстэрства дэкаратара» і «Вайна пакідае ў пісьменьніка рану, якая дужа марудна зажывае». Зноў жа і ягоны выкрутлівы літаратурны лёс. Пісаў вялікі раман з жыцьця на моры ў час сусьветнай вайны, ды спатрэбіліся грошы. Тады Хэм вылучыў з раману больш-менш скончаны разьдзел пра рыбака, які злавіў вялікую рыбіну і змагаецца зь ёю. Назваў той урывак «Стары і мора», які нечакана прынёс яму Нобеля. Не раман, ня ўся безумоўна выдатная творчасьць, а толькі невялікі ўрывак.

Не любіў тэатру, кіно… Дужа мкнуўся да натуральнага жыцьця простых людзей, да якіх і сам хацеў бы належаць. Калі б ня стаў пісьменьнікам. На пачатку творчасьці ня ўмеў засвоіць тагачасны літаратурны стыль, пісаў «не стыл ёва», па-свойму, што, аднак, дало падставу ўбачыць у ягонай мове асаблівасьць нейкага запачаткаванага ім хэмінгуэеўскага стылю.

Здавалася, у краiне ажывела ўся лiтаратура наогул, другое дыханьне набывала вайсковая проза. Пасьля «У акопах Сталiнграду»95, «Валакаламскай шашы», дзьвюх аповесьцяў Эм. Казакевiча, адна зь якiх («Двое ў стэпе», яна ж самая лепшая) была разгромлена партыйнай крытыкай, можна было думаць, што тэма вайны вычарпана i не адновiцца. Аж аднавiлася ды зазьзяла яшчэ з большым, чым раней, бляскам, галоўным чынам высiлкамi маладых, аўтараў т. зв. лейтэнанцкай прозы. Сьпярша гэта былi Юры Бондараў зь ягонымi «Батальёнамi», затым Рыгор Бакланаў зь «Пядзьдзю». Увогуле там былi ня Бог ведае якiя адкрыцьцi, але была праўда i боль вайны, ад якiх савецкае грамадзтва амаль адвыкла. (Калi толькi i прывыкала.) Недзе ў гэты час мне давялося прачытаць невялiчкую кнiжку Р.Бакланава96 «На поўдзень ад галоўнага ўдару», якая мяне амаль аблавушыла. Рэч у тым, што аўтар падрабязна i праўдзiва апiсаў там некалькi момантаў зь вядомых мне па ўласным вопыце баёў пад венгерскiм горадам Секешфехерварам, дзе мяне паранiла. Я быў зьдзiўлены, як простая праўда вайны рабiлася высокiм мастацтвам, якiя, аказваецца, магчымасьцi нясе з сабой банальны кавалак жыцьця. (Хаця вайна, канешне, не банальны кавалак…) А прачытаўшы ў «Новом мире» ягоную «Пядзь зямлi», адклаў усё, што на той час пiсаў, i з жарам сеў за «Трэцюю ракету». Скончыць яе за вясну не ўдалося, а на пачатку лета — зноў вайсковыя зборы. Ваенны гарадок пад Наваградкам, заняткi. Зноў — статуты, палiтпадрыхтоўка, артылерыя, якую я пастараўся забыць. Але там усё напомняць. I ўсё ж болей захапляла мая няскончаная аповесьць. Мабыць, нiводную я не пiсаў з такой апантанасьцю, як «Трэцюю ракету», сам ня ведаю, зь якой прычыны. Бывала, як толькi наставала пасьляабедзьдзе i па звыклым распарадку дня вайскоўцы клалiся спаць, я бег у цiхманы куток салдацкай курылкi i пiсаў — алаўком у сшытку. Самапiсак жа тады не было, тэхнiчны прагрэс нашую аргтэхнiку яшчэ не кранаў. Немалой праблемай было перадрукаваць напiсанае. Друкаркi мелiся толькi ва ўстановах, iхнi ўжытак строга кантраляваўся кiраўнiцтвам i КДБ. На выхадныя i сьвяточныя днi машбюро звычайна апячатвалася. Даводзiлася неяк выкручвацца, перадрукоўваць амаль нелегальна. I тут мяне выручала машыністка Станiслава Фадзееўна, а пасьля Iрына Мiхайлаўна, якая прытым стала першым i дужа прыдзiрлiвым крытыкам усяго мной напiсанага. Цяпер я ёй за тое вельмi ўдзячны, хаця тады часам i крыўдзiўся. Часопiс «Маладосьць», зь якiм я ўжо наладзiў сталае супрацоўнiцтва, неўзабаве надрукаваў аповесьць. Галоўны рэдактар Пiмен Панчанка сказаў мне з гэтага поваду трохi ласкавых словаў. Яны, ведама ж, узьнiмалi настрой, дадавалi жаданьня пiсаць i яшчэ. На нейкай нарадзе да мяне падышоў малады навуковец i пачынаючы празаiк Алесь Адамовiч, якi павiншаваў з праўдай вайны, што зьявiлася на старонках i беларускага друку. Я быў удзячны абодвум. У краiне паяўлялася новая лiтаратура з новым бачаньнем сьвету. I, у прыватнасьцi, мiнулай вайны. Галоўнай iдэйна-мастацкай адметнасьцю гэтай лiтаратуры стала прызнаньне наяўнасьцi на вайне ня толькi зьнешняга, так бы мовiць, ворага — нямецкага фашыста, але i кагось унутранага, мала за немца лепшага. Раней гэта быў проста здраднiк, часам трус, дэзэртыр. Цяпер стаў яшчэ i перастрахоў шчык, кар’ерыст, эгаiст. I лепшыя творы гэтага накiрунку паказалi, што ва ўласных шэрагах здаралася барацьба, якая па вастрынi мала ўступала барацьбе на перадавой. У вайсковай прозе ўпершыню паявiўся злачынцаасабiст, недацёпа-палiтрук. Тое было з энтузiязмам успрынята пэўнаю часткай лiтаратурнай крытыкi, хаця і ня ўсёй. Партыйная крытыка пагрозьлiва прыжмурыла вочы. Такога яна трываць не зьбiралася, яна толькi чакала сыгналу. Хрушчоў сваiм рэвiзiянiзмам падкопваў традыцыйны падмурак культуры, замуцiў яе iдэалягiчную стэрыльнасьць. Нават дазволiў Твардоўскаму надрукаваць «Адзiн дзень Iвана Дзянiсавiча», гэтую калядную казачку пра лягернае жыцьцё.

