Чтение онлайн

У тых грозных грымотах, якiя раздавалiся з поваду аповесьцi Быкава, Саюз пiсьменьнiкаў доўга не прымаў нiякага ўдзелу, i я ўжо быў пры думцы, што ягонае кiраўнiцтва на маiм баку. Ды дзе там! Аказалася, што на партсходах таксама iшло бурнае асуджэньне, некаторыя камунiсты патрабавалi прыняць меры. Асаблiва абураўся Iван Новiкаў, зь якiм мы разам ваявалi ў Венгрыi. Другi Iван, якi пры сустрэчы ветлiва i дабражадана вiтаўся, у сваiх лекцыях ва ўнiвэрсытэце падвяргаў жорсткай крытыцы адступнiка ад сацрэалiзму. Толькi маладзейшыя былi абураныя тым, што вакол мяне адбывалася. Сустрэты мной у Менску малады, але паважаны крытык Вiктар Каваленка моцна пацiснуў руку i сказаў, што хлопцы з Акадэмii [навук] — на маiм баку. I ня толькi з Акадэмii. Алесь Адамовiч, якi тады быў звольнены з Маскоўскага ўнiвэрсытэту за адмову падпiсаць прафэсарскi лiст супраць Сiняўскага i Данiэля, ня раз тэлефанаваў зь Менску, каб я трымаўся i не ўпаў у паняверку. Праўда, сам ён тады ўжо абаранiў доктарскую дысэртацыю, здаецца, у Кiеве з дапамогай масьцiтага Леанiда Навiчэнкi. Той жа Навiчэнка аднойчы выпадкам завiтаў у Горадню, каб сустрэцца са мной i падтрымаць. Шкада, мяне не аказалася дома. Затое iншыя ўкраiнскiя пiсьменьнiкi, у тым лiку i мае нядаўнiя сябры, гатовыя былi наладзiць мне байкот. Пры сустрэчы на маскоўскiм пленуме Алесь Ганчар папытаўся, хто даў гэткае iмя прахвосту-сьмершаўцу Сахно? Я сказаў, што аўтар. Тады ён абурыўся: «А мы чулi, што тое зрабiў нейкi жыдок з „Нового мира“. Ад цябе таго не чакалi…». Празь нямала гадоў, як у Кiеве абмяркоўвалася магчымасьць друку гэтай аповесьцi на ўкраiнскай мове, той жа Ганчар сказаў: толькi цераз мой труп! I я думаў: няўжо тут уся справа ў хай сабе i адыёзным прозьвiшчы? А можа, яшчэ ў чым, болей глыбiнным, пра што, аднак, не гавораць? Саромеюцца цi што? Дзякуючы, аднак, прынцыповай пазыцыi маiх сяброў, славутых украiнскiх пiсьменьнiкаў У. Яварыўскага, Д. Паўлычкi, I. Драча аповесьць выйшла на ўкраiнскай мове ў перакладзе нашай мiлай Танi Кабржыцкай.

Неўзабаве пасьля прыезду да нас Найдзена Вылчава прыехаў другі Вылчаў — Георгi, навуковец, унiвэрсытэцкi выкладчык. Ён аказаўся дужа кампанейскiм чалавекам, няблага гаварыў па-расейску. Рыгор Барадулiн узяў яго i яшчэ мастака Барыса Заборава ў Вушачу, на госьцi да мацi. Я наведаў iх па дарозе з дому ў Менск. Бацькоўская хата Рыгора хавалася ў засенi пасаджанага бацькам вяза, ззаду за ёй быў садок. А на ганку стаяла мiлая кабета Акулiна Iванаўна — Грышкава мацi, тыповая ўшацкая аўдавелая з вайны гаротнiца, у якой адзiная ўцеха ў жыцьцi — сынок. Генiяльны нацыянальны паэт, што для мацi, аднак, мала значыла. Для мацi значыла ўсё толькi тое, што ён — сынок. I жыла яна тым вялiзным пад неба пачуцьцём, вышэй ад якога не бывае нiчога. Памятаю, там цi, можа, пазьней я паспрачаўся з Барысам Заборавым, якi ў адрозьненьне ад некаторых з нас ня дужа надаваў хвалы калегу Мiхасю Савiцкаму, што тады шпарка i ўпэўнена ўзыходзiў на беларускi мастакоўскi алiмп. Час, аднак, паказаў, што Забораў меў рацыю, а я памыляўся — на вялiкi мой жаль.

