Чтение онлайн

Праўда, былi i iншыя стаўленьнi да тых твораў, як i да артыкулу таксама. Некаторыя зь пiсьменьнiкаў лiчылi, што крытыка ўвогуле правiльная (браць прыклад няма з каго), але ня трэба было i бiць аўтара, як бы абухом па галаве. Тым болей гэткаму крытыку, такога грамаднага аўтарытэту i пры такой высокай пасадзе. Каб хто з маладзейшых, тое было б абгрунтавана. Алесь Адамовiч сказаў пры сустрэчы: «Ты правiльна напiсаў. Трэба было яшчэ зьлей. I нi ў якiм разе не саступай». Прыехаўшы ў Горадню, як заўжды годна i аргумэнтавана сказаў мне добрыя словы Зьмiтрок Бугаёў, а таксама гродзенскi выкладчык Аляксей Пяткевiч. Таго мне было даволi.

Апошнiм часам ў Гораднi сабралася невялiкая грамадка пiсьменьнiкаў, членаў СП Беларусi, i Гродзенскi абкам разам зь пiсьменьнiцкiм кiраўнiцтвам зь Менску рашылi стварыць абласное аддзяленьне. Вядома ж, каб зручней было кiраваць, уплываць, каардынаваць i г.д. Нас усiх паклiкалi ў абкам, i сакратаром сьпярша прапанавалi быць мне. Але я адмовiўся на карысьць Аляксея Карпюка, якi з належнай хэнцю ўзяўся арганiзоўваць адзьдзяленьне. Першым чынам ён адваяваў для офiсу зальчык у Доме Ажэшкi, абсталяваў яго мэбляй. Пасьля пачаў клапацiцца, каб пiсьменьнiкаў прымацавалi да спэцпалiклiнiкi. Тое нам дужа спадабалася, i мы ўсяляк падтрымлiвалi Карпюка. А той, набыўшы адпаведны статус, пачаў забiраць вышэй, умешвацца ў жыцьцё гораду, часта па розных справах хадзiў да начальства ў абкам.

Мiж тым чуткi пра маю аповесьць i пра тое, што адбывалася вакол яе, дайшлi да Масквы. Кансультант СП СССР па беларускай лiтаратуры, перакладчык Мiхаiл Гарбачоў прыслаў мне лiст, дзе выказаў намер перакласьцi «Трэцюю ракету» на расейскую мову i запрашаў аўтара на госьцi. Я паехаў. Мiша Гарбачоў аказаўся мiлым чалавекам, франтавiком, родам ён быў з Сенна. Мы зь iм смачна паабедалi шашлыкамi ў «Казьбеку», пасьля яшчэ павячэралi ў Доме лiтаратара. Ён сказаў, што пераклад аповесьцi хутка заканчвае, друкаваць будзе ў часопiсе «Дружба народов», ужо дамоўлена. Ёсьць, праўда, адна праблема — Iван Мележ, раман якога яшчэ ня скончаны перакладам. Мележ пакрыўдзiўся — як можна дзеля нейкай «павястушкi» затрымлiваць пераклад ягонага раману! Але нiчога, сказаў Гарбачоў, Мележ пачакае. (Мележ ня стаў чакаць, а забраў раман i, не зважаючы на зробленае, перадаў яго на пераклад расейскаму паэту Д. Кавалёву.)