Сьпярша належала прыбраць Хрушчова.

Як яго прыбiралi, цяпер шырока вядома, — то была змова членаў палiтбюро. Але ў палiтбюро абмяркоўвалiся i iншыя спосабы. Кiраўнiк КДБ таго часу Сямiчасны пасьля пiсаў, што распрацоўваўся плян тэракту ў паветры, як Мiкiта Сяргеевiч будзе вяртацца з Эгiпту. Той варыянт ня быў прыняты толькi таму, што маглi загiнуць некалькi дзясяткаў «рабят з КДБ» — ахова Хрушчова. Таму зрабiлi iнакш — цiха i тайна. Руль дзяржаўнага караблю перакладвалi на iншы курс.

Не было яшчэ нiякiх пастаноў на гэты конт, ды людзi, блiзкiя да калiдораў улады, зразумелi, куды трэба iсьцi, i выскачылi, каб не апынуцца ззаду. У Менск на пасаду галоўнага рэдактара «ЛiМу» прыехаў з Маскоўскай ВПШ партыйны журналiст Нiчыпар Пашкевiч. Натуральна, яму карцела праявiць сябе, засьведчыць партыйную хэнць, пераацанiць да яго ацэненае. Штосьцi не задавальняла яго ў апошняй аповесьцi Я. Брыля. Але Брыль ужо быў ляўрэатам Сталiнскай прэмii, зноў жа нядаўна выдаў звонкагалосы нарыс «Сэрца камунiста». Мабыць, на ролю хлопчыка для бiцьця Брыль мала гадзiўся. Затое цалкам гадзiўся малады празаiк з Гораднi Васiль Быкаў. I хутка ў «ЛiМе» паявiўся грамадны, на цэлы разварот артыкул пад красамоў ным назовам «Героi цi ахвяры лёсу?». Пытаньне ў загалоўку стаяла, вядома ж, рытарычнае. Яшчэ не пачаўшы чытаць, можна было зразумець, што аўтар аповесьцяў — ёлупень i недарэка, а ягоныя героi — ахвяры i сьлюнцяi, зь якiх нi ў якiм разе нельга браць прыклад. А калi яны створаны не для прыкладу, дык чаму ж у iх можна навучыцца? Чаму не вiдно адкрытага аўтарскага асуджэньня ягоных пэрсанажаў ды iхнiх учынкаў?