У Горадню зь Менску прыехаў Васiль Буран, якi рыхтаваў да абароны кандыдацкую дысэртацыю па творчасьцi Быкава. Дысэртацыю не прымалi, бо там давалiся ня тыя ацэнкi некаторым момантам маёй творчасьцi. Васiль бiўся над ёй колькi месяцаў i ўсё марна. Я сказаў яму: «Напiшы ты, што iм патрэбна». Але Васiль, якi аказаўся слаўным украiнскiм хлопцам, маiм аднагодкам, упарцiўся. Дык мы разам сядзелi вечар, i я памагаў яму рабiць фармулёўкi ўласных творчых хiбаў. Здаецца, тое памагло, дысэртацыю прынялi.

Так сталася, што маімі літаратурнымі сябрамі ў Менску сталі маладзейшыя пісьменьнікі, народзінаў 30-х гадоў. Сяброў зь ліку аднагодкаў (апроч хіба Алеся Адамовіча, маладзейшага за мяне на 3 гады) амаль не было нікога. Увогуле тое зразумела. Маё пакаленьне ці ня спрэс засталося на вайне, а тыя нешматлікія зь яго, што ўцалелі, занадта навучыліся на вайне і пасьля. «Філялягічнае ж пакаленьне» пісьменьнікаў, мабыць, яшчэ ня страціла сваіх маладых памкненьняў да праўды і справядлівасьці і часам, можа нават міжволі, канфліктна рэагавала на нэгатыўныя праявы літаратурнага жыцьця.

Напярэдаднi чарговага зьезду Саюзу пiсьменьнiкаў Беларусi Генадзь Бураўкiн i Анатоль Вярцiнскi арганiзавалi збор подпiсаў пад лiстом у абарону Быкава. Як пасьля яны пра тое апавядалi, цiкава было паназiраць за рэакцыяй шмат якiх пiсьменьнiкаў на прапанову падпiсаць лiст. Некаторыя адразу адмовiлiся, iншыя абяцалi падумаць (г. зн. параiцца з кiмсь). Бальшыня, аднак, не раздумваючы, падпiсала лiст, i мяне ўсьцешыла, што сярод iх нямала старых, вельмi шаноўных пiсьменьнiкаў: Мiхась Лынькоў, Iван Мележ, Янка Брыль, Аркадзь Куляшоў. (Дарэчы, Аркадзь Куляшоў, якi быў у даўняй дружбе з Твардоўскiм, адзiн зь першых павiншаваў мяне з надрукаваньнем у «Новом мире».) Але нi Шамякiн, нi Броўка, нi Танк лiста не падпiсалi. Ведама, той лiст мала чым дапамог апальнаму аўтару (ды i ня мог памагчы), але вэрхалу нарабiў нямала. Тое, што вакол яго адбывалася, дало зразумець партыйнаму кiраўнiцтву, што ў надта апекаваным калектыве пiсьменьнiкаў няма былога сцэмэнтаванага адзiнства. Што пiсьменьнiкi, як нi дзiўна i не зважаючы на шматгадовы ўцiск i рэпрэсii, здольныя да пратэсту. Лiст, зразумела, ня быў нiдзе надрукаваны, а арганiзатараў яго ня раз выклiкалi на допыты i разьбiральнiцтвы у розныя iнстанцыi (у тым лiку i ў КДБ). Але справа была зробленая, пiсьменьнiкi ўпершыню засьведчылi, што могуць не падпарадкавацца грознай партыйнай волi. Toe ўжо было небясьпекай, якая дайшла да Масквы i якую належала прадухiлiць.

Зусiм нечакана ў Гораднi паявiўся мой перакладчык Мiхась Гарбачоў. Ранкам проста зь цягнiку ён прыбег да мяне на Алега Кашавога, сказаў, што прыехаў iнкогнiта, бо мае дужа пiльную справу. Праз публiкацыю маёй аповесьцi, да якой i ён прычынiўся, у ЦК КПСС падняўся вялiкi скандал, рыхтуецца закрытая пастанова на гэты конт, якая чорт ведае што можа нарабiць. Таму трэба папярэдзiць — прызнаць крытыку i павiнiцца. Найлепш таемна, у выглядзе асабiстага лiста ў ЦК. Я, натуральна, не пагадзiўся, Мiхась пачаў нацiскаць. Мы ўсчалi спрачацца, сварыцца i, вядома, пiць. Спрачалiся i пiлi цi ня суткi запар, але да згоды так i не прыйшлi. Сказана было шмат усялякай п’янай лухты, але нямала i прынцыповага, што неадольнай мяжой разьдзялiла мяне з маiм перакладчыкам. У канцы ён сказаў: што ж, аповесьць, канешне, цяпер ня выдадуць, будзе ляжаць, бы запасны капiтал у сэйфе. Можа, калiнебудзь… Апроч шмат чаго iншага, яму як перакладчыку, канешне, было шкада ўласнае працы, якая прападала марна, i ён спадзяваўся на калi-небудзь. На жаль, ягоныя спадзяванкi ня спраўдзiлiся, Гарбачоў памёр, так i не дачакаўшыся выданьня адыёзнага твору.

