Чтение онлайн

Бацька спытаўся пра мае пляны — як далей? Сказаў, што хачу дэмабiлiзавацца i прыехаць дахаты, у Беларусь, А ён кажа: цi трэба? Усё ж там, у войску, хоць трудна, ды кормяць. А тут даямо бульбачку i — голад. Як да вайны. Цяпер на сваёй палосцы не пасееш — ня тое, што ў вайну. Ужо зааралi i межы…

Ехаў назад у Мiкалаеў з балючым адчуваньнем расчараваньня, вострым усьведамленьнем таго, што на радзiме не знайшоў гаючага заспакаеньня душы, да якога iмкнуўся ў свае 22 гады. Няўтульным здаваўся навакольны сьвет — непрыдатны для шчасьця ў вайну, малапрыдатны i ў мiры. Зусiм ня гэткiм ён бачыўся ў дзень, калi скончылася вайна. Мiр дужа хутка ткнуў мяне пысай у сьмярдзючую калдобiну жыцьця. Як было зь яе выбрацца?

Адчуваньне пагаршалася яшчэ i тым, што там, у Мiкалаеве, была ў мяне дзяўчына, зь якой я меў жаданьне пабрацца. Там яна мела кватэру, радню, усе працавалi на суднабудаўнiчым заводзе, казалi, што, дэмабiлiзаваўшыся, i я мог бы ўладкавацца ля iх. Але менавiта таго я i не хацеў, бо хацеў дамоў, на Беларусь. Ды, як паглядзеў, — куды б я яе ўзяў на Беларусi? I намер мой пакрысе ачах, нiбы прысак у затухлым вогнiшчы.

Апанураны i зьбянтэжаны вярнуўся ў Мiкалаеў.

Вясной, якраз перад Першым маем, прыйшоў загад на маё звальненьне ў запас. Гэта ў той час, калi я ўжо трохi зьмiрыўся са сваiм вайсковым лёсам, падумаў, што прыйдзецца служыць. Тады i далей усе зьмены майго жыцьця адбывалiся ў час, якi меней за ўсё быў для таго прыдатны. Усё празь нечаканасьць, раптоўна i неспадзявана. Найперш паўстала пытаньне: куды ехаць? Канешне, у Беларусь, тут не было сумневу, але куды канкрэтна? Да бацькоў у калгас патыкацца ня мела сэнсу, але куды яшчэ? Дзе знайсьцi прытулак, хаця б на першым часе?

Паехаў у Менск. Раней у сталiцы ня быў, i тое, што там убачыў, зьбянтэжыла. Горад ляжаў у руiнах. На нейкай вулiцы знайшоў Саюз мастакоў, старшынёй якога тады быў Ахрэмчык. Мне далi магчымасьць яму патэлефанаваць. Расказаў, хто я, па што прыехаў. Ён кажа, што пакуль нiякай вучобы няма, вучылiшча не працуе, дзе яно будзе — у Вiцебску цi Менску, — яшчэ ўрадам ня вызначана. Жыць тут цяжка. Вам, кажа, няма рацыi тут заставацца. У некаторых абласьцях ёсьць аддзяленьнi мастацкага фонду i неблагiя калектывы мастакоў. Напрыклад, у Бярэсьцi цi Гораднi. Раю паехаць туды, там будзе праца, i пражыць там лягчэй, чым у Менску. А пасьля, можа, адчынiцца i мастацкае вучылiшча. Падумаў я, што, вiдаць, так i трэба зрабiць. Якраз на Дзень перамогi цягнiком цераз Баранавiчы паехаў у Горадна — горад, дзе ў мяне не было нiводнай знаёмай душы. I якi гэтак грунтоўна i на шмат год прычынiўся да майго чалавечага лёсу.

Зь першага пагляду горад мне спадабаўся, не такi ўжо i пабураны (хоць у цэнтры i траплялiся руiны некаторых будынкаў), але ў iм адчувалася пэўная «заходнасьць», рысы сярэднявечча — у старых будынках, касьцёлах, нават у брукоўцы вулiц. Зноў жа — два замкi i Нёман. Дужа гэта мiла здалося майму сэрцу, зьнябытаму на чужыне. Паўдня хадзiў па вулiцах, прыглядаўся, але куды зайсьцi не наважыў ся. Першую гарадзенскую ноч правёў на вакзале. Ранкам пайшоў шукаць майстэрню мастацкага фонду.