Хутка пасьля публiкацыi аповесьцi ў «Дружбе народов» паявiлася i рэцэнзiя ў «Литературке». Аўтарам яе быў Рыгор Бакланаў, што мяне вельмi ўсьцешыла. Выбар аўтара быў не выпадковы — пра тое паклапацiўся мой новы сябра Валяньцiн Аскоцкi, зь якiм мяне пазнаёмiў у Маскве Алесь Адамовiч. Добрае тое сяброўства доўжыцца да сёньняшняга дня — усё ж, мабыць, лёгкая рука была ў незабыўнага Алеся Мiхайлавiча. Бакланаў добра напiсаў пра аповесьць, дадаў толькi адну заўвагу наконт перакладу, што, вядома ж, не спадабалася перакладчыку. Можа, аднак, тут была i мая вiна, бо перад друкаваньнем тэкст быў мной аўтарызаваны. Але тады я меў недастатковы вопыт расейскай лiтаратурнай мовы i ня мог выцягнуць тэкст на патрэбны ўзровень. Зноў жа, каб добра перакласьцi на расейскую, трэба, каб яна была першаю мовай. Iван Бунiн некалi пiсаў, што блiзкiя, «сумежныя» мовы дужа цяжка паддаюцца перакладу, бо надта блiзкiя да ўласнай прыроды i яшчэ ня страцiлi свае першазданнай пекнаты, каб увайсьцi ў сям’ю культурна разьвiтых моваў.

«Дзьвюх моваў ведаць немагчыма», — катэгарычна заяўляў слынны майстра расейскай лiтаратурнай мовы. Пасьля я ня раз успамiнаў тыя ягоныя словы…

Беларускае партыйнае кiраўнiцтва чарговы раз бралася за ўздым сельскай гаспадаркi i ўласнага кiнэматографу. На студыю прыйшоў новы дырэктар — дзейны i тактоўны Iосiф Дорскi, беларускiмi пiсьменьнiкамi Куляшовым i Лужанiным «умацавалi» сцэнарны аддзел. Звычайна сцэнары на студыю прыходзiлi з Масквы — тыя, што не знаходзiлi ўжытку ў сталiцы. Цяпер вырашылi пашукаць дома. Найперш сярод лiтаратуры. Нехта параiў студыi новую аповесьць Быкава — амаль гатовы сцэнар. Так сказалi i мне.

Трэба толькi папрацаваць з рэжысэрам-пастаноўшчыкам, якiм ужо прызначаны малады выпускнiк ВГIКу Рычард Вiктараў. У тых жа Каралiшчавiчах ладкуецца сэмiнар сцэнарыстаў, прыедуць спэцыялiсты з Масквы, можна будзе канчаткова зладкаваць i сцэнар. Я ўзяў у рэдакцыi за свой кошт адпачынак i паехаў у Менск.

Кіно для мяне было справай новаю, вопыту нiякога. Але на студыi было столькi разумных спэцыялiстаў, таленавiтых рэжысэраў, што толькi слухай i вучыся. Паводле тых парадаў i пад кiраўнiцтвам рэжысэра напiсаў штось малапрыгоднае ў лiтаратурным сэнсе, што называлася сцэнарам, а болей нагадвала сумнiўны канспэкт празаiчнага твору. Пайшлi доўгiя шэрагi паседжаньняў, абмеркаваньняў, кансультацыяў, зацьверджаньняў. Пiсалася i перапiсвалася — спачатку ў Менску, затым у Каралiшчавiчах. Тут дарадцаў прыбавiлася — прыехаў прафэсар ВГIКу Канстанцiн Скварцоў, работнiца кiнаглаўку Бялова ды iншыя. У другiм канцы будынiны працавала некалькi кiнадакумэнталiстаў i сярод iх малады журналiст Мiкола Матукоўскi, ладзiлi нейкi фiльм.