Правёўшы Гарбачова на маскоўскi цягнiк, я засеў за прамову. Нячаста я выступаў на пiсьменьнiцкiх зборышчах такога роду, але тут рашыўся. (Пасьля некаторыя з маiх дужа iнфармаваных апанэнтаў абсалютна дарэмна звальвалi гэта на невiнаватага ў тым Гарбачова.) Ды й Алесь Адамовiч сказаў па тэлефоне: прамаўчаць ты ня маеш права, асаблiва калi за цябе могуць пацярпець iншыя. За дзень я накiдаў выступ з маiмi поглядамi i маiмi нязгодамi.

Прыехаўшы ў Менск, даў прачытаць тое некаторым маскоўскiм гасьцям — Аскоцкаму i Лазараву, яны не пярэчылi. Хiба толькi Лазараў, якi крыху ведаў маю ня надта спрактыкаваную манеру выступаць, сказаў: не затараплiвай. Тое было правiльна: я стараўся прачытаць напiсанае як мага хутчэй, i тое выглядала кепска. Чытаў у вялiкiм нэрвовым напружаньнi, пры абсалютнай цiшынi ў залi, а як скончыў, заля нечакана грымнула воплескамi. Некаторыя ў заднiх шэрагах нават усталi. Начальства ў прэзыдыуме, вядома, сядзела з каменнымi тварамi. Але начальства ведала тое, чаго ня ведалi iншыя — недарма яно рыхтавала зьезд доўга i старанна. Пасьля перапынку адразу выступiў Алесь Савiцкi, якi незадоўга перад тым прыехаў з асьпiрантуры Лiтаратурнага iнстытуту i таксама пачынаў кар’еру. Цьвярдым, разьмераным голасам пераконанага артадокса ён умомант прыгвазьдзiў да ганебнага слупа рэнэгата i антысаветчыка Быкава за яго паклёп на Савецкую армiю i яе авангард — партыю камунiстых. Савiцкаму таксама апладзiравалi, а я там жа ў залi напiсаў яму запіску: «Далёка пойдзеш, Алесь!». I бы ў ваду глядзеў. Не мiнула i месяца, як мой зямляк i аднагодак апынуўся на хлебнай i ганаровай пасадзе ў ЦК КПБ. Праўду казалi: «Галоўная iсьцiна веку: сябра зьеў — сам таўсцейшым стаў».

Ворагаў той прамовай я, вядома, набыў нямала (усё кiраўнiцтва, якое пасьля доўга пазьбягала са мной вiтацца), але паболела i сяброў. На сустрэчах i ў рэстаранным застольлi вельмi прыязна аднесьлiся да таго факту Рыгор Бярозкiн i яго маладзейшыя таварышы — Валя Тарас, Навум Кiсьлiк, Хведар Яфiмаў. Зь iмi ж часьцяком быў i няп’ючы Алесь Адамовiч, тым ня менш цi ня самы актыўны iнiцыятар застольных сустрэч. Пакуль мы хмялелi, ён разумна i зьмястоўна гаварыў пра татальны ўцiск лiтаратуры i нязломнасьць асабiстай волi. У абставiнах звыклай несвабоды тое было няпроста. Але неабходна. Iнакш справа лiтаратуры ператваралася ў банальную палiцэйскую справу сыску i пакараньня. Я казаў, што тое вельмi важна было б давесьцi нашаму кiраўнiцтву СП, на што Адамовiч толькi iранiчна хмыкаў — яны тое ведаюць лепей за нас. Бо ў тым непасрэдна ўдзельнiчаюць. Што ж, як заўжды, Саша меў рацыю, бо ўжо быў навучаны скандальнай гiсторыяй у Маскоўскiм унiвэрсытэце.