Майстэрня была якраз у цэнтры на вулiцы Клары Цэткiн — маленькi пакойчык у старым доме. За адзiным сталом сядзеў лысаваты чалавек у сьветлым гарнiтуры з ордэнам Чырвонага сьцягу на грудзях. То быў старшыня гарадзенскiх мастакоў Вiктар Марозаў, нядаўнi камандзiр супрацьтанкавай батарэi, якi, дэмабiлiзаваўшыся, застаўся ў Гораднi. Тут жа знаходзiўся стары мастак Дзежка, якога даймала хвароба Паркiнсона. Пасьля падышлi сiвавалосы вальяжны Iгар Васiльевiч Сямёнаў, чарнявы Ваня Пупiкоў, таксама былы артылерыст, яшчэ нехта. Выхаванец Варшаў скай акадэмii мастацтваў Аляксандр Кох звадзiў мяне на сваю кватэру, дзе я пакiнуў чамаданчык, а ягоная гаспадыня, мiлая гарадзенская полька, пачаставала мяне квартай малака з лустай хлеба. Мы хутка з усiмi паразумелiся, а каб замацаваць нашу шчасьлiвую сустрэчу, увечары пайшлi ў рэстаран, якi, вядома ж, называўся тут «Нёман».

Грошай у мяне было няшмат (выходное пособие), а пасьля рэстарану амаль не засталося нiчога. Затое я набыў сяброў, якiя мяне ўладкавалi за Нёманам на кватэру да сардэчнай Мар’i Iванаўны, што надоўга стала бы маёй другой мацi. Так, людзi i мастакi тут былi цудоўныя. Некаторыя зь iх (Марозаў, Сямёнаў, Парахня) былi вiртуозамi афармляльнае справы, прыгожа, з адмысловым густам пiсалi шрыфты. А ў той нашай справе галоўным былi менавiта шрыфты. Я, вядома, так ня ўмеў, таму глядзеў i вучыся. Але рэч у тым, што глядзець i вучыцца асаблiва не выпадала — было мала працы. Жывапiсных заказаў не было зусiм, i мастакi дужа мэнчылiся з тае прычыны. Ды iхнiя перажыванкi звычайна доўга не трывалi, ад таго быў звыклы мужчынскi сродак. Здабыць грошы на хлеб было цяжка, а то i немагчыма, затое на гарэлку здабывалi заўжды. Тут таксама былi пэўныя вiртуозы, i найлепшы сярод iх Вiктар Марозаў. Рэдка якi дзень абыходзiўся бяз выпiўкi — то, вядома ж, быў наш чорны дзень. Але надвячоркам усё ж нешта надорвалася, i я позьненька вяртаўся на сваю кватэру ў Занёманьнi. Toe для маёй Мар’i Iванаўны не было навiной, за шмат год гэта гаротная жанчына была ўжо добра загартаваная яе мужам, таксама дэмабiлiзаваным вайскоўцам. Горш, што кватарант паводзiў сябе ня надта этычна — за некалькi месяцаў не плацiў за кватэру. Адно абяцаў, ды ня меў чым. Увесь той год я прабыў у майстэрнi, разам зь iншымi перабiваўся выпадковымi заказамi. Аднойчы разам з Андрэем Засьпiцкiм, скульптарам i будучым ляўрэатам, ладзiлi вiтрыну кiнатэатра, увосень афармлялi ярмарку на Скiдэльскiм рынку. То быў мой апошнi заробак, якога, аднак, хапiла толькi на тое, каб пасядзець у рэстаране i заплацiць за кватэру. А ў пiтве я ўжо так напрактыкаваўся, што мог выпiць паўлiтра за раз. Сябры лiчылi, што тое нармальна, што я нарэшце дасяг агульнае нормы. Для мяне тое было ўсё ж цяжкавата, i я пачаў думаць, што рабiць далей. Тое, што трэба нешта рабiць, было пэўнасьцю. Толькi што? Што я ўмеў? Вучыцца? Але дзе i як? Нiякiх дакумэнтаў аб адукацыi ў мяне не было — усё праглынула вайна, апошняе засталося ў палявой сумцы на засьнежаным полi пад Севярынкай. Напiсаў у Саратаў, каб выслалi хоць бы якую копiю. Адказалi, што ўсе архiвы за ваенны час адпраўлены ў Бугуруслан. Напiсаў туды — атрымаў адказ, што з Саратаўскага ваеннага вучылiшча нiякiх дакумэнтаў не атрымлiвалi. Зьезьдзiў пасьля дамоў — у Кублiчах нi школы, нi знаёмых настаўнiкаў нiкога не было.

У Гораднi якраз непадалёк ад нашай майстэрнi была рэдакцыя абласной газэты «Гродзенская праўда». Часам у пiўнушцы на рагу дзьвюх вулiцаў мы сустракалiся зь некаторымi яе газэтчыкамi. Тады ў рэдакцыi працаваў бухгалтарам стары (год пад 70) палкоўнiк былой царскай армii, ён таксама заходзiў туды — выпiць з палучкi пiва. Калi-нiкалi мы размаўлялi, той распавядаў шмат цiкавага з свае царскай службы. Аднойчы ў хвiлiну п’янаватай добрасьцi ён i сказаў мне, што ня шкодзiла б падумаць пра сваю будучыню, i тым зачапiў нейкiя чульлiвыя струны ў маёй душы. Вы ведаеце беларускую мову, сказаў ён, а ў нас частку тыражу пачынаюць выпускаць па-беларуску. Зайдзiце ў сакратарыят, можа, будзе патрэба. Дзён праз колькi я сапраўды зайшоў у сакратарыят, дзе мяне спаткала Ганна Iльлiнiчна Цыпiна, старая газэтчыца, прапанавала напiсаць заяву па-беларуску. I, як мне здалося, паколькi не знайшла ў ёй занадта памылак, прыняла мяне на працу карэктарам беларускага выданьня. Трохi папрацаваўшы ў карэктарскай, перайшоў у сакратарыят. Пачыналася новая старонка маёй бiяграфii. Здавалася мне, што я выходзiў на нейкую прамую, але толькi здавалася. Наперадзе яшчэ былi выкруты лёсу, пякельныя рэцыдывы ўсё той жа ваеншчыны, якая ўпарта не хацела выпушчаць мяне з сваiх жалезных абдымкаў.

А пакуль у рэдакцыi было спакойна, мне падабалася. Працавалi тут амаль усе прыезджыя цi дэмабiлiзаваныя i хадзiлi спрэс у вайсковым — шынялях, гiмнасьцёрках, ботах. Загадчыкамi адзьдзелаў былi пераважна былыя палiтработнiкi-вайскоўцы, хiба за выключэньнем аддзела сельскай гаспадаркi, якiм камандаваў нядаўнi камбрыг Войска Польскага маёр Пётра Барэйка. Камандаваў, як i на вайне — энэргiчна i напорыста, асаблiва падчас суцэльнай калектывiзацыi Заходняй Беларусi. Натуральна, што з такiмi кадрамi карэктарам i стылiстам працы хапала, i наш рэвiзiйны карэктар Мiкола Аўчароў бясконца канфлiктаваў з усiмi, адстойваючы «сьвяшчэнныя» нормы расейскай граматыкi. Гэта быў увогуле адукаваны i пiсьменны чалавек, але наскрозь нешчасьлiвы. На пачатку вайны трапiў у палон, перажыў шмат гора-бяды, а як выбавiўся на волю пасьля перамогi, на радасьцi выпiў «не таго» сьпiрту i ледзьве не асьлепнуў. Да таго ж выявiлася, што яго даваенная жонка ня стала чакаць зьнiклага ў палоне мужа i выйшла замуж за палкоўнiка-чэкiста, а на прад’яўлены ёй здымак Аўчарова сказала, што гэта ня ён. Увесь час, колькi я ведаў Аўчарова, ён даказваў с ь м е р ш у, што ён — гэта ён, што жонка памыляецца. Атабарыўшыся ў Гораднi, ён разам з сваёй новай жонкай збудавалi нейкую будку з друзу i бiтай цэглы i жылi ў паўразбураным квартале былога пры немцах яўрэйскага гета.

Маiм калегам па сакратарыяце быў Георгi Цьвятнiцкi, чалавек трохi старэйшага за мой веку, сталы жыхар Гораднi, вельмi дасьведчаны, выхаваны на старой расейска-польскай культуры. Ня маючы вялiкай адукацыi, ён ведаў некалькi моваў i наогул ведаў усё. Калi ў каго ўзьнiкала якое пытаньне (апроч, вядома, марксызму-ленiнiзму), на якое не было адказу ў БСЭ, зьвярталiся да Георгiя Аляксеевiча, той, падумаўшы, адказваў. Апроч таго, ён, можа, адзiны ў тагачаснай рэдакцыi дасканала разьбiраўся ў палiграфii, рабiў вёрстку палос, разьметку шрыфтоў i ў гэтым сэнсе быў чалавек незаменны.

Большую частку майго рабочага часу адбiраў пераклад на беларускую мову расейскiх матар’ялаў, перададзеных па тэлетайпе агенцтвам БелТА. Усе яны былi не малыя памерам — розныя пастановы, прамовы, канешне, з адзнакай «тэрмiнова ў нумар», i мне даводзiлася iх дыктаваць Станiславе Фадзееўне — цi не адзiнай у рэдакцыi машынiстцы, што ведала беларускую мову. Часам пiсаў што-небудзь з драбноты па разьдзелу iнфармацыi. Тады ж у выхадны накрэмзаў першае апавяданьне пра апошнi дзень вайны. Намесьнiк рэдактара А. Салаўёў прачытаў i сказаў: очань значыцельна! Скупая яго пахвала дала веру ў нейкiя ўласныя здольнасьцi. Але наступнае апавяданьне напiсаў ня хутка. Прычынай таму зьявiлася немалаважная акалiчнасьць. У тыя гады, як заўжды на пачатку лета, пачыналiся вайсковыя зборы запасьнiкоў, i я атрымаў позву. Пайшоў да намесьнiка рэдактара — што рабiць? Той кажа: дамо паперку, iдзi да ваенкама, прасi, каб вызвалiлi. Пайшоў да ваенкама, аддаў паперку. Той незадаволена бурчыць: «Усе прыходзяць, суюць паперкi — свабадзiць. А каго я пашлю? Мне 140 чалавек трэба набраць, што — сам за вас пайду?». I сядзiць з паперкай i ручкай, вагаецца, што напiсаць? Я адчуваю, што вырашаецца мой лёс, i кажу: «Калi ня вызвалiце, дык рэдактар сказаў, будзе званiць у абкам». (Вось гэтага ня трэба было казаць, але зробленага ня вернеш.) Палкоўнiк кiдае ручку, паперку i крычыць: «Што — у абкам? Пляваць мне на ваш абкам, у мяне во — загад мiнiстра абароны, я яго выконваю. Усё! Iдзi. Пайдзёш на зборы!»

Гэтыя некалькi неабдуманых словаў вызначылi сутнасьць майго жыцьця на шэраг наступных год.

Назаўтра пайшоў на зборы — палатачны лягер у лесе непадалёк ад вёскi Грандзiчы, на беразе Нёмана. Тыя зборы адабралi ў мяне тры летнiя месяцы. Звычайныя вайсковыя парадкi, заняткi па артылерыi: падрыхтоўка дадзеных, артстралковая… На пачатку восенi — экзамэны, якiя «шэньцiла» мне здаць на пяцёркi. Прыйшоў у рэдакцыю, атрымаў водпуск. Аднойчы сустракаю на вулiцы знаёмага афiцэра, якi камандаваў намi на зборах, той пытаецца: «Ну што, Быкаў, гуляеш?» — Гуляю, кажу. — «Павестку яшчэ не атрымаў?» — Якую павестку? — «Хутка атрымаеш». Сказаў i пайшоў. I праўда, празь дзень выклiкаюць у ваенкамат — расьпiшыцеся. Выпiска з загаду мiнiстра абароны аб залiчэньнi лейтэнанта Быкава В. У. у кадры СА. Праз тры днi яўка ў часьць. Ну, што рабiць? Пайшоў да адказнага рэдактара, той моўчкi разьвёў рукамi. Давялося зьбiраць «кружку, ложку, кацялок». На гэты раз паехаў далей — у Слонiм. У сьвеце пачыналася шырокамаштабная халодная вайна з пэрспэктывай перарасьцi ў гарачую, спатрэбiлася болей войска. Слонiмская брыгада разгортвалася ў дывiзiю, без артылерыста лейтэнанта Быкава абысьцiся было немагчыма.

Армiю знайшоў амаль той самай, якою пакiнуў два гады таму. Усё тое ж бязладзьдзе, нагнятаньне небясьпекi з Захаду, нястача ўсяго матэрыяльнага — ад транспарту да шынял ёў. (Да паловы зiмы хадзiў у ватоўцы з прышытымi афiцэрскiмi пагонамi на плячох.) I незвычайны нават у гады вайны рэжым сакрэтнасьцi. Усе статуты, iнструкцыi, загады былi засакрэчаныя. Калi для заняткаў патрэбна было якое настаўленьне (а яно патрэбна было кожны дзень), трэба было ўранку атрымаць яго пад расьпiску ў сакрэтнай часьцi, а ўвечары здаць. Узьнiкала шмат блытанiны, i некалькi афiцэраў пагарэлi на тым. Адзiн наш камбат, каб кожны раз ня бегаць у штаб па статут, што-нiшто выпiсаў зь яго ў свой блакноцiк, якi затым згубiў на занятках у полi. Праўда, блакноцiк ня быў зарэгiстраваны, i камбат асаблiва не турбаваўся. Але ж трэба так здарыцца, што яго знайшоў на ўзьлеску калгасьнiк i зрабiў, як ён думаў, добрую справу — у кiрмашовы дзень адвёз блакноцiк у Слонiм. Там вельмi хутка вызначылi, каму ён належыць, i празь якi месяц з камбата зьнялi пагоны.