Несумненнай карысьцю таго каралiшчавiцкага мерапрыемства была арганiзацыя паказу заходнiх фiльмаў, якiх не было ў нашым пракаце, — «Верыдыяны» Бюнуэля, «Дыктатара» Чаплiна, «Дзяцей Райка» Рэнэ Клера або японскага «Рышамона». А таксама некаторых савецкiх фiльмаў 20-х гадоў, як напрыклад, «Кацька — бумажны ранэт» ды iншых. Гэтыя фiльмы ашаламлялi нашых кiнадзеячаў, якiя нават не адважвалiся параўноўваць зь iмi сучасную савецкую кiнапрадукцыю. Госьцi дужа разумна i эрудзiравана гаварылi пра кiно — нашае i зарубежнае. Кiно, казалi, мастацтва калектыўнае, нiякi самы генiяльны мастак адзiн фiльм ня зробiць. А паколькi яно яшчэ i дарагое, а грошы дзяржаўныя, дык натуральна, што ў той справе ўдзельнiчаюць, апроч студыйнага кiраўнiцтва, яшчэ Камiтэт па кiно, Галоўны камiтэт у Маскве, Саюз кiнематаграфiстаў. Ну i, вядома, аддзел культуры ЦК КПБ разам з аддзелам прапаганды. I яшчэ — палiтупраўленьне вайсковай акругi — карцiна ж вайсковая. Неяк мы падлiчылi, атрымалася, што каля 60 асобаў маюць права ўмяшацца ў кiнапрацэс, нешта забаранiць, зьмянiць, запатрабаваць. Што ўвогуле i рабiлi, бо кожны хацеў апраўдаць той хлеб, якi еў на сваёй хлебнай пасадзе. Пакуль доўжыўся падрыхтоўчы працэс, рэжысэр-пастаноўшчык схуднеў, падобна, пачаў вар’яцець, ня ведаў, на якiм сьвеце жыве. Аўтар сцэнару таксама.

Просьценькая сцэнка салдацкага побыту ў акопе ператваралася ў прадмет складанага эстэтыка-палiтычнага дыспуту — як было, як трэба, як ня трэба i што скажа начальства. Мы перасталi лiчыць напiсаныя i адкiнутыя варыянты сцэнару, спынiлiся нарэшце на апошнiм, прынятым умоўна. Лета канчалася, зь iм пагражала скончыцца патрэбная для карцiны натура, i група нарэшце ад’ехала на здымкi пад Ветку за Гомлю.

Агульнымi высiлкамi фiльм быў зьняты. Атрымаўся так сабе, шэранькi сераднячок. Здымаўся дапатопнай апаратурай, на бляклую чорна-белую плёнку шосткiнскай вытворчасьцi. Затое ва ўсiх адносiнах правiльны: гераiчны, патрыятычны. З дадатных герояў можна было браць прыклад, адмоўныя асуджалiся. Ужо пачаўшы здымкi, рэжысэр вырашыў замянiць апэратара, новага ўзяў з Масквы. Можа, ён i меў рацыю. Мой удзел у здымках быў мiнiмальны. На самым пачатку Вiктараў сказаў тактоўна i дабрадушна, як ён гэта ўмеў: «Ты, пiсьменьнiк, сядзь i сядзi. Сваё ты зрабiў, астатняе — мая справа». Тую разумную параду я запомнiў, хоць у наступным не заўсёды карыстаўся ёю. Аб чым ня раз пасьля шкадаваў.

Як казалi тады вопытныя кiношнiкi — фiльм можа зьняць i дурань, але дурань нiколi яго ня здасьць. То была праўда. Працэс здачы фiльму, можа, цяжэйшы за здымкi. Ужо хоць бы таму, што здаюць два-тры бяспраўныя чалавекi (рэжысэр, дырэктар, сцэнарыст), а прымаюць дзясяткi чыноўнiкаў, надзеленых высокiмi дзяржаўнымі паўнамоцтвамi. Марудна, тлумна, нэрвозна прайшлi ўсе беларускiя iнстанцыi (кiнастудыя, мiнкульт, палiтаддзел вайсковай акругi, ЦК), павезьлi карцiну ў Маскву. Паколькi ведалi, што справа здачы доўгая i працаёмкая, уладкавалiся ў самы танны гатэль — на сельгасвыставе. Фiнансаваньне фiльму было ўжо зачыненае, грошы скончылiся. Дачакалiся прызначанага глаўкам дню на знаёмым кожнаму кiношнiку Вялiкiм Гнезьнiкоўскiм завулку. Цэлы дзень iшло абмеркаваньне.

Начальнiк глаўку, сланападобны кiнабюракрат Баскакаў, выслухаў усе прэтэнзii да фiльму з боку сваiх дампрыдзiралак, высакалобых спэцыялiстаў i адмовiў Вiктараву ў прыёме. Перанесьлi тую працэдуру на наступны дзень, абавязаўшы рэжысэра штось выразаць. На другi дзень прэтэнзii на тым ня скончылiся, знайшлiся новыя. На трэцi тое ж самае.

Грошы нашы канчалiся, жыць у Маскве не было як. Тады дырэктар карцiны Тульман кажа рэжысэру: «Званi ў Менск, прасi падтрымкi ў ЦК. Бо наш ЦК фiльм адобрыў, якога ж ражна гэтым трэба?». Вiктараў звонiць у ЦК самому сакратару Шауру, кажа: «Во тую сцэну зь нямецкiм танкам вы ж адобрылi? А тут нейкая Зусева пярэчыць супраць яе, фiльм не прымаюць. Дык як нам быць?» Настала невялiкая паўза, пасьля якой таварыш Шаура кажа: «Таварыш Вiктараў, зрабiце так, як раiць таварыш Зусева». Мусiлi перарабляць паводле ўказаньняў таварыша Зусевай. Але штосьцi ўгледзеў сам Баскакаў i прыёмны акт зноў не падпiсаў. Рэжысэр у панiцы — што рабiць? Тады адзiн зь яго знаёмых масквiчоў-кiношнiкаў кажа: «Трэба напаiць Баскакава, i прыме». Тое нам здалося неверагодным — як можна гэткае прапанаваць такому важнаму саноўнiку? Але мусiлi. Вiктараў сабраў у каго колькi было ў кiшанях i ўвечары адправiўся на Вялiкi Гнезьнiкоўскi. Мы засталiся чакаць у гатэлi. Чакалi да ночы i, не дачакаўшыся, паклалiся спаць.

Назаўтра ранiцай пастукалiся ў нумар да Вiктарава, той яшчэ спаў пасьля ўчарашняга. Не адразу прачнуўся, бесклапотна пацягся i кажа: «О-кей, хлопцы, акт падпiсаны. Едзем дахаты…».

Так здалi ўрэшце шматпакутны фiльм. На экранах ён прайшоў малапрыкмечаным, i я думаў, што за наступны сцэнар сяду ня хутка. Сталася, аднак, трохi iнакш. Пасьля выхаду «Трэцяй ракеты» асобнай кнiжкай i асаблiва пасьля выданьня яе ў Маскве крытыка трохi зьмянiла свае ацэнкi аповесьцi. Фiльм, якi б ён нi быў, усё ж дадаў грунтоўнасьцi лiтаратурнай першакрынiцы. Аўтар, аднак, адчуў пэўнае расчараваньне, мабыць, на тое паўплывалi незабыўныя пакуты кiнатворчасьцi. Тым болей, што наступная аповесьць, напiсаная ў ключы папярэдняй, набыла яшчэ больш вастрынi ў сацыяльна-псыхалягiчных адносiнах. Аднойчы ў прыватнай размове за сталом мой аднагодак акадэмік Iван Навуменка сказаў, гледзячы мне ў вочы: «Я лепшы за цябе пiсьменьнiк, толькi ты ўмееш завастраць». Што ж, мабыць, доктар i акадэмiк меў рацыю, сапраўды ў мяне атрымлiвалася востра. Але пасьля «Здрады» я iнстынктыўна адчуў патрэбу ў чымсь болей мяккiм, нават добрым. Хацелася той дабрынi, якой так мала было ў жыцьцi i наўрад цi здаралася на вайне. А можа, гэта адчуваўся пэўны сум па рамантыцы? Той, вядома, якая iшла зь мiнулага, з кнiжак, прачытаных у юнацтве, i несла з сабой непажаданую ў наш час сэнтымэнтальнасьць. Хацелася вылучыцца з жорсткага натоўпу, кудысь адасобiцца, дзе толькi — ён i яна. Хай сабе ў акопе. У лесе. Тым болей у гарах. Цi ў дарозе.