Тэкст майго выступу на зьезьдзе трапiў у Маскву, адтуль на Захад. Радыё «Свабода» передало яго ў эфiр. А неўзабаве я атрымаў з Бэрлiну цудоўна выдадзеную кнiжку «Мёртвым не балiць» на нямецкай мове. Дырэктар заходнебэрлiнскага выдавецтва «Propileen» пытаўся, якiм чынам ён можа заплацiць мне ганарар. Мы з Аляксеем Карпюком доўга раiлiся над адказам i вырашылi пакiнуць гэтае пытаньне нявырашаным. Iнакш не абярэшся бяды. I, мабыць, зрабiлi правiльна, бо ўсе замежныя ганарары тады iшлi праз адмысловую дзяржаўную структуру, абыходзiць якую было небясьпечна. Яшчэ нядаўна паведамлялася пра суд над нашчадкамi Барыса Пастарнака — быццам бы за парушэньне правiлаў валютных апэрацыяў.

Неўзабаве пасьля зьезду я атрымаў першы лiст ад Твардоўскага. Пасьля ён прысылаў мне нямала лiстоў i паштовак, але той самы першы стаўся для мяне самым важным ва ўсiх адносiнах. Аляксандр Трыфанавiч найперш абгрунтаваў уласную пазыцыю ў дачыненьнi да сучаснай лiтаратуры i засьведчыў пэўную прыхiльнасьць да майго выступу на зьезьдзе. Яму спадабалася, што я не апраўдваўся там, не вiнiўся, а хутчэй — наступаў i абвiнавачваў. Пахвальнае слова рэдактара i мэтра расейскай лiтаратуры было для мяне важней за ўсе пагрозьлiвыя напады ўсiх «лiтаратураведаў у штацкiм». Я адчуў сябе яшчэ болей упэўнена, калi аднойчы пад восень атрымаў тэлеграму зь Ялты ад славутага аўтара «Акопаў Сталiнграду» i таксама ўжо бiтага крытыкай (за падарожныя нататкi з Захаду) Вiктара Някрасава. «П’ём за ваша здароўе, жадаем новых кнiг праўды пра нашу вялiкую вайну», — значылася ў тэлеграме…

У выніку буйнай кампаніі дыскрэдытацыі твору Быкава аўтар пачаў атрымліваць шмат лістоў ад яго чытачоў. Пісалі зь Беларусі, з Масквы, зь Пецярбургу і нават зь Сібіры і Далёкага Ўсходу. Аўтары былі самыя розныя — ад ветэранаў былой вайны да моладзі і студэнтаў. Значная бальшыня пісьмаў была ў падтрымку пазыцыі аўтара, падзяка за праўду вайны. Тады ж празь лісты я пазнаёміўся зь некаторымі пісьменьнікамі, што былі, так бы мовіць, «укушаныя вайной», інваліды, якія самі пісалі пра яе. Гэта быў выдатны рускі пісьменьнік У. Тэндракоў, а таксама С. Круцілін, В. Ганчароў, [нечытэльная ўстаўка], Д. Гусараў зь Петразаводзку. Яны дзякавалі мне і пісьмова ціснулі руку. Тады і пасьля такіх лістоў у мяне набраўся не адзін чамадан. Частку іх пазьней я спаліў на дачы, як пабачыў, што іх могуць украсьці, бо дужа цікавяцца пэўныя людзі. Але ўжо тады заўважыў, што ўсе лісты былі пэрлюстраваныя, што ня надта і ўтойвалася пэрлюстратарам і. Вядома, што папера савецкіх купэртаў была благая, і сьляды гарачага адпарваньня на другім баку былі відавочныя. Пры тым некаторыя з лістоў пэрлюстраваліся па некалькі разоў, у розных інстанцыях. Асабліва пашкуматаным і выглядалі лісты да бацькоў, у вёску. Падобна, іх адпарвал і ў Гародні, дзе я іх апускаў у скрынку, затым у Менску і, вядома ж, па месцы адрасата — усім трэба было ведаць, што піша Быкаў. Але я даўно ўжо не пісаў нічога падазронага, тым болей бацькам. Як, дарэчы, і яны мне, чые лісты былі ня лепшыя з выгляду. Калі трапляла якая бандэроль — кніга ці рукапіс, дык яна была бязьлітасна пашкуматаная (бы яе грыз сабака) і мела чорны паштовы штэмпель: «Поступила в поврежденном